Harsunan Nguni

Harsunan Nguni rukuni ne na harsunan Bantu masu alaƙa da ake magana da su a kudancin Afirka ( galibi Afirka ta Kudu, Zimbabwe da Masarautar eSwatini ) ta mutanen Nguni . Harsunan Nguni sun haɗa da Xhosa, Hlubi, Zulu, Ndebele, da Swati . Kiran "Nguni" ya samo asali ne daga nau'in shanun Nguni . Ngoni (duba ƙasa) tsoho ne, ko canzawa, bambance-bambancen.

Wani lokaci ana jayayya cewa yin amfani da Nguni a matsayin lakabi na gabaɗaya yana nuna haɗin kai na tarihi guda ɗaya na mutanen da ake magana a kai, inda a zahiri lamarin ya kasance mai rikitarwa.  Amfani da harshe na lakabin (yana nufin ƙungiyar Bantu) yana da ɗan kwanciyar hankali.

Ta fuskar editan Turanci, an yi amfani da labaran “a” da “an” da “Nguni”, amma “a Nguni” ya fi yawa kuma za a iya cewa ya fi daidai idan an furta “Nguni” kamar yadda aka nuna.   .

 Rabewa 

A cikin wani yanki na Kudancin Bantu, ana amfani da lakabin "Nguni" ta hanyar kwayoyin halitta (a cikin ma'anar harshe) da kuma ta hanyar rubutu (ban da duk wani mahimmanci na tarihi).

Harsunan Nguni suna da alaƙa ta kud da kud, kuma a lokuta da yawa harsuna daban-daban suna fahimtar juna; ta wannan hanyar, harsunan Nguni za su fi dacewa a iya fassara su azaman ci gaba da yare fiye da yadda tarin harsuna daban-daban. Fiye da lokaci guda, an gabatar da shawarwari don ƙirƙirar harshe ɗaya na Nguni.  

A cikin wallafe-wallafen masana kan harsunan kudancin Afirka, ana ɗaukar nau'in rarraba harshe "Nguni" bisa ga al'ada zuwa rukuni biyu: "Zunda Nguni" da "Tekela Nguni".   Wannan rarrabuwa ta samo asali ne a kan bambance-bambancen sautin sauti tsakanin madaidaitan baƙaƙe na coronal : Zunda  da Tekela  (haka asalin sunan Swati da kuma sanannen Zulu nau'in Swazi ), amma akwai tarin ƙarin ma'auni na harshe wanda ke ba da damar rarrabuwar kai tsaye a cikin waɗannan raƙuman ruwa biyu na Nguni.

 Yaren Tekela 

 Bhaka 
 Hlubi 
 Lala
 Nhlangwini
 Arewacin Transvaal Ndebele (Sumayela Ndebele)
 Fushi 
 Swazi

 Harsunan Zunda 

 Matabele (Ndebele)
 Kudancin Ndebele (Ndibele na Kudancin Afirka)
 Hosa
 Zulu

Lura: Maho (2009) kuma ya lissafa S401 Old Mfengu † .

 Halaye 
Abubuwan da ke biyo baya na harsunan Nguni sune na yau da kullun:

 Tsarin wasali 5, ta hanyar haɗa jerin kusa da kusa da Proto-Bantu . (Phuthi ta sake samun sabon jerin wasula masu kusanci daga Sotho )
 Yada manyan sautunan zuwa ga ma'anar antepenultimate.
 Bambance tsakanin manya da ƙananan sautuna akan prefixes suna, suna nuna matsayi daban-daban na nahawu, tare da wasu lokuta ta hanyar fayyace prefix mai suna augment .
 Haɓaka baƙaƙe masu sautin numfashi, suna aiki azaman baƙaƙen baƙin ciki .
 Haɓaka baƙaƙe masu ƙima .
 Haɓaka latsa baƙaƙe .

 Bayanan kwatance 
Kwatanta jimloli masu zuwa:
Harshe "Ina son sabbin sandunanku" Zulu Ngi-ya-zi-thanda izi-nduku z-akho ezin-tsha Hosa Ndi-ya-zi-thanda ii-ntonga z-akho ezin-tsha Northern Ndebele Ngi-ya-zi-thanda i-ntonga z-akho ezin-tsha Kudancin Ndebele Ngi-ya-zi-thanda iin-ntonga z-akho ezi-tjha Bhaca Ndi-ya-ti-thsandza ii-ntfonga t-akho etin-tsha Hlubi Ng'ya-zi-thanda iin-duku z-akho ezinsha Swazi Ngi-ya-ti-tsanza ti-ntfonga t-akho letin-sha Mpapa Phuthi Gi-ya-ti-tshadza ti-tfoga t-akho leti-tjha Sigxodo Phuthi Gi-ya-ti-tshadza ti-tshoga t-akho leti-tjha
Lura: Xhosa ⟨ tsh ⟩ = Phuthi ⟨ tjh ⟩ = IPA  ; Phuthi ⟨ tsh ⟩ =  ; Zulu ⟨ sh ⟩ = IPA  , amma a muhallin da aka ambata a nan  an "haɓaka hanci" zuwa  . Phuthi ⟨ jh ⟩ = murya mai numfashi  = Xhosa, Zulu ⟨ j ⟩ (a cikin mahallin nan yana bin hanci  ). Zulu, Swazi, Hlubi ⟨ ng ⟩ =  .
Harshe "Inglish kadan na fahimta" Zulu Ngisi-zwa ka-ncane isi-Ngisi Hosa Ndisi-qonda ka-ncinci nje isi-Ngesi Northern Ndebele Ngisi-zwisisa ka-ncane isiKhiwa  Kudancin Ndebele Ngisi-zwisisa ka-ncani nje isi-Ngisi Hlubi Ng'si-visisisa ka-ncani nje isi-Ngisi Swazi Ngisiva ka-ncane nje si-Ngisi Mpapa Phuthi Gisi-visisa ka-nci tə-jhə Si-kguwa Sigxodo Phuthi Gisi-visisa ka-ncinci tə-jhə Si-kguwa
Lura: Phuthi ⟨ kg ⟩ = IPA  .

 Duba kuma 

 Ngoni sunan ƙabilanci ne kuma sunan yare na ƙungiyar da ke zaune a Malawi, waɗanda zuriyar Nguni ta Afirka ta Kudu ce mai nisa. Ngoni ya rabu da duk wasu harsunan Nguni bayan gagarumin tashin hankalin siyasa da zamantakewa a kudancin Afirka, mfecane, wanda ya kasance har zuwa 1830s.
 IsiNgqumo wata magana ce da 'yan luwadi na Afirka ta Kudu ke magana da harsunan Bantu ; sabanin Gayle, , argot da 'yan luwadi na Afirka ta Kudu ke magana da harsunan Jamus . IsiNgqumo ya dogara ne akan ƙamus na Nguni.

 Manazarta 

 Littafi Mai Tsarki 







 Kara karantawa 

 Shaw, EM da Davison, P. (1973) Kudancin Nguni (jeri: Mutum a Kudancin Afirka) Gidan Tarihi na Afirka ta Kudu, Cape Town
 Ndlovu, Sambulo. 'Sake Gina Kwatancen Fannin Fassarar Fassarar Proto-Nguni'