Harshen Tapayuna

Tapayúna ( Kajkwakhrattxi ko Kajkwakhratxi,  kuma ya rubuta Tapajúna, Tapayúna: Kajkwakhrattxi kawẽrẽ  ) harshe ne na Arewacin Jê ( Jê, Macro-Jê ) wanda mutanen Tapayúna (Kajkwakhrattxi) ke magana a cikin Mato Grosso, Brazil.
 ==Tarihi==
Tapayuna ta tarihi ta rayu akan kogin Arinos, a cikin kwarin Tapajós, tsakanin Juruena da Aripuanã .  An lalata su a tsakiyar karni na 20 a sakamakon rikice-rikice da yawa da mazauna Brazil, masu busa roba, da makiyaya; an kiyasta cewa yawansu ya ragu da kashi 90% har sai da suka kai mutane 41 a 1969,    wanda aka siffanta a matsayin kabilanci .  Daga nan sai aka tura Tapayúna da suka tsira zuwa wurin shakatawa na Xingu a wani lokaci tsakanin 1969 zuwa 1970, wanda ya haifar da ƙarin mutuwar mutane 10.  Da farko, sun zauna tare da Kĩsêdjê, masu magana da yare na kud da kud .  Daga baya, yawancin Tapayúna sun ƙaura zuwa Terra Indígena Capoto-Jarina, inda suka ci gaba da zama tare da ƙungiyar Mẽtyktire na mutanen Kayapó, masu magana da wani yaren Arewacin Jê, Mẽbêngôkre .  An ɗauka cewa Kĩsêdjê da Mẽbêngôkre sun yi tasiri a yaren Tapayúna.  A cikin 2010, an ba da rahoton masu magana 97 a ƙauyen Kawêrêtxikô ( Capoto-Jarina ). Akasin haka, dattawa kaɗan ne kawai ke yin yaren a ƙauyen Ngôsôkô ( Wawi ), inda Kĩsêdjê ke da rinjaye. Ba a san adadin masu magana a ƙauyen Ngôjhwêrê ( Wawi ) ba. 

Tapayún yana da alaƙa da Kĩsêdjê ;   tare, sun kafa reshen Tapajós na Arewacin Jê.  Abubuwan da suka faru a kogin Tapajós, waɗanda Tapayúna da Kĩsêdjê suka raba, har yanzu wani ɓangare ne na tarihin baka.  Bambance-bambancen sauti tsakanin harsunan sun haɗa da ra'ayoyin Proto-Northern Jê *m/*mb, *mr/*mbr, *c (a cikin farawa), *ñ (a codas), da * b (a cikin maɗaukakiyar syllables). A cikin Tapayúna, waɗannan baƙaƙe suna nunawa kamar w ([w̃]), nr ([ɾ̃]), t ([t̪]), j ([j]), da w ([w]), bi da bi, yayin da Kĩsêdjê yana da m. /mb, mr/mbr, s, n, da p a cikin kalmomi iri ɗaya.  

 Fassarar sauti 

 Consonants 
Tapayún ya ƙirƙira tare da girmamawa ga Proto-Tapajós ta canje-canjen sauti masu zuwa:

 hadewar *t̪ʰ da *t̪ kamar yadda t /t̪ʰ/;  
 *p > w /w/;  
 *m(b), *m(b)r > w /w̃/, nr /ɾ̃/;  
 *kʰj, *mbj > x /tʃ/, j /j/;  
 *-m, *-n, -ñ > /-p/, /-t/, /-j/.  

 Wasula 
Ƙirar wasalin Tapayuna tana nunawa a ƙasa (ana ba da wakilcin rubutun a cikin rubutun; haruffan da ke cikin slash suna tsaye ga ƙimar IPA na kowane wasali).  
Baki Nasal ina /i/ y /ɨ/ ku / ku/ ina / ĩ/ ỹ /ɨ̃/ ũ /ũ/ da /e/ â /ə/ ku /o/ ẽ /ẽ/ ku /õ/ e /e/ da /ʌ/ o /o/ ã /ɐ̃/ a /a/

 Echo wasulan 
Tapayúna yana da wani abin al'ajabi wanda ake saka wasalin echo a cikin kalmomi waɗanda asalinsu ya ƙare a cikin baƙar fata.  Wasan wasalan da ba a danne su ba, kamar a cikin rowo [ˈɾɔwɔ] 'jaguar', tàgà [ˈtʌgʌ] 'tsuntsaye', khôgô [ˈkʰogo] 'iska'.

 Ilimin Halitta 

 Kwayoyin halittar jiki 

 Ƙarshe 
Kamar yadda yake a cikin sauran harsunan Arewacin Jê, fi'ili suna yin tasiri don ƙarewa don haka suna da adawa ta asali tsakanin nau'i mai iyaka (kuma Short Form da babban siffa  ) da nau'i mara iyaka (kuma Dogon Form  ). Ana amfani da ƙayyadaddun siffofin matrix kawai, yayin da siffofin da ba su da iyaka ana amfani da su a cikin kowane nau'in juzu'i na ƙasa da kuma a cikin wasu sassan matrix (ciki har da soket, gaba, da sashe na ci gaba  ). Siffofin da ba su da iyaka galibi ana yin su ta hanyar suffixation da/ko musanya prefix. Wasu fi'ili (ciki har da duk bayanin ban da katho 'don barin'), wanda sigar sa mara iyaka shine katho ro ) ba su da bambanci sarai.

Abubuwan da ba su da iyaka da ke akwai su ne /-ɾ/ (zaɓi na yau da kullun, ana samun su a cikin fi'ili masu wucewa da yawa), /-j/ (ana samun su a cikin fi'ili masu canzawa da kuma a cikin wasu ma'auni waɗanda tushensu ya ƙare a cikin wasali /a/ ), haka nan. kamar yadda /-k/ da /-p/ (an samo su a cikin ɗimbin kalmomin fi'ili waɗanda ke ɗaukar batun zaɓi lokacin da ya ƙare), kamar yadda aka nuna a teburin da ke ƙasa.   
+Ƙirar da ba ta da iyaka a cikin Tapayúna iyaka mara iyaka sheki kari /-ɾ/ ( /-j/ bayan /a/ ) wõ ku rõ tafi (jam'i) wĩ wĩ rĩ kashe (mufuradi) zo irin ra yin iyo wy wata ry dauka (mufuradi) twa ta râ yin wanka nghre ina re rawa khrẽ khẽ rẽ cin abinci (na daya) khu ku ru ci (jam'i) ikwâ kwâ râ don yin bayan gida ithu ku ru yin fitsari awi tawi ri zuwa sama kari /-j/ ku wani j zuwa karce wa wata j a ji, a fahimta kawa kowa j don cirewa (na ɗaya) ta ina j cizo wu ku j a gani jarẽ jar j in ce wẽ w da j jifa ( guda ɗaya) kahõ kayi j don wankewa kuhw ku j don sharewa ru ru j zubewa kari /-p/ ta da w zuwa (mufuradi) ikõ kyau w a sha ta ta w zama, tsayawa (maɗaukaki) kari /-k/ ka ku k a mutu
A cikin Proto-Northern Jê, fi'ili da yawa sun samo ƙayyadaddun nau'ikan su ta hanyar ba da izinin baƙar magana ta ƙarshe ( *-t, * -c, * -k → * -r, * -j, * -r ). Nikulin, Andrey; Salanova, Andrés Pablo (October 2019). "Northern Jê Verb Morphology and the Reconstruction of Finiteness Alternations". International Journal of American Linguistics. 85 (4): 533–567. doi:10.1086/704565. A cikin Tapayúna, aƙalla kalmomi guda biyu suna riƙe da wannan tsari, kodayake alaƙar da ke tsakanin ƙayyadaddun sifofin da ba iyaka ba ta lalace ta jerin sauye-sauyen sauti na yau da kullun, gami da *-ôj > -wâj ( -âj bayan labial), * -c > -t . 
Manazarta
Category:Shafuka masu fassarorin da ba'a duba ba