Yaƙin Pamo

Yaƙin Pamo ya faru ne a Najeriya a cikin shekarun 1830, lokacin da Fulas a ƙarƙashin Solagberu suka ci Yoruba.

 Tarihi 
Daga hangen nesa na Yoruba, Yaƙin Pamo ya kasance babban gamuwa a lokacin rikice-rikice na dogon lokaci tsakanin sojojin Ibadan da Ilorin a karni na 19, wanda ke nuna babban gwagwarmaya don kula da manyan hanyoyin kasuwanci da tasirin siyasa a Yorubaland. An gan shi a matsayin kare ikon mallakar Yoruba, yaƙin ya nuna juriya ta Ibadan game da fadada arewacin Ilorin, wanda ya sami goyon baya daga bukatun jihadi na Fulani.

Alimi, Fula Muslim Imam wanda ya jagoranci baƙi a Ilorin, ya mutu bayan yaƙin da ya gabata. Ɗansa Abudusalami ya gaje shi, ya zama sarki na farko ko Sarkin Ilorin. Wannan ya nuna mulkin karshe na Fulas a Ilorin, yana ba da gida ga Gambaris (Hausas) da aka dauka daga Jamas.

Da farko, Alimi, wani mutum mai daraja sosai a Ilorin, ba shi da niyyar zama a can ko shiga cikin cin nasara.  Lokacin da Afonja da Jamas suka shiga cikin wuce gona da iri, Alimi ya yi la'akari da komawa ƙasarsa saboda ƙyama. Koyaya, dattawan Yoruba sun bukaci ya zauna ya yi aiki a matsayin tantancewa akan Afonja. A ƙarshe, Ilorin ya rinjaye shi ya sanya shi gidansa.

Alimi, mai tsarki Fula, da matarsa Fula da farko sun fuskanci rashin haihuwa. Neman mafita, matar ta tuntubi firist musulmi, wanda ya shawarce ta da ta ba da bawa a matsayin sadaka ga fitaccen firist musulunci. Ta zaɓi mijinta, wanda ya haifar da haihuwar Abudusalami da Shitta . Alimi daga baya ya ɗauki matarsa ta uku, yana da wani ɗa. A lokacin mutuwarsa, ya bar 'ya'ya maza huɗu, amma babu fa'ida  a cikin shugabanci da ya fi son ɗan matar ta ainihi fiye da' ya'yan matar bawa, wanda ya haifar da sarakunan baƙar fata a Ilorin ta ƙarni na uku. 

Fulas, da nufin rushe dukan ƙasar Yoruba, sun yi amfani da rikice-rikicen cikin gida tsakanin shugabannin yaƙi na Yoruba. Ikon Fulas ya karu, wanda ya haifar da balaguro, lalacewa, da raguwar jama'a. Duk da gargadi, iyalai na Yoruba sun kasa hada kai da abokin gaba ɗaya, suna shiga yaƙe-yaƙe na cikin gida waɗanda suka raunana ƙasar.

 Yaƙi 
Rikici tsakanin shugabannin Yoruba, kamar su Toyeje da Adegun, sun kara raba kasar. Kakanfo sun kafa kawance kuma sun kewaye Onikoyi, wanda ya shafi Solagberu na Ilorin. Matakan hikima sun ceci birnin, kuma Sarkin Ilorin ya yi niyyar ɗaga kewaye, daga ƙarshe ya ci sojojin Kakanfo. Yaƙin basasa ya ɓarke tsakanin Solagberu da Sarkin sarakuna, wanda ya haifar da faduwar Oke Suna da mutuwar Solagberu.

 Sakamakon haka 
Ba tare da sauran abokan hamayya ba, Abudusalami ya nemi ya mallaki mulkin Yoruba, tare da taimakon Jamas masu zalunci. Sauran garuruwan Yoruba an sanya su a ƙarƙashin haraji, suna ƙarfafa ikon Fulas akan Ilorin.

An ba da labarin wannan yaƙin, kuma sanannen masanin tarihin Yoruba, Samuel Johnson ne ya rubuta shi a cikin Tarihin Yoruba . 

 Manazarta