Hak-kâ-ngî

Hak-kâ-ngî (Hon-sṳ: 客家語, me ôn-to Hak-kâ-fa, kán-chhṳ̂n Hak-Ngî) he Hon-ngî-chhu̍k hâ-poi ke ngî-ngièn chû-yit, yû chhêu-ko si-chhiên van-ngìn sṳ́-yung. Hak-ngì yû kí chûng, fûn m̀-thùng thi̍t set. Yung Hak-ngì-chá kîn-chhoî Chûng-koet nàm fông kí sén: Kóng-tûng, Fuk-kien, Kông-sî, Kóng-sî, Si-chhôn, Fù-nàm, Kui-chû, Hoí-nám taú lâu Thoì-vân. Chhoî fà-thi chû ngoi, yû tông-tô koet-kâ tû yû hiaú-kóng Hak-ngì kai yung-chá hi kî-mìn. Yîn-koet fò khì thâ Eû-chû koet-ga, Mî-koet, Fî-chû, Nàm Thai-phìn-yòng, Yin-thu, Fî-lṳ̍t-pîn, Mâ-loì-sî-â, Àu-chiu tén thi fông tû yû. Ho̍k-su̍t-sông, Hak-ngî yî Mòi-yen-fa cho thoi-péu; chhai Thoì-vân tú, Si-yen khiông he Hak-kâ-ngî ke kha khiòng-sṳ fông-ngièn.

 Kién-kie  
Su̍k-sin 
Hak-kâ-ngî he Hon-chhu̍k Hak-kâ-ngìn ke mû-ngî, fûn-phu khî-vet tông kóng-fàm, pâu-koat yí Chûng-koet Thai-liu̍k tûng-nàm yèn-hói, nàm-phu, sî-phu (li-yì Si-chhôn) ke sén-fun, Hói-nàm, Hiông-kóng Sîn-kie, Thòi-vân, hói-ngoi Hak-kâ-ngìn yì-mìn thi-khî  (yì Mô-lî-khiù-sṳ̂, Yin-thu, Mâ-lòi-sî-â, Sâ-pâ-chû tén-tén) . Pí-káu si̍p-chûng ke chûng-sîm vùn-fa-khî he Kóng-tûng-sén tûng-pet phu (chit Ye̍t-tûng, Ye̍t-pet), Kông-sî ke nàm-phu (Kàm-nàm), Fuk-kien ke sî-phu (chit Mên-sî), liá-têu thi-khî thúng chhṳ̂n-cho Mên-Ye̍t-Kàm sâm-kok thi-tai, ya ôn-to Mên-Ye̍t-Kàm piê-khî.

 Phe̍t-ke Hêm-fap
Yîn-vi “Hak-kâ” liá-chak hêm-fap pin-mò liù-hàng yî yit-têu thi-kî, ku-só Hak-kâ-ngî yû mò-séu phe̍t-ke hêm-fap. Lie̍t-péu yì-hâ poi:
 Hêm-fapFûn-phu thi-khîHêm-fap yù-lòiFu-chuHak-kâ-faKóng-tûng tûng-phu, pet-phu; Fuk-kien sî-phu, Kông-sî sî-nàm phu tén siên-yû “Hak-kâ-ngìn” hêm-fap, heu yû “Hak-kâ-ngî” hêm-fapChṳn-sṳt chhòng-ha̍p yin chhṳ̂n-vi Hak-kâ-ngî, Hak-ngîNgâi-faYe̍t-sî, Kui-nàm tén thi-khîYîn-vi thi-yit ngìn-chhṳ̂n vi Ngài (𠊎) yì tet-miàng Men Van-chhûn. Shám-sî sông-lo̍k “Kóng-tûng-fa” ngî-yîm ngiên-kiu [J]. Yèn-ôn Thai-ho̍k Ho̍k-po (Sa-fi Khô-ho̍k pán), 2008, 30(05), 100-103.Sîn-mìn-faKóng-sîSiông-tui yî Chong-chhu̍k lâu Ye̍t-chhu̍k-ngìn, Hak-kâ-ngìn he sîn yì-mìn, só-yî tông-thi-ngìn ôn-to Hak-kâ-ngî cho Sîn-mìn-fa Mak-ke-faKóng-sîYin Hak-kâ-ngî  thi̍t-set chhṳ̀ “Mak-ke” yì-yèn tet-miàng Fài-yén-faKóng-sî Thùng-kú-yen tén-thi, Fù-nàm Liù-yòng-sṳ tén phu-fun thi-khîYin Chhîn-chêu Hak-sit-ngìn ngi̍p-sit fài-yén tû yì tet-miàng Lai Vùn-fûng. Nèn-chiu Fài-yén-ngìn Yen-ngièn Hi-kháu [J].  Nî-chhûn Ho̍k-yen Ho̍k-po, 2005. (03).Yit-pân chṳ́-ke he Hak-ngî Thùng-kú phién.Hak-siang-faFù-nàmNgièn-yî khì-thâ mìn-hì tui Hak-kâ-ngî ke hêm-fapLiù-yòng tông-thi Hak-kâ-ngìn ya chhṳ-chhṳ̂n Hak-siang-ngìn  Ye̍t-tûng-faThoì-vânThoì-vân Ngit-kí Sṳ̀-khì, Sit-kon Kóng-tûng-sén ke Thoì-vân thú-mìn pûn ki-chai cho “Ye̍t-sit” fe̍t-chá “Ye̍t-tûng-ngìn”, só-yung ngî-ngièn fûn ôn-to “Ye̍t-tûng-ngî ”，“Ye̍t-tûng” yì  “Kóng-tûng” Hien-thoi Thoì-vân yí-kîn séu-yung liá-chúng hêm-fap

 Thi̍t-sû chok-yung  
 Li̍t-sṳ́ 
 Hien-chhong 
 Hói-ngoi  
 Fông-ngièn 
Thoi-péu  
Ngî-ngièn ho̍k-kâ yit-pân tsiông Kóng-tûng Mòi-yen-fa khon-tso Hak-kâ-ngî ke tién-hìn thoi-péuTshia-yún-tshông. Kú-hon-ngî ke “fa̍t-fa-sa̍k”——Hak-kâ-fa（Kiâm-lun Hak-kâ-fông-ngièn yî Mòi-yen-fa vì thoi-péu ke yèn-yù）[J]. Kâ-yin-thai-ho̍k ho̍k-po（sâ-fi-khô-ho̍k）,1997,(5),102-107.. Tshai Thòi-vân，tshiu yî Si-yen-fa vì tién-hìn thoi-péu （kì lâu Mòi-yen-fa yû tông-tô siông-thùng），thai-tsong yun-sû tú ke Hak-kâ-ngî kóng-po sṳ́-yung ke thai-tô he kî. m-ko pin-mò sùn-tshai yit-tsak kông-yin ke pêu-tsún khéu-yîm. Sûi-yèn Mòi-yen-fa he Hak-kâ-ngî thoi-péu，m-ko，mìn-kiên tui “Mòi-yen-fa tsok-vì Hak-kâ-ngî pêu-tsún-yîm”khiet-fap ngin-thùng，tô-su sṳ́-yong fî Mòi-yen-fa ke Hak-kâ-ngìn yit-pân m-voi kóng Mòi-yen-fa，sim-tsṳ lâu kóng Mòi-yen-fa ke ngìn kâu-liù sṳ̀ hàn-yû yit-têu kêu-thûng tsông-ngoi.

 fûn-phién 
Hak-kâ-ngî tshai 《tsûng-koet-ngî-ngièn-thi-thù-tshak》 tú fûn-va̍k tso pat-phién：Ye̍t-thòi-phién，Ye̍t-tsûng-phién，Fi-tsû-phién，Ye̍t-pet-phién，Thîn-tsû-phién，Nèn-liùng-phién，Yî-kui-phién，Thùng-kú-phién。Tshù-hôi song-poi só-kóng ke pat-phién，hàn-yû yit-têu mò fûn-phién ke Hak-kâ-ngî fông-ngièn，hó-tshiong Ye̍t-sî，Kui-tûng-nàm，si-tshôn tén thi-khî ke Hak-kâ-ngî Lí-yùng，Yùng-tsin-fî，Tsông-tsin-hîn tén. Tsûng-koet-ngî-ngièn-thi-thù-si̍p. Hiông-kóng：Lóng-vùn tshut-pán (Yén-tûng) yû-han kûng-sṳ̂,1987.

 Fûn-phu 

 Chu-yîm lâu Sû-siá hìn-sṳt 
Hak-kâ-ngî chhòn-thúng sṳ́-yung Hon-sṳ, fûn-phu vù-fap-thu kháu-chhat châng-sṳ ke péu-tha̍t vông-vông yung thùng-yîm sṳ thoi-thi; 
Chûng-koet Thai-liu̍k Kóng-tûng-sén yû thôi-chhut Hak-kâ-fa Piâng-yîm Fông-on, m̀-ko tân-chhiang yung chhai Mòi-yen-fa；
Yîn-koet Chóng-ló-fi Chhâi-fi chhai Hak-kâ-ngî thi-khî, tông-chhièn yî Ńg-kîn-fu (五經富, kîm-ha su̍k-yî Kóng-tûng-sén Ket-sî-yen), Thai-phû-yen, Sông-hông-yen, Sân-thèu lâu Thòi-vân vi-chú sṳ́-yung Pha̍k-fa-sṳ;
Thòi-vân thi-khî yung-yî vi Hak-kâ-ngî chu-yîm ke he Thòi-vân Hak-ngî Thûng-yung piâng-yîm (toi11 van11 hag2 ngi24 tung24 iung55 pin24 im24), heu-lòi yu kói-chin vi Thòi-vân Hak-kâ-ngî piâng-yîm fông-on。

Chhâm-kháu Vùn-hien 

 Chhâm-siòng 
 http://taigu.fhl.net/Iahap/old.html

Category:Ngî-ngièn
Category:Hak-kâ Vùn-fa
Category:Hak-kâ-ngî
Category:Ngî-ngièn