Mî-koet

Â-mî-li-kâ Ha̍p-chung-koet (亞美利加合眾國, ) thûng-sòng chhṳ̂n-cho Mî-koet (美國, ), he vi-yî Pet-Mî-chû ke lièn-pâng khiung-fò chṳ koet-kâ, ya-he sṳ-kie sông chui yû-kiú ke koet-kâ.

Mî-koet pún-thú hiong-tûng he Thai-sî-yòng, sî-lìm Thai-phìn-yòng, pet piên-kie kho-chho̍k Kâ-nâ-thai, nàm-fông chiap Me̍t-sî-kô khi̍p Me̍t-sî-kô-vân. Sú-tû he Washington Columbia Thi̍t-khî (Washington, D.C.).

Mî-koet ngièn chhṳ chhut-yì 1776-ngièn thot-lì Yîn-koet thúng-chhṳ ke Pet-Mî chhṳ̍t-mìn-thi, 13 chû ke chhṳ̍t-mìn-thi thoi-péu yit-thùng fat-péu liáu "Mî-koet Thu̍k-li̍p Siên-ngièn", chhai kîn-li̍t kiên-khú ke thu̍k-li̍p chan-chên heu, yî 1783-ngièn lâu Yîn-koet chhiâm-thin Pâ-lì hia̍p-yok, chhiùng-chhṳ́ su-tó sṳ-kie kok-koet ke sṳ̀n-ngin.

Kîn-ko 200 tô ngièn ke fat-chán, Mî-koet koet-thú put-thon khóng-chán, sâm-sṳ̍p-chhit ke chû chhṳ̀-siu̍k kâ-ngi̍p lièn-mèn khì-hâ. Muk-chhièn yûńg-sṳ̍p ke chû, yit-ke lièn-pâng chhṳ̍t-hot thi̍t-khî, yî-khi̍p hói-ngoi liâng-thi. Koet-thú mien-chit chhêu-ko 962-van phiàng-fông Kûng-lî, he sṳ-kie sông thi-sâm koet-thú mien-chit ke koet-kâ. Mî-koet yû sâm yi kî-mìn. 

Kien-koet lióng-pak tô ngièn yî-lòi, Mî-koet chên kîn-li̍t ko nui-chan (1861-1865 ngièn) lâu kîn-chi thai khiúng-fông (1930 ngièn-thoi), yìn-yèn kiên-sú chhṳ-yù Mìn-chú chṳ chṳn-chhṳ chṳ-thu, sṳ̀n-vì mìn-chú khi̍p kûng-mìn chhṳ-yù ke thoi-péu-sin koet-kâ. Mî-koet Phàng-thai ke Kîn-chi, Vùn-fa, Khô-ho̍k kî-su̍t lâu kiûn-sṳ yáng-hióng-li̍t kon-chhôn liáu cháng-ke 20 Sṳ-ki. Chhai Thi-yit-chhṳ Sṳ-kie Thai-chan lâu Thi-ngit-chhṳ Sṳ-kie Thai-chan chûng, Mî-koet kiên thùng-mèn-koet yit-thùng tet-tó sṳn-li, pin kîn-li̍t su sṳ̍p-ngièn ke Lâng-chan heu chûng-yî thô Sû-lièn, sṳ̀n-vì sṳ-kie sông vì-yit ke chhêu-khi̍p thai-koet.

 Li̍t-sṳ́ 
Kháu-kú-ho̍k ngièn-kiu péu-mìn, Mî-koet Ngièn-chhu-mìn chûng ke thai-tô-sú he Vòng-chúng-ngìn ke heu-yí, ngìn-lui khôi-sṳ́ yî kûng-ngièn-chhièn 5-van ngièn chó-yu chhut-hien chhai Mî-chû. Kî-pún lâu ngìn-lui chhut-hien chhai ngit-pún lâu Scandinavia ke sṳ̀ -kiên siông-thùng. Sṳ́ -chhièn yì-mìn lòi-chhṳ Â-chû lâu Êu-chû. Chú-yeu ke yì-mìn fa̍t-thûng fat-sâng chhai yok 1.4-van to 1.1-van ngièn chhièn. Chṳ̂-heu hìn-sṳ̀n Mî-chû ngièn-chhu-mìn. 

1492-ngièn 10-ngie̍t 12-ngit, chhai Sî-pân-ngà ńg vòng kî-chhṳ̀ -hâ, Cristoforo Colombo to-tha̍t Bahamas Khiùn-tó ke San Salvador Tó. 1493-ngièn, Cristoforo Colombo chhai kîm Santo Domingo kien-li̍p thi-yit ke Sî-pân-ngà chhṳ̍t-mìn-thi. Chhṳ́ -heu, Êu-chû khôi-sṳ́ chhṳ̍t-mìn Mî-chû, Pet-mî-chû ke ngièn-chhu-mìn khôi-sṳ́ ngie̍t-chhìn pong-chhu yì-mìn, than von-lòi he chhṳ̍t-mìn-chá ke pú-sat, khi-kón lâu nù-yi̍t, ngièn-chhu-mìn chhiùng-chhṳ́  khôi-sṳ́  pûn chhṳ̍t-mìn.

1607-ngièn, vi-yî Lùn-tûn ke Virginia Kûng-sṳ̂ chhai Pet-mî Chesapeake-vân ke Jamestown kien-li̍p Yîn-koet ke thi-yit ke tón-chhiam chhṳ̍t-mìn-thi. Khì heu, Yîn-koet chhai Pet-mî Thai-sî-yòng yèn-ngan ke tûng-pet-phu lâu chûng phu liu̍k-sa kien-li̍p chhṳ̍t-mìn-thi. 1624-ngièn, Hò-làn chhai Hudson-hò khiéu kien-li̍p chhṳ̍t-mìn -thi: Nieuw-Nederland, pin chhai chhṳ́ -heu ke kí-sṳ̍p ngièn-kiên khok-chán to Connecticut lâu Delaware hò-kuk. 1652-ngièn chṳ 1675-ngièn Yîn-koet lâu Hò-làn ke 3 chhṳ chan-châng heu, Hò làn yún-kiú chha̍t-lì Pet-mî, Yîn-koet tet-to Nieuw-Nederland pin ki-sa tsak-chán chhṳ̍t-mìn-thi. Chṳ 1775-ngièn Mî-koet Thu̍k-li̍p Chan-châng, Yîn-koet chhai Pet-mî Thai-sî-yòng yèn-ngan ke hien Mî-koet kin-nui siên-heu kien-li̍p liáu 13 ke chhṳ̍t-mìn-thi (New Hampshire, Massachusetts, Rhode Island, Connecticut, New York, Pennsylvania, New Jersey, Delaware, Maryland, Virginia, North Carolina, South Carolina lâu Georgia).

 Thi-lî 
Mî-koet koet-thú thi-hìn pien-fa tô-tôn, yû-khì-he chhai sî-phu. Tûng hói-ngan yèn-hói thi-khî yû chho̍k hói-ngan phìn-ngièn, chhai nàm-phu kha vì khôn-kóng, yì chhai pet-phu kha vì ha̍p-tsak, hói-ngan phìn-ngièn chhai New Jersey yî pet pin mò chhùn-chhai, put-ko chhai Long Island tén thi ya-yû pên-chhôn chhṳ̀m-chit phìn- ngièn. Chhai hói-ngan phìn-ngièn heu-fông ke he thi-hìn hí-phu̍k ke sân-lu̍k thi-tai, yèn-chhûn to vi-yî North Carolina lâu New Hampshire, kô 1830-mí ke Appalachia Sân-mak vì chṳ́. Chhai Appalachia Sân-mak yî sî he Mî-koet chûng-sî phu thi-tai ke nui-phu phìn-ngièn, liá-piên siông-tui yì-ngièn kha vì phìn-thán, Ńg-thai-fù khi̍p Mississippi-hò-Missouri-hò liù-vet — sṳ-kie sông thi-si thai ke hò-vet Mississippi River. 2004. Visit Bemidji- First City on the Mississippi. URL accessed May 3, 2006. ya vi-yî liá-khî. Chhai Me̍t-sî-sî-pí Hò yî sî, nui-phu phìn-ngièn ke thi-hìn khôi-sṳ́  song-sṳ̂n, chui-heu chin-ngi̍p Mî-koet chûng-phu mien-chit kóng-fat yì thi-hìn thi̍t-set hî-séu ke Thai-phìn-ngièn.

 Kîn-chi 
Mî-koet kîn-chi kô-thu fat-tha̍t, sâng-sán kûi-mù ki-thai, sâng-sán kî-su̍t liâng-siên, phu-mùn kiet-kèu vàn-cháng; kûng-ngia̍p fat-tha̍t; nùng-ngia̍p siên-chin; kûng-lu, thiet-lu, súi-yun, hòng-khûng lâu kón-tho ke yun-sû kî-su̍t khi̍p yun-liòng kiûn-kî sṳ-kie sú-vi; tui-ngoi mo-yi ngiak sṳ-kie thi-ngi; kîm-yùng-ngia̍p yi-sòng fat- tha̍t; kîn-chi chúng-liòng chhòng-khì kî sṳ-kie sú-vi, ngìn-kiûn GDP kô-tha̍t khiûn 5-van Mî-ngièn, hiùng kí ngìn-khiéu 5000-van yî-sông koet-kâ sú-vi, he sṳ-kie sông chui vì chhùng-yeu ke kîn-chi-thí, chhai ngìn-lui ke kîn-chi sang- fa̍t chûng pan-yên-chho̍k khi̍t-khì chhùng-yeu ke kok-set.

 Chṳn-chhṳ 
 Hàng-chṳn kón-khî 
 Sàng sṳ 
Muk-chhièn chhiòn Mî-koet yû thai-yok 77% ke ngìn-khiéu kî-chhu yî sàng-sṳ thi-khî, khì-chûng yu-yû pan-sú yî-sông si̍p-chûng yî 37-chho chú-yeu ke thai sàng-sṳ. Liá sàng-sṳ ya hìn-sok liáu Mî-koet ke vùn-fa, chhòn-thúng lâu kîn chi. Chhai 2004-ngièn, chhiòn-Mî yû 251-ke chhêu-ko 10-van ngìn ke tû-sṳ, yî-khi̍p 9-ke chhêu-ko 100-van ngìn ke thai tû-sṳ, pâu-koat liáu hó-tô ke chhùng-yeu ke Chhiòn-khiù Sàng-sṳ, li-yì New York Sṳ, Los Angeles lâu Chicago. Chhṳ́ -ngoi, ngiâ chiông sṳ-chûng-sîm ngoi ke tû-fi khî-vet ya son chin-hi lòi kóng, Mî-koet yû 50-ke chhêu-ko liáu yit-pak-van ngìn ke thai-tû-fi . yi̍t he mî-ngièn Sṳ-kie chui-kâ kî-chhu sàng-sṳ phìn-sién chûng, chui-tô koet-nui sàng-sṳ miàng lie̍t chhièn-màu ke koet-kâ chṳ̂-yit.

Chhâm-kháu lòi-ngièn


Category:Pet Mî-chû koet-kâ