Dokar al'ada

Al'adar doka ita ce tsarin halayyar da aka kafa a cikin wani yanayi na zamantakewa. Za'a iya aiwatar da da'awar don kare "abin da doka ta yi koyaushe kuma ta yarda da shi".

Dokar al'ada'''' (kuma, doka ta al'ada ko ba ta hukuma ba) ta wanzu inda:

 Ana kiyaye wani aikin shari'a kuma
 'Yan wasan kwaikwayo masu dacewa suna la'akari da shi ra'ayi ne na doka ko wajibi (opinio juris).

Yawancin dokoki na al'ada suna hulɗa da ka'idojin al'umma waɗanda aka kafa tun da daɗewa a cikin wani yanki. Koyaya, kalmar na iya amfani da yankunan dokar kasa da kasa inda wasu ka'idoji sun kasance kusan na duniya a cikin karɓar su a matsayin tushen aiki daidai - misali, dokoki game da fashi ko Bautar (duba hostis humani generis). A cikin mutane da yawa, kodayake ba duk lokuta ba, dokokin al'ada za su sami hukunce-hukuncen kotu na tallafi da shari'ar shari'a waɗanda suka samo asali a tsawon lokaci don ba da ƙarin nauyi ga mulkin su a matsayin doka da kuma nuna hanyar juyin halitta (idan akwai) a cikin Fassarar shari'a na irin wannan doka ta kotuna masu da

Babban batun game da amincewa da al'ada shine ƙayyade hanyar da ta dace don sanin abin da ayyuka da ka'idoji suka zama dokar al'ada. Ba a bayyana nan da nan cewa ka'idodin Yammacin gargajiya na shari'a za a iya sulhunta su ta kowace hanya mai amfani tare da nazarin ra'ayi na dokar al'ada ba, kuma ta haka ne wasu malamai (kamar John Comaroff da Simon Roberts)  sun nuna ka'idojin doka ta al'ada a cikin nasu sharuddan. Duk da haka, a bayyane yake akwai rashin jituwa, wanda aka gani a cikin sukar John Hund game da ka'idar Comaroff da Roberts, da kuma fifiko ga gudummawar H. L. A. Hart. Hund ya yi jayayya cewa Hart's The Concept of Law ya warware matsalar ra'ayi wanda malaman da suka yi ƙoƙari su bayyana yadda za a iya gano ka'idodin doka na al'ada, bayyana, da kuma yadda suke aiki wajen tsara halayyar zamantakewa da warware rikice-rikice.

Dokar al'ada ita ce saitin al'adu, ayyuka da imani waɗanda aka yarda da su a matsayin ƙa'idodin halayyar tilas ta al'umma.

 A matsayin wani tsari mara iyaka na ka'idoji 
Comaroff da Roberts sanannen aikin, "Dokoki da Hanyoyi",  sun yi ƙoƙari su ba da cikakken bayani game da ka'idojin da suka kafa dokar Tswana ta hanyar da ba ta da doka (ko kuma mulki) fiye da yadda Isaac Schapera yake. Sun bayyana "mekgwa le melao ya Setswana" dangane da ma'anar Casalis da Ellenberger: melao saboda haka dokoki ne da shugaba da mekgwa suka furta a Matsayi'' ka'idojin da suka zama doka ta al'ada ta hanyar amfani da gargajiya. Abu mai mahimmanci, duk da haka, sun lura cewa Tswana ba sau da yawa suna ƙoƙari su rarraba manyan ka'idojin da ke akwai a cikin rukunoni  kuma ta haka ne suka kira wannan 'yanayin da ba a rarrabe shi ba na tsarin ka'idoji'. Bugu da ƙari, suna lura da kasancewar ka'idojin da ba su dace ba waɗanda zasu iya haifar da rikici, ko dai saboda yanayi a cikin wani yanayi ko kuma saboda abubuwan da ba su da kyau. Wannan rashin rarraba mulki da gazawar kawar da rashin daidaituwa na ciki tsakanin ka'idojin da ke iya sabawa yana ba da damar sauƙin sauyawa a cikin warware rikice-rikice kuma ana kallon shi a matsayin 'hanyar dabarun' ga masu jayayya waɗanda ke neman ci gaba da nasarar kansu a cikin shari'a. Rashin daidaituwa na ƙarshe (musamman rashin daidaituwa na abun ciki na al'ada) yawanci ana warware su ta hanyar ɗaga ɗaya daga cikin ƙa'idodi (a hankali) daga 'a zahiri zuwa alama. Wannan yana ba da damar karɓar duka biyun kamar yadda suke yanzu a cikin ra'ayi a wurare daban-daban na gaskiyar. Wannan yana da ma'ana sosai, wanda ya kara nuna cewa ba za a iya kallon ka'idoji a ware ba kuma suna buɗewa don tattaunawa. Don haka, kodayake akwai ƙananan abubuwan da ake kira ka'idojin da ba za a iya musayar su ba, ana kallon yawancin kuma ana ba da su a cikin mahallin, wanda ake gani a matsayin mahimmanci ga Tswana.

Comaroff da Roberts sun bayyana yadda sakamakon takamaiman shari'o'i ke da ikon canza tsarin ka'idoji, kamar yadda ake ganin tsarin ka'idodi a cikin yanayin tsari da canji a kowane lokaci. Wadannan canje-canje an tabbatar da su ne kawai saboda suna ba da izini ga abubuwan da suka faru na canji. Bugu da ƙari, halattaccen shugaba yana da mahimmanci kai tsaye game da halattacciyar yanke shawara. A cikin tsara sanarwar majalisa, sabanin yanke shawara da aka yi a cikin warware rikice-rikice,  shugaban ya fara magana game da ka'idar da aka gabatar tare da masu ba shi shawara, sannan majalisar shugabannin, sannan taron jama'a ya yi muhawara game da dokar da aka gabatar kuma zai iya karɓar ko ƙi shi. Shugaba na iya shelar dokar koda kuwa majalisa ta ki amincewa da ita, amma wannan ba a yi shi sau da yawa ba; kuma, idan shugaba ya ayyana dokar ba tare da nufin taron jama'a ba, dokar za ta zama melao, duk da haka, ba zai yiwu a aiwatar da ita ba saboda tasirin ta ya dogara da halayyar shugaba da daidaito da ayyukan (da canje-canje a cikin dangantakar zamantakewa) da kuma nufin mutanen da ke ƙarƙashin wannan shugaba.

Game da kiran ka'idoji a cikin rikice-rikice, Comaroff da Roberts sun yi amfani da kalmar, "tsarin jayayya", don komawa ga tsarin harshe da ra'ayi da mai jayayya ya yi amfani da shi, inda aka halicci 'hoton da ya dace na abubuwan da suka faru da ayyuka masu dacewa dangane da ɗaya ko fiye da masu magana da ka'idojin bayyane'. A cikin bayanin su, mai shigar da kara (wanda koyaushe yake magana da farko) don haka ya kafa tsarin da wanda ake tuhuma zai iya karɓa sabili da haka ya yi jayayya a cikin wannan takamaiman tsarin ko ya ƙi sabili da nan ya gabatar da nasa tsarin (yawanci, ba a kalubalanci gaskiyar a nan). Idan wanda ake tuhuma yana nufin canza tsarin, za su koma ga ka'idoji kamar haka, inda a zahiri ba a ambaci ka'idojin a bayyane a cikin ƙudurin rikice-rikice na Tswana kamar yadda masu sauraro za su riga sun san su kuma kawai hanyar da mutum ya gabatar da shari'ar mutum kuma ya gina gaskiyar za ta kafa tsarin mutum. Shugaban ko shugaban da ke yanke hukunci na iya yin haka: karɓar tushen ka'idojin da jam'iyyun suka nuna (ko ɗaya daga cikinsu), don haka ba ya nufin ka'idoji ta amfani da harshe mai bayyane amma a ware wani batu na gaskiya a cikin jayayya sannan ya yanke shawara a kai shi ba tare da nuna alamar kowane ka'idozi ba, ko kuma ya tilasta sabon ko daban a kan jam'iyyu.