Harsunan Totonacan

Harsunan Totonac (wanda aka fi sani da yarukan Totonac-Tepehua) iyali ne na harsuna masu alaƙa da kusan 290,000 Totonac (kimanin 280,000) da Tepehua (kimani 10,000) ke magana a jihohin Veracruz, Puebla, da Mexico)" id="mwDQ" rel="mw:WikiLink" title="Hidalgo (Mexico)">Hidalgo a Mexico. A lokacin da Mutanen Espanya suka ci nasara ana magana da yarukan Totonacan a duk faɗin bakin tekun Mexico. A lokacin mulkin mallaka, ana rubuta harsunan Totonacan a wasu lokuta kuma an samar da akalla harshe ɗaya. A cikin karni na 20 yawan masu magana da mafi yawan nau'o'in sun ragu yayin da asalin asalin ya zama abin zargi yana ƙarfafa masu magana su karɓi Mutanen Espanya a matsayin babban yarensu.

An kwatanta harsunan Totonacan da sauran iyalai kwanan nan bisa ga ilimin harshe na tarihi, kodayake suna da siffofi da yawa tare da wasu harsuna na yankin Mesoamerican Linguistic Area, kamar Harsunan Maya da Nahuatl. Ayyukan kwanan nan sun nuna yiwuwar haɗin kwayar halitta ga dangin yaren Mixe-Zoque, kodayake wannan bai riga ya kafu ba.

 Rarrabawar ciki 
Iyalin sun kasu kashi biyu, Totonac da Tepehua . Daga cikin biyun, Tepehua gabaɗaya ana ɗaukarsa ya ƙunshi harsuna uku - Pisaflores, Huehuetla, da Tlachichilco - yayin da reshen Totonac ya fi bambanci. MacKay (1999) ya raba Totonac zuwa kashi huɗu, bisa ga García Rojas (1978):  

Ya zuwa 2023, Ethnologue ya gane harsuna 12 a cikin iyalin Totonacan, harsuna Tepehua guda uku da Totonac tara. Wannan rarrabuwa shine tushen sabon sigar lambobin harshe na ISO don Totonacan, kodayake wasu daga cikin waɗannan rarrabuwa suna jayayya.

Cibiyar Nazarin Harsuna ta Mexico (INALI) ta amince da harsuna 10 daban-daban ko "nau'ikan harsuna" a cikin iyali, 3 Tepehua da 7 Totonac 

Coyutla Totonac an haɗa shi da Kudancin Tsakiyar Totonac ta INALI yayin da Tecpatlán Totonac an hada shi a cikin kungiyar Totonac ta Arewacin Tsakiya. Sauran yunkurin da aka yi kwanan nan a rarrabuwa sun ba da shawarar cewa wasu daga cikin waɗannan rarrabuwar, musamman Arewacin Tsakiya, Costal, da Kudancin Tsakiya.

Wani lamari na Ethnologue da INALI rarrabuwa shine rashin ƙananan rukuni bayan rabuwa biyu zuwa Totonac da Tepehua. A cikin reshen Totonac na iyali, Misantla shine mafi banbanci, kuma sauran harsuna sun samar da ƙungiyar da ta fi dacewa. Rarraba tsakanin rukuni na ƙarshe, wanda za'a iya kiransa "Central Totonac," ba a bayyane yake ba, kodayake yawancin masu bincike sun yarda cewa akwai akalla rarraba hanyoyi uku tsakanin Arewa, Kudancin / Sierra, da Lowland / Coast iri. Kokarin da aka yi kwanan nan a sake ginawa da shaidu daga kamanceceniya na ƙamus sun kara nuna cewa Kudancin / Sierra da Lowland sun haɗa kai da Arewa, kodayake wannan har yanzu ba shi da tabbas, suna jiran ƙarin bincike. Shirin da aka bayar kwanan nan ga iyalin kamar haka:  

manazarta