Hakkin fursunoni a cikin dokar kasa da kasa

Hakkin fursunoni a cikin dokar kasa da kasa ana samun su a cikin yarjejeniyoyin kasa da kasa da yawa. Ga mafi yawan waɗannan yarjejeniyoyi sun kasance bayan Yaƙe-yaƙe na Duniya guda biyu kuma ana ci gaba da ƙara tsarin doka kuma an yi gyare-gyare.

 Tarihi 
Abubuwan da suka faru a yakin duniya na farko da na biyu sun yi tasiri sosai a kan dokar kasa da kasa saboda karkatar da haƙƙin jama'a da 'yanci bisa tushen nuna bambanci, addini, da siyasa. Amfani da tashin hankali, gami da kisan kai da kisan kare dangi, amfani da Aikin bawa, cin zarafi da kisan fursunonin yaki, korar mutane, da kwacewa dukiya sun tilasta canje-canje ga halin da ake ciki. A cikin shekarun da suka gabata, manyan canje-canje sun fara faruwa a duk fannoni na dokar kasa da kasa, kuma haƙƙin fursunoni ba banda ba ne.

Yanzu, akwai kayan kida na kasa da kasa

 Yarjejeniyar Turai kan 'Yancin Dan Adam,
 Yarjejeniyar Turai don Rigakafin azabtarwa da Rashin Mutum ko Rashin Girma ko Hukunci

Bugu da ƙari akwai shawarwari waɗanda ke ba da lambobin da ya kamata a bi da fursunoni. Mafi girma daga cikinsu sune

 Yarjejeniyar Kasa da Kasa kan 'Yancin Bil'adama da Siyasa,
 Dokokin Ƙananan Dokokin Majalisar Dinkin Duniya don Kula da Fursunoni,
 Kungiyar Ka'idoji don Kare Dukkanin Mutane a ƙarƙashin Kowane Hanyar Tsayawa ko KurkukuKungiyar Ka'idoji don Kare Dukkanin Mutane a ƙarƙashin Duk wani nau'i na tsare ko ɗaurin kurkuku
 Yarjejeniyar kan 'Yancin Mutanen da ke da nakasa.
 Dokokin Kurkuku na Turai.

 Yarjejeniyar Geneva ta Uku 
Yarjejeniyar Geneva ta Uku ta bayyana kariya ta jin kai ga fursunonin yaki. An bayyana fursunonin yaki kamar haka:

 Yarjejeniyar Kasa da Kasa kan 'Yancin Bil'adama da Siyasa 
Yarjejeniyar Kasa da Kasa kan 'Yancin Bil'adama da Siyasa ta fara aiki a ranar 23 ga Maris 1976.  Mataki na 10 na Yarjejeniyar Kasa da Kasa kan 'Yancin Bil'adama da Siyasa ya ba da cewa duk wanda aka hana 'yancinsa za a bi da shi da mutunci da mutunci. Labarin ya sanya abin da ake buƙata na rabuwa da fursunoni a tsare-tsare kafin shari'a daga waɗanda aka riga aka yanke musu hukunci na laifuka, da kuma takamaiman wajibin raba fursunonin da ake zargi da yara daga manya kuma kawo su gaban shari'a da sauri. Har ila yau, akwai abin da ake buƙata cewa ya kamata a mayar da hankali ga kurkuku ya zama gyare-gyare da farfadowa, ba hukunci ba. Wadannan tanadi sun shafi wadanda ke cikin kurkuku, asibitoci (musamman asibitocin mahaukaci), wuraren tsare-tsare, wuraren gyara ko duk wani wurin da aka hana mutum 'yancinsu. Labarin ya cika Mataki na 7 na Alkawari,  wanda ya haramta azabtarwa ko wasu mugunta, rashin mutunci ko wulakanci, ta hanyar tabbatar da wadanda aka hana 'yancinsu tare da irin yanayin da aka saita ga 'yanci. 

 Dokokin Ƙananan Dokokin Majalisar Dinkin Duniya don Kula da Fursunoni 
Dokokin Ƙananan Dokokin Majalisar Dinkin Duniya don Kula da Fursunoni sun fara aiki a shekarar 1955. Ka'idodin da Majalisar Dinkin Duniya ta tsara ba su da bin doka amma suna ba da jagororin a cikin dokar kasa da kasa da kuma ta birni game da duk wani mutum da aka tsare a kowane nau'i. Gabaɗaya ana ɗaukar su a matsayin ƙa'ida mai kyau da aiki don gudanar da wuraren kulawa. Takardar ta tsara ka'idoji ga waɗanda ke tsare wanda ya rufe rajista, tsabtace mutum, tufafi da gado, abinci, motsa jiki da wasanni, sabis na kiwon lafiya, horo da azabtarwa, kayan hanawa, bayanai da korafe-korafe daga fursunoni, hulɗa da duniya ta waje, littattafai, addini, riƙe dukiyar fursunoni sanarwar mutuwa, rashin lafiya, canja wurin, cire fursunoni da kuma binciken wurare. Har ila yau, ya tsara jagororin ga fursunoni a ƙarƙashin hukunci wanda ya haɗa da magani, rarrabuwa da keɓancewa, gata, aiki, ilimi da nishaɗi, da alaƙar zamantakewa da bayan kulawa. Har ila yau, akwai tanadi na musamman ga fursunoni marasa hankali da marasa hankali, fursunoni da aka kama ko jiran shari'a, fursunonin farar hula da mutanen da aka kama ba tare da tuhuma ba.

 Yarjejeniyar Turai don Rigakafin azabtarwa da Rashin Mutum ko Rashin Girma ko Hukunci 
Yarjejeniyar Turai don Rigakafin azabtarwa da Inhumor ko Rashin Hukunci ya fara aiki a ranar 1 ga Maris 2002.  Yarjejeniyar ta kafa Kwamitin Turai don Rigakafin azabtarwa da Rashin Mutum ko Rashin Girma ko Hukunci (Kwamitin).  Kwamitin yana da izinin ziyartar duk wuraren tsare-tsare, wanda yarjejeniyar ta bayyana a matsayin "duk wani wuri a cikin ikonsa inda aka hana mutane 'yancinsu ta hanyar ikon jama'a".  Da zarar an sanar da gwamnatin jihar game da niyyar Kwamitin don gudanar da ziyara ana buƙatar ba da damar shiga yankin tare da haƙƙin tafiya kyauta ba tare da ƙuntatawa ba, cikakken bayani game da wurin da ake tambaya, damar yin hira da duk wani aikin da aka riƙe a cikin wurin, damar yin amfani da shi.  Duk bayanan da aka tattara sirri ne. A yanayi na musamman jihar na iya yin wakilci bisa ga dalilai na tsaron kasa, tsaron jama'a, rikice-rikice mai tsanani a wuraren tsare-tsare game da ziyarar wani wuri ko a wani lokaci. Bayan kowane ziyara ana rubuta rahoto tare da duk wani shawarwari mai yiwuwa ga jihar da ake tambaya.

 Manazarta 

Rukuni:Ƴancin Ɗan Adam