Littafin Larabci da Ingilishi

Kamus na Larabci–Turanci ƙamus ne na Larabci–Turanci wanda Edward William Lane ya tattara (ya mutu a shekara ta 1876), An buga shi a cikin juzu'i takwas a cikin rabin na biyu na karni na 19. Ya ƙunshi kalmomin Larabci da aka siffanta da bayaninsu a cikin harshen Ingilishi. Amma Lane ba ya amfani da nasa ilimin Larabci don ba da ma'anar kalmomin. Madadin haka, an ɗauko ma'anar ne daga tsofaffin ƙamus na Larabci, musamman ƙamus na Larabci na tsakiya. Lane yana fassara waɗannan ma'anoni zuwa Turanci, kuma ya lura a hankali waɗanne ƙamus ne ke ba da ma'anar.

 Tarihi 
A cikin 1842, Lane, wanda ya riga ya yi suna a matsayin Balarabe don Halayensa da Kwastam na Masarawa na Zamani da sigarsa ta Dare Dubu da Daya, ya sami tallafi daga Ubangiji Prudhoe, daga baya Duke na Northumberland, don haɗa ƙamus na Larabci-Turanci. 

Lane ya fara aiki a lokaci ɗaya, inda ya yi balaguron sa na uku zuwa Alkahira don tattara kayayyaki a cikin wannan shekarar. Tun da malaman musulmin da ke wurin sun ƙi ba da rancen rubuce-rubuce zuwa Lane, an ba da izinin samun kayan ga Ibrahim Al-Dasuqi (1811-1883), wanda ya kammala Azhar kuma malami a Boulaq .  Domin tattarawa da tattara kayan, Lane ya zauna a Alkahira na tsawon shekaru bakwai, yana aiki tukuru ba tare da ɗan hutu da nishaɗi ba. Samun kayan, wanda ya ɗauki shekaru 13,  ya kasance a hannun Al-Dasuqi lokacin da Lane ya koma Ingila a 1849.

Komawa Ingila, Lane ya ci gaba da yin aikin ƙamus da ƙwazo, yana gunaguni cewa ya saba da la’akari da rubutun rubutunsa na Larabci har rubutun Yamma ya lumshe idanunsa.  Ya isa harafin Qāf, harafi na 21 na haruffan larabci, a lokacin da ya rasu a shekara ta 1876. 

Kamus na Lane ya dogara ne akan ƙamus na Larabci na zamani tare da ƙamus Taj al-ʿArus ("Crown of the Bride") na al-Zabidi wanda aka kammala a farkon ƙarni na 19. Gabaɗaya, an ambaci tushen ƙamus 112 a cikin aikin. 

An tsara ƙamus ɗin don ya ƙunshi "Littattafai" ko Rarraba biyu: ɗaya don na gama-gari, kalmomi na gargajiya, wani na waɗanda ba kasafai ba. An buga juzu'i na I na Rukunin Farko a 1863; Juzu'i na II a 1865; Juzu'i na III a 1867; Juzu'i na IV da na V a cikin 1872. Jimlar shafuka 2,219 Lane da kansa ya karanta. Babban-dan Lane Stanley Lane-Poole ya buga Juzu'i na VI, VII da na VIII daga 1877 zuwa 1893 ta amfani da bayanan Lane da bai cika ba. Wadancan kundin na baya suna da zayyana kuma cike da gibi. Gabaɗaya, Rukunin Farko ya ƙunshi shafuka 3,064. Babu wani abu da ya fito daga cikin shiri na biyu na shirin. Don haka ba a taba kammala aikin ba. 

A cewar Manfred Ullmann,  ƙamus na Lane ba shi da inganci sosai, kamar yadda ya bayyana:Lexicon Larabci-Turanci [sc. na E. Lane] aiki ne na wani kwararre kuma masani mai zaman kansa, wanda ba shi da wani ilimin adabin Larabci da ya kamata a ambata. ... Lane a fili bai taɓa karanta dīwan (tarin) na kowane mawaƙi ba, ko wani aikin larabci ban da Larabawa. … Aikin… yana tsayawa da harafin qāf. Amma ko da kundin da ya ƙunshi haruffa alif zuwa fāʾ ba su cika ba, tun da Lane ya bar tushen da kalmomi da ba a saba gani ba, waɗanda ya shirya bayarwa a cikin 'ɓangare na biyu', waɗanda ba su taɓa fitowa ba. … A ƙarshe, Lexicon na Lane shine kawai ‌Tāǧ al-'arūs da aka fassara zuwa Turanci. … Kawai ya kwafi daidai - amma ba tare da wani fahimi mai mahimmanci ba - kayan da aka samo a cikin ƙamus na Larabci; ya bar gina nahawu na fi’ili; kuma ya kasa bayar da nassoshi ga tushen adabi. Wannan yana nufin ƙamus na Lane yana nuna babban mataki na baya idan aka kwatanta da ayyukan magabata [sc. irin su Golius da Freytag].Ayyukan Lane suna mai da hankali kan ƙamus na gargajiya, don haka daga baya malamai suka ga ya zama dole a tattara abubuwan da suka dace ga aikin don amfani da su bayan zamani, kamar Supplément aux dictionnaires arabes (1881; 2nd ed., 1927) na Balarabe na Dutch Reinhart Dozy ; Har ila yau, Wörterbuch der klassischen arabischen Sprache, wanda aka buga daga 1970 zuwa gaba ta Deutsche Morgenländische Gesellschaft, ya fara daga Kāf, don haka yana ƙara aikin Lane a cikin sakamako. 

 Bugawa 

 Digitization a quranic-research.net
 Larabci – Turanci Lexicon : Za a iya saukewa cikin juzu’i takwas – lokacin da aka zazzage shi a cikin tsarin fayil na DjVu, ana iya bincika rubutun Ingilishi, rubutun Larabci ba shi da bincike.
 Larabci – Lexicon Turanci : Tushen kalmomi ana samun damar kan layi ta jerin abubuwan da ake dannawa
 1992. Cambridge, UK: Islamic Texts Society. 2 juzu'i.  .
 1980/1997. Beirut, Lebanon: Librairie du Liban. juzu'i 8.
 2003. New Delhi, Indiya: Ayyukan Ilimin Asiya. juzu'i 8. ISBN 81-206-0107-6 .
 2004. AramediA. CD-ROM. ASIN 3908153557.
 Shekarar da ba a sani ba. Lahore, Pakistan: Suhail Academy. 2 juzu'i (sake buga ITS ed.). ISBN 978-969-519-049-4 .
 2015. Qum, Iran: Entekhab, 1436 AH/ 1394 Sh/ 2015. juzu'i 4. (Tare da gabatarwa guda biyu cikin Ingilishi da Farisa na masanin ilimi, malami, kuma mai fassara na Iran na wannan zamani, Dr. Muhammad-Reza Fakhr-Rohani).

 Manazarta 
Arberry, 109; Irwin, 165