Kogin Ikpoba

Kogin Ikpoba wata hanya ce ta ruwa a kudancin Najeriya, tana ratsa Jihar Edo tare da samar da albarkatu ga mazauna birnin Benin da yankunan da ke kusa. Kogin ya taso daga yankin Ishan Plateau, kuma yana ratsa birnin Benin kuma yana malala wani yanki mai faɗin murabba'in mita 922 km2 (356 sq mi) . Yana samar da ruwan sha mai tsafta, yana samar da wutar lantarki ta ruwa, kuma yana tallafawa ban ruwa na noma. Ruwan kogin yana shafar bambancin ruwan sama na yanayi. Ruwa mai tsafta yana ba da gudummawa kusan kashi 56% na jimlar fitarsa, yayin da sauran kashi 44% ya fito ne daga kwararar ƙasa. A sassan sama, kogin yana da tsarin magudanar ruwa mai zurfi kuma ruwan ƙarƙashin ƙasa daga Tsarin Benin yana ci gaba da gudana, wanda ke tabbatar da kwararar ruwa mai daidaito a duk shekara. Bincike ya gano ƙarfe masu nauyi kamar cadmium, gubar, da mercury, wanda hakan ya haifar da damuwa game da gurɓatar sharar masana'antu da ta gida.

Bayan muhimmancin muhalli, Kogin Ikpoba yana da muhimmancin tarihi da al'adu. Tun daga ƙarni na 15, ana ɗaukarsa a matsayin mai kula da ruhaniya na birnin Benin, musamman bayan  An yi imanin cewa Ewuare the Great ya ƙarfafa shi daga barazanar waje. A tsawon lokaci, kogin ya zama abin girmamawa ga addini kuma ana yawan bauta masa a lokutan rikici. Sunansa yana cikin al'adun mutanen Bini . Wani babban abin more rayuwa a kogin shine Madatsar Ruwa ta Ikpoba, wacce aka fara kwacewa a shekarar 1975 kuma aka fara aikinta a hukumance a shekarar 1987. Madatsar ruwan tana aiki a matsayin ma'ajiyar ruwa don samar da ruwan jama'a, tana isar da kimanin    na ruwa ga mazauna birnin Benin. Duk da haka, madatsar ruwan ta fuskanci zaftarewar ƙasa, wanda ya haifar da asarar ƙarfin aiki da kashi 23.16% saboda tarin laka. An ba da shawarar yin haƙa rami lokaci-lokaci don kiyaye ingancinsa da kuma tsawaita tsawon rayuwarsa.

Matsalolin muhalli da suka shafi Kogin Ikpoba sun haɗa da sare dazuzzuka a yankunan da ke gabar tekun, waɗanda galibi ke haifar da faɗaɗa noma da ci gaban birane. Kasancewar gurɓatattun abubuwa daga wuraren yin giya, mayanka, da wuraren fitar da najasa ya shafi muhallin kogin. Don rage waɗannan tasirin, Gwamnatin Jihar Edo ta fara ƙoƙarin haƙa da kuma lalata kogin, da nufin rage ambaliyar ruwa a yankunan da ke ƙasa a birnin Benin. Duk da waɗannan ƙalubalen muhalli, Kogin Ikpoba ya kasance tushen kamun kifi, sufuri, da samar da wutar lantarki ta ruwa mai ƙarancin yawa. Shirye-shiryen amfani da ƙarfin wutar lantarki na ruwa sun ci gaba, tare da kammala nazarin yuwuwar amfani da shi tare da haɗin gwiwar Hukumar Ci Gaban Masana'antu ta Majalisar Dinkin Duniya (UNIDO) don samar da makamashi mai sabuntawa daga madatsar ruwa. Kogin yana taka rawa a cikin ci gaban yanki da dabarun jure yanayi.

 Darasi da ilimin ruwa 
Kogin Ikpoba, kogi na shida da ke ratsa birnin Benin a jihar Edo, Najeriya, ya samo asali ne daga yankin Ishan kuma ya mamaye yankin da ke da ruwa mai girman kusan    .  Yana bin hanyar kudu, yana farawa daga yankunan tsaunuka kuma yana yawo ta cikin yanayin birane da karkara kafin ya haɗu da babban tsarin magudanar ruwa. Daidaitowar kogin ya kama daga 6°19′12″N, 5°24′0″E zuwa 6°22′48″N, 5°51′7.2″E, yana nuna isa ga yankuna da yawa na muhalli.  Nazarin ruwa ya nuna cewa, duk da ƙananan bambance-bambancen yanayi, kogin yana riƙe da matakan ruwa masu daidaito a duk shekara saboda haɗuwar ƙwararar ruwan ƙarƙashin ƙasa da kwararar saman ƙasa.  A cikin sassan da aka yi nazari a kansu, faɗin kogin ya kai tsakanin mita 10 zuwa 12, tare da canjin zurfin da matakan ruwan sama da yanayin ƙasa na gida suka shafa. 

Manyan hanyoyin samun ruwan Kogin Ikpoba sun haɗa da ruwan sama kai tsaye, rabewar ruwan karkashin kasa daga Tsarin Benin, da kuma gudummawar da ake samu daga ƙananan magudanan ruwa da dama.  Binciken Hydrograph ya nuna cewa kwararar ruwa ta ƙasa ta ƙunshi kusan kashi 56% na jimillar fitar ruwansa, wanda ke nuna rawar da kwararar ruwan ƙarƙashin ƙasa ke takawa wajen kiyaye yawan ruwan kogin.  Sauran kashi 44% sun fito ne daga kwararar ruwa kai tsaye saboda abubuwan da suka faru na ruwan sama da magudanan ruwa a saman ruwa, wanda ke ba da gudummawa ga bambancin matakin ruwan yanayi.  A lokacin damina, yawanci daga Afrilu zuwa Oktoba, ruwan sama mai yawa yana ƙara yawan kwararar ruwa, yayin da a lokacin rani, matakan kwararar ruwa suna raguwa, wanda ke fallasa gaɓar kogi da ma'ajiyar laka a wasu lokutan. 

Yayin da kogin ke ratsawa ta birnin Benin, yana fuskantar matsaloli daban-daban na ruwan sama a birane, ciki har da ambaliyar ruwa ta guguwa, ruwan da ke fita daga masana'antu, da kuma fitar da ruwan sharar gida.  Ayyuka kamar wanke mota, wanka, da kamun kifi—musamman a gefen gadar Ikpoba—sun canza yanayin ruwan da yake samarwa, wanda hakan ya haifar da gurɓatattun abubuwa da ke shafar ingancin ruwa.  Hulɗar da ke tsakanin birane da muhalli ya haifar da canje-canje a halayen kwararar ruwa, gami da zaizayar ƙasa da tarin laka.  Tsarin Hydrodynamic ya nuna cewa yankunan da ke da matakan birane masu yawa suna nuna raguwar yawan shigowar ruwa, wanda ke haifar da ƙaruwar kwararar ruwa a saman ƙasa da kuma ƙaruwar haɗarin ambaliyar ruwa a lokacin ruwan sama mai yawa. 

Wani muhimmin fasali na ruwan kogin Ikpoba shine madatsar ruwa ta Ikpoba, wadda madatsar ruwa ta Ikpoba ta ƙirƙira, wadda aka fara kwacewa a shekarar 1975 kuma ta kasance babbar hanyar samar da ruwa ga birnin Benin.  Madatsar ruwa tana taimakawa wajen daidaita kwararar ruwa, tana rage sauye-sauyen fitar ruwa a yanayi yayin da take samar da ruwa ga amfanin gida da masana'antu.  Duk da haka, ambaliyar ruwa ta zama abin damuwa, inda bincike ya kiyasta cewa kashi 23.16% na ƙarfin ajiyar madatsar ruwa ya ɓace saboda tarin laka.  Wannan ya tilasta aikin haƙa ƙasa lokaci-lokaci da kuma lalata ƙasa don kiyaye aikin madatsar ruwa da kuma tabbatar da ci gaba da samun ruwa. 

Canjin yanayin ruwa na kogin yana shafar yanayin ruwan da ke kewaye da shi sakamakon sauyin yanayi da canje-canjen amfani da ƙasa a cikin ruwan da ke kewaye da shi.  Sashen dazuzzuka a yankunan da ke sama ya haifar da ƙaruwar kwararar ruwa a saman ruwa, raguwar yawan shigowar ruwa, da kuma ƙara zaftarewar ƙasa a gefen koguna.  Bugu da ƙari, karuwar birane a birnin Benin ya canza tsarin magudanar ruwa na kogin, tare da ƙarin shimfidar wurare da ke rage yawan ruwan da ke kwarara a ƙarƙashin ƙasa .  Bincike ya ba da shawarar dabarun kula da ruwa mai ɗorewa don magance waɗannan matsalolin da kuma tallafawa ayyukan muhalli da tattalin arziki na kogin. 

 Ilimin ƙasa da ilimin ƙasa 
Kogin Ikpoba yana ratsa Benin Formation, wani yanki na ilimin ƙasa wanda ya ƙunshi yashi, tsakuwa, da kuma tarin yumbu marasa ƙarfi tun daga lokacin ƙarshen Tertiary. Wannan samuwar wani ɓangare ne na yankin Niger Delta kuma an san shi da yawan ramuka da kuma kwararar ruwa, wanda ke sauƙaƙa sake cika ruwan ƙasa cikin kogin. Hulɗar da ke tsakanin kogin da waɗannan lakaran da ke ƙarƙashinsa yana shafar riƙe ruwa, jigilar laka, da kwanciyar hankali na gadon kogi. Yanayin lakaran da ke ƙarƙashin ƙasa yana tallafawa kwararar ruwa mai daidaito, yana ba kogin damar kiyaye kwarara koda a lokacin rani lokacin da kwararar ruwa ke raguwa.  Ayyukan ɗan adam kamar haƙar yashi da sare dazuzzuka sun canza rarraba laka, wanda ke haifar da zaizayar ƙasa da bambancin saurin kwarara. 

Tsarin ƙasa na kogin yana da tasiri ta hanyar hanyoyin ruwa na halitta da kuma hanyoyin da mutane ke bi wajen magance matsalar. A samansa, kogin yana ratsawa ta cikin dazuzzuka inda ciyayi ke daidaita bankunan kuma yana rage zaizayar ƙasa. Yayin da yake ratsa yankunan birane na birnin Benin, hanyar ta ƙara canzawa saboda gina gaɓar ruwa da ƙarfafawa ta wucin gadi. Shigar da waɗannan shingen ya kawo cikas ga jigilar laka ta halitta, yana haifar da taruwar ruwa a wasu yankuna yayin da yake hanzarta zaizayar ƙasa a wasu.  Gina madatsar ruwa ta Ikpoba ta ƙara yin tasiri ga yanayin ƙasa na kogin ta hanyar kama laka a sama da kuma canza yanayin kwararar ruwa a ƙasa. Madatsar ruwa ta haifar da tarin laka mai laushi a cikin madatsar ruwa, wanda hakan ya rage ƙarfin ajiyarsa akan lokaci. Bincike ya nuna cewa kashi 23.16% na jimillar adadin madatsar ruwa ya ɓace saboda zaftarewar ƙasa, wanda hakan ke buƙatar haƙa rami lokaci-lokaci. 

Tsarin zaizayar ƙasa a gefen kogin ya bambanta dangane da amfani da ƙasa da yanayin ruwa. An lura da ƙaruwar zaizayar ƙasa a kusa da Gadar Ikpoba, inda ayyukan ɗan adam kamar wanke motoci, kiwon shanu, da haƙa yashi suka lalata bankunan. Waɗannan ayyukan suna ƙara yawan laka kuma suna haifar da ƙarancin yankewa a bankuna. Sabanin haka, yankunan da ke ƙasa suna fuskantar babban tarin laka, galibi saboda raguwar saurin ruwa da kwararar ruwan masana'antu. Masana'antun giya a wannan yanki suna fitar da ruwan shara zuwa cikin kogin, wanda ke haifar da hulɗar sinadarai waɗanda ke haɓaka coagulation na laka. Wannan ya haifar da yanayin ajiya inda ƙananan laka ke taruwa, suna samar da laka da canza hanyar kogin. 

Yankin kogin, wanda a da aka rufe shi da bamboo na asali ( Bambusa vulgaris ), ya fuskanci lalacewa saboda sare dazuzzuka don ci gaban noma da birane. Asarar ciyayi ya ƙara kwararar ruwa, rage shigar ruwa a ƙarƙashin ƙasa, da kuma ƙara zaizayar ƙasa. A wasu yankuna, an ƙarfafa gefen kogi da ƙofofin siminti don hana ƙarin asarar ƙasa. Duk da cewa waɗannan gine-ginen suna ba da kwanciyar hankali na ɗan lokaci, sun canza yanayin ruwa na kogin, suna ƙara saurin kwarara da kuma taimakawa wajen zaizayar ƙasa. Bugu da ƙari, cire ciyayin kogin ya shafi wuraren zama na nau'ikan ruwa da rabin ruwa, yana shafar bambancin halittu. 

Lalata a cikin ma'ajiyar har yanzu abin damuwa ne. Jimillar latar da ke cikin ma'ajiyar an kiyasta ta kai   , rage ƙarfinta na adana ruwa don samar da wutar lantarki ta ruwa da kuma samar da wutar lantarki a birane. Idan ba a yi taka-tsantsan ba, tarin laka na iya haifar da ƙarin haɗarin ambaliya da kuma rage ingancin ayyukan madatsar ruwa.  Gwamnatin Jihar Edo ta fahimci wannan ƙalubalen kuma ta ba da umarnin haƙa Kogin Ikpoba don dawo da ƙarfinsa da kuma rage haɗarin ambaliyar ruwa. Ana sabunta Babban Tsarin Ruwan Sama na Birnin Benin don haɗa matakan hana zaizayar ƙasa musamman ga magudanar ruwa ta Ikpoba. Waɗannan ƙoƙarin suna da nufin daidaita buƙatun ci gaba da dorewar muhalli. 

 Bambancin halittu da muhalli 
Kogin Ikpoba yana tallafawa yanayin halittu wanda ya haɗa da halittu daban-daban na ruwa da na ƙasa. Kogin yana samar da wurin zama ga nau'ikan kifaye, ƙananan halittu masu ƙashi, tsuntsayen ruwa, da ciyayi na ruwa. Duk da haka, gurɓatar ƙarfe mai nauyi, faɗaɗa birane, da sare dazuzzuka sun shafi bambancin halittu na Kogin Ikpoba, wanda ya haifar da canje-canje a cikin tsarin nau'ikan halittu da matakan yawan jama'a. Bincike ya gano cewa kwararar ruwa a masana'antu da kwararar noma suna haifar da gurɓatattun abubuwa kamar cadmium (Cd), gubar (Pb), da mercury (Hg) cikin kogin, wanda ke haifar da tarin waɗannan abubuwa a cikin halittun ruwa. Kasancewar waɗannan gurɓatattun abubuwa yana da alaƙa da canje-canje a cikin kyallen kifaye, gami da tasirinsu ga ƙwayoyin cuta, hanta, da ayyukan koda. 

Al'ummar kifaye a Kogin Ikpoba sun haɗa da Tilapia zillii, Clarias gariepinus, Clarias anguillaris, da Oreochromis niloticus - nau'in kifayen da masunta na gida suka girbe. Al'ummar Tilapia sun nuna alamun tarin ƙarfe mai nauyi, tare da yawan gubar da cadmium da aka gano a cikin kyallen jikinsu, musamman a cikin samfuran da aka tattara daga sassan ƙasa kusa da wuraren fitar da kayayyaki na masana'antu. Kifi a waɗannan yankuna kuma suna nuna siffofi na halitta da raguwar nasarar haihuwa, suna nuna haɗarin muhalli da ke da alaƙa da gurɓatawa.  Al'ummar benthic invertebrate, wacce ke aiki a matsayin mai nuna ingancin ruwa, ita ma ta shafi. Bincike ya gano raguwar wadatar nau'ikan halittu a sassan kogin da ke fuskantar gurɓataccen ruwa a masana'antu, tare da nau'ikan halittu masu jure gurɓatawa suna zama mafi rinjaye. Sabanin haka, yankunan sama da ke da ƙarancin gurɓatawa suna ci gaba da tallafawa yawan macroinvertebrate daban-daban, gami da nau'ikan halittu masu saurin kamuwa da cutar waɗanda ke buƙatar yawan iskar oxygen da ke narkewa. 

Lalacewar muhalli da gurɓataccen muhalli sun kuma shafi yawan tsuntsayen da ke rafuka a bakin kogin Ikpoba. Nau'in tsuntsaye kamar Pied Kingfisher ( Ceryle rudis ), Little Egret ( Egretta garzetta ), da African Fish Eagle ( Haliaeetus vocifer ) sun dogara ne da kogin don abinci, yin gida, da kuma kiwo. Rashin ciyayin rafuka da karuwar rikice-rikicen mutane sun rage wuraren yin gida, wanda hakan ke haifar da raguwar yawan tsuntsaye. Bincike ya gano cewa bambancin tsuntsaye ya fi yawa a sassan koguna tare da ciyayi marasa gurbata, yayin da yankunan da ke fuskantar sare dazuzzuka da mamaye birane ke nuna raguwar nau'in tsuntsaye.  Cire bishiyoyin bamboo a gefen kogi - wadanda a da suka samar da mafaka ga tsuntsaye da sauran namun daji - ya taimaka wajen raguwar yawan tsuntsaye.  Bugu da ƙari, gurɓataccen masana'antu ya shafi samuwar tsuntsayen da ke rafuka, wanda ya haifar da raguwar nasarar ciyar da su a tsakanin nau'ikan tsuntsaye kamar su kingfishers da egrets. 

Tsire-tsire na ruwa na Kogin Ikpoba suma sun canza saboda yawan abubuwan gina jiki daga kwararar ruwa na noma da fitar da kayayyaki daga masana'antu. Yawan abubuwan gina jiki da ake samu ya haifar da yaduwar algae da tsire-tsire na ruwa masu mamayewa, wasu daga cikinsu sun kawo cikas ga kwararar ruwa ta halitta da kuma rage yawan iskar oxygen a cikin ruwa. Yaɗuwar nau'ikan tsire-tsire masu mamayewa, kamar su hyacinth na ruwa ( Eichhornia crassipes ), ya haifar da ƙalubale ta hanyar toshe hanyoyin ruwa da canza muhalli ga nau'ikan ruwa. Ƙara yawan furannin algae ya kuma haifar da ƙarancin iskar oxygen a yankin, wani lamari da aka sani da hypoxia, wanda zai iya haifar da kashe kifaye da rage bambancin halittu. 

 Nassoshi 

 Ambato 

 Ayyukan da aka ambata 









Rukuni:Shafuka masu fassarorin da ba'a duba ba