Ƙwace Katunga ko Tsohuwar Oyo

Ƙwace Katunga ko Tsohuwar Oyo yaki ne tsakanin Daular Sakkwato da Daular Oyo ta Yarbawa a Oyo ta zamani.

Buhun Katunga yana nufin lalata babban birnin Daular Oyo, da aka fi sani da Katunga (wanda ake kira Old Oyo ko Oyo-Ile), a farkon karni na 19 a lokacin jihadi na Fula a yammacin Afirka. Daular Yarbawa mai karfi da ke mamaye da yawa a yankin kudu maso yammacin Najeriya a yanzu, Oyo ta samu rauni sakamakon rigingimun cikin gida, gwagwarmayar daular mulki, da tawaye a tsakanin manyan sojojinta. Ɗaya daga cikin ƙalubale mafi mahimmanci ya fito ne daga Afonja, tsohon janar na Oyo wanda ya tayar da hankali kuma ya kafa birnin Ilorin a matsayin tashar wutar lantarki mai zaman kanta.

 Fage 
Ana cikin wannan tawaye, Afonja ya gayyaci malaman addinin Fulani, musamman Shehu Alimi, domin su taimaka masa. Nan da nan wannan kawance ya ci tura yayin da bangaren Fula ya kara karfi, aka yi wa Afonja juyin mulki aka kashe shi. Bayan rasuwarsa, Ilorin ya zama Masarautar Musulunci a karkashin zuriyar Alimi, kuma ta hade kanta da fadada Khalifancin Sakkwato karkashin jagorancin Usman dan Fodio . Daga Ilorin, sojojin Fula sun kaddamar da wani jerin kamfen na soji zuwa tsohon yankin Oyo.

A cikin shekarun 1830, wadannan sojojin da Fula ke jagoranta sun kai hari tare da lalata Katunga, tsakiyar Daular Oyo. Buhun da aka yi wa birnin ya yi nuni da babbar nasara ga Yarbawa, wanda ya kawo karshen tsohon tsarin mulkin Oyo. An yi watsi da birnin, kuma dangin sarki, tare da sauran manyan mutane, suka gudu zuwa kudu don kafa sabon babban birnin Ago d'Oyo (New Oyo).

Duk da cewa ita kanta Katunga ba ta cika shiga cikin Halifancin Sakkwato ba, amma yankin da ke kewaye ya koma karkashin ikon Ilorin, wanda a yanzu yake karkashin ikon Sakkwato. Buhun Katunga ya sake fasalin yanayin siyasar kasar Yarabawa, wanda ya kai ga wargajewar Daular Oyo tare da kafa fagen fama daga baya-bayan nan a tsakanin garuruwan Yarabawa da kuma Turawan mulkin mallaka na Burtaniya.

 Bayan haka 
Gidan sarautar Oyo da manyan mutane sun gudu zuwa kudu. Sun ƙaura suka kafa sabon babban birni a Ago d'Oyo (New Oyo), wanda ke nuna gagarumin ja da baya daga tushen wutar lantarki a arewa. Wannan yunkuri ya nuna alamar karshen tsohuwar Daular Oyo. An yi watsi da Katunga da yankunanta. Wurin ya zama tamkar ba kowa ba, inda ya fuskanci hare-haren bayi da matsi daga sojojin Fula da Nupe. Ba nan da nan ya zama babban jigon Fula ba. Ilorin - karkashin jagorancin Fula - ya sami iko da tsoffin yankunan Oyo a arewa. Ilorin ya kasance garin Yarbawa a da, amma bayan Afonja (Shugaban yakin Yarbawa mai tawaye) ya gayyaci Fula taimako aka kashe shi, sai zuriyar Shehu Alimi suka karbe mulki, suka kafa Ilorin a matsayin masarautar Fula. Ilorin ya zama wani bangare na Khalifancin Sakkwato kuma an gudanar da shi a karkashin ikon ruhi da siyasa na Sakkwato.

 Magana