Harsuna Ubangian

Harsunan Ubangian Sun samar da alaƙa daban-daban na wasu harsuna saba'in da ke tsakiyar Jamhuriyar Afirka ta Tsakiya da DR Congo. Su ne manyan harsuna na CAR, waɗanda mutane miliyan biyu zuwa ukku 2-3 ke magana, gami da ɗaya daga cikin harsunan hukuma, Sango. Ana kuma magana da su a Kamaru, Chadi, Jamhuriyar Kongo da Sudan ta Kudu.

 Rabewar waje 
Joseph Greenberg shekarar alif dubu daya da dari tara da sittin da ukku (1963) ya sanya harsunan Ubangian da ba a san su ba a lokacin da Nijar – Kongo kuma ya sanya su cikin harsunan Adamawa da “Eastern Adamawa”. Ba da daɗewa ba aka cire su zuwa wani reshe na Nijar-Congo, misali cikin harsunan Savanna na Blench.  Duk da haka, wannan ya ƙara zama rashin tabbas, kuma Dimmendaal shekarar alif (2008) ya bayyana cewa, bisa ga rashin samun gamsassun hujjoji na rabe-raben Nijar da Kongo, Ubangian "watakila ya zama dangin harshe mai zaman kansa wanda ba za a iya nunawa ba ko kuma ba za a iya nunawa ba. Ku kasance da dangantaka da Nijar – Kongo (ko kowane iyali)."  Blench shekarar alif dubu biyu da goma sha biyu (2012) ya haɗa da Ubangian a cikin Nijar – Kongo.  Güldemann shekarar alif dubu biyu da goma sha takwas (2018) ya lura cewa duk da cewa shaidun shigar Ubangi a cikin Niger-Congo har yanzu suna da rauni, hakanan kuma ya shafi sauran rassa da yawa waɗanda 'yan Niger-Congo ne ba su yi takara ba. 

 Rabewar ciki 
Boyd and Moñino shekarar alif dubu biyu da goma (2010) sun kawar da harsunan Gbaya da Zande .  Rabin dozin ɗin da suka rage suna da daidaituwa, amma dangantakarsu ba ta kai tsaye ba. Williamson & Blench shekarar alif dubu biyu (2000) suna ba da shawara mai zuwa:

Bugu da kari, akwai yaren Ngombe, wanda ba a tabbatar da inda aka sanya shi ba saboda karancin bayanai.

Lura: Ana amfani da sunan Ngbaka maras tushe don harsuna daban-daban a yankin. Gabaɗaya, yaren Ngbaka guda ɗaya yana nufin ɗayan manyan harsunan Gbaya, yayin da yawancin harsunan Ngbaka suna nufin reshe na Ubangian.

 Güldemann shekarar alif dubu biyu da goma sha takwas (2018) 
Güldemann shekarar alif dubu biyu da goma sha takwas (2018) ya gane "raka'o'in asali" guda bakwai a cikin Ubangian, amma ba su da masaniya game da matsayinsu a cikin Nijar-Congo. 

 Gbayaic
 Zandic
 Mbaic
 Mundu-Baka
 Ngbandiki
 Bandaic
 Ndogoic

 Kwatankwacin ƙamus 
Misalin ainihin ƙamus na harsunan Ubangian daga Moñino shekarar alif dubu daya da dari tara da tamanin da takwas(1988): 
ClassificationLanguageeyeearnosetoothtonguemouthbloodbonewatertreeeatnameGbayaProto-Gbaya*gbà.l̥í/l̥í*zɛ̀rà*zɔ̰̀p*ɲín*léɓé ~ lémbè*nú*tɔ̀k*gbà̰là̰*l̥ì*tè*ɲɔŋ/l̥i*l̥ín ~ l̥íŋGbayaGbaya Bodoegbà.yík/yíkzèrzɔ̀kɲínléɓénútɔ̀kgbàɲàyìtèɲɔŋ/yiɲínGbayaGbaya Biyandagbà.lí/lízàlàzɔ̀yínìlémbènútɔ̀kgbàlàlìtèyɔŋlíŋGbayaGbeyagbà.rí/rízɛ̀ràzɔ̰̀p ~ zɔ̰̀fɔ̰̀ɲínlép ~ léfénútɔ̰̀kgbà̰rà̰rìtèɲɔŋ/riɲínGbayaManzal̥īzàràzɔ̰̀gòkòlɛ̀fɛ̀nūtɔ̀gbà̰l̥à̰l̥ìtèɲɔŋɔl̥īGbayaMbodomolízàràzɔ̀pɲínílémbénúngíàgbàlàlìtìɲɔŋlíŋGbayaBangandogbà.lí/líjàlàjɔ̀ɲíìɗàmbènúmbɛ́gbààlìtèɲɔŋgi/lilíGbayaBofigbà.lī/līzàràzɔ̰̀ ?lēmbénūtɔ̀ʔɔ̀gbàlàlìtèɲɔŋlíŋNgbandiSangolɛ́mɛ́hɔ̰́pēmbēmēngāyángámɛ́nɛ̄ ~ ménēbìōngúkɛ̄kɛ̄ ~ kēkētɛ̀īrīNgbandiYakomalɛ̄mɛ̄hɔ̰̄tɛ̰̄(lì.)mɛ̄ngáɲɔ̄, yāngāmɛ́rɛ́bỳōngúkɛ̄kɛ̄tɛ̀ʔīrīNgbandiKpatirilámɛ́hɔ̄tɛ́mīngā.ɲɔ̄ɲɔ̄mɛ́lɛ̄bìngúwìtɛ̀īrīBakaNgbaka Mabozí.là/làzḛ̀-hṵ̄tḛ̄-mīnī-mò-nzḛ̄-kúà-ngónáāhō̰ʔēlē-BakaMonzombolà-zḛ̀ɲō̰tḛ̄-mīmò-nzḛ̄bēyèngólózō̰ʔēBakaGbanzililà/lí.làzèʔō̰, ŋwūtɛ́- ~ té-mīlī ~ mēlēmò-nzɛ̄kúà-ngónázɔ̄yēlēBakaBakalà-jɛ̀-ɓàngà-tɛ̄-mī(l)-mò-njɛ̄, māndābékèngōlōjōʔē-BakaMayogojǐlà/bólà -jɛ́(w)ó -tɛ́ -mí -búngɔ́tɛ́běkì -ngúndùlá -zō -léBakaMundujíà/rràgógó.jɛ̀gòtɛ́míkɔ́.mòngɔ́tɛ́bíkìngúrrózózòíríMbaNdunga-levà-/bùlá-jɔ̀mbɔ́-mbētú-tɛ́-mí-mó-ɓíndá-ɓéɓéngó-gá- -zɔ́-ɗe-MbaMba-nelá-/sí-jɔ̄mbɔ̄-hɔ̄mbɔ̀-tɛ́-mí-cé-, mbɔ̀cɔ̀-zí-ɓēɓēngó-gá-zɔ̄-ɗé-MbaDongo-kolɔ̀-/sīē-gyêŋù-tɛ̀-lyò-mò-nzì-ɓèɓèngó-pá-zó-lì-MbaAma-lo -fá-/-kúmbú- -sí- -wá̰- -sɛ́- -mɛ́- -mú- -kúkú-ngátī- -ngù- -ngbúgàsú- -lí-SereSererɔ̄tèhɔ̀tìmɛ̀nzɛ̄zùmùkpɔ̀kpɔ́ngɔ̄múzɔ̀màSereBarevʌ̄.lō/tì.lósùŋòvʌ̄.tìmènzōmvēlēkʊ.ɓílìngōngʊ́zàlèBandaLìndáàlà/ēcīə̄tūngāwɨ̄ə̄ʒītīmààmàə̄njīgbābīə́ngúāyɔ̄zɨ̄ʔɨ̄rɨ̄BandaYàngerelàlà/cīcītūtūmàwōzīzītìmèmàmànjīnjīgbēbīngúngúndōjō (~ njōjō ?)zēʔērēBandaNgàòàlà/cícīūtūmàwū, ūwūīʒītīmààmàīnjīgbāgbīúngúōyōzīʔīrīBandaVàrààlà/cácūōtūngāwūēʒītīmààmàə̄njīgbābīə́ngúāyɔ̄zɨ̄ʔārāBandaWójòàlà/cɛ́cūūtūṵ̄w̰ṵ̄kājītāmbīàmà(ʒ)īʒīgbābīúngú(y)ōyōzɨērēBandaDákpáàlà/cácūōtūə̄wūə̄ʒītīmààmàə̄ʒīgbābīə́ngúndɔ̄gɔ̄rɔ̄zɨ̄ʔīrē ~ ʔērēBandaLàngbàsilàlà/cácùtūtūwūwūʒīʒītīmàmàmàʒīʒīgbābīngúngúyōyōzɨʔēʁə̄BandaMbanzacélà/cúcūtūtūw̰ṵ̄w̰ṵ̄zīzītīmbīmàmàzīgbābīə́ngúyɔ̄yɔ̄zɨ ~ ziʔēlēZandeZandebā̹ngìrī/kpā̹kpūtū̹ōrīndēmīrāngbākūrēmēmēī̹mè/díngūàrirī̹mā ~ rū̹māZandeNzakarabāngìlītūʔʊ̰̄līndīmīnlāngbākʊ̄lɛ̄mɛ̄mɛ̄ndīgìngʊ̄nlàlɪnlūmāZandeGemeíndīrī/kpūkpūtūhɔ̄līndīmāl.ngbāngbākūlēmɛ̄mɛ̄díīwīlìlilūmā

 Lambobi 
Kwatanta lambobi a cikin yaruka ɗaya: 
ClassificationLanguage12345678910BandaMbanza (Mabandja)baleɓìsivɔtɑvɑnɑminduɡɑzɑlɑɡɑzɑlɑ mɑnɑ bɑle (6 + 1)nɡebeɗeɗenɡebeɗeɗe mɑnɑ bɑle (8 + 1)ɓufuBanda, Central Core, Banda-BambariBanda-Linda (1)balebiʃivɘtavanamīndūmīndū ama nɘ bale (5 + 1)̄mīndū ama nɘ bīʃi  (5 + 2)mīndū ama nɘ vɘta (5 + 3)mīndū ama nɘ vana (5 + 4)moɾofoBanda, Central Core, Banda-BambariBanda-Linda (2)bɑ̀lēbīʃìvə̀tɑ̀və̀nɑ̄mīndûmīndû ɑ̀ bɑ̀le (5 + 1)̄mīndû ɑ̀ bīʃì  (5 + 2)mīndû ɑ̀ və̀tɑ̀ (5 + 3)mīndû ɑ̀ və̀nɑ̄  (5 + 4)mórófōBanda, South CentralNgbugu (1)bàlēbīʃùwú ~ bīʃǔvɔ̄tǎvɔànə̄mīndúwù ~ mīndûmīndû ma.̀nə̄ bàlē ~ mīndû kàlá bàlēmīndû ma.̀nə̄ bīʃǔ ~ mīndû kàlá bīʃǔmīndû ma.̀nə̄ vɔ̄tǎ ~ mīndû kàlá vɔ̄tǎmīndû ma.̀nə̄ vɔànə̄ ~mīndû kàlá vɔànə̄lə́.kɔ̄nɔ́.ɡbáBanda, South CentralNgbugu (2)bàlèbìʃùúvòtàávwànɔ̄mìndúùmìndúù mànɜ̄ bàlè  (5 + 1)̄mìndúù mànɜ̄ bìʃùú  (5 + 2)mìndúù mànɜ̄ vòtàá  (5 + 3)mìndúù mànɜ̄ vwànɔ̄ (5 + 4)lɜ̀konòɡ͡bè (lit: all the fingers)Banda, South CentralLangbasi (Langbashe)bɑ̀lēbīʃìvòtɑ̀vɔ̀ɑ̀nōmīndûmīndû mɑ̀nə̄ bɑ̀le (5 + 1)̄mīndû mɑ̀nə̄ bīʃì  (5 + 2)mīndû mɑ̀nə̄ vòtɑ̀ (5 + 3)mīndû mɑ̀nə̄ vɔ̀ɑ̀nō (5 + 4)kpɔ́lɔ́ kɔ̄nɔ́  (litː ' two hands ')Banda, West CentralBanda-Tangbagobɑ̀ɭēbīʃìvōtɑ̀vɑ̀nɑ̄mīndûmīndû ɑ̀mɑ̀ nə̀ bɑ̀ɭē  (5 + 1)mīndû ɑ̀mɑ̀ nə̀ bīʃì (5 + 2)mīndû ɑ̀mɑ̀ nə̀ vōtɑ̀  (5 + 3)mīndû ɑ̀mɑ̀ nə̀ vɑ̀nɑ̄ (5 + 4)móɾófòGbaya-Manza-Ngbaka, CentralBokoton͡dáŋbùwátàɾnã́ɾmȭɾkȭmȭɾkȭ zã́ŋã́ n͡dáŋ  (5 + 1)mȭɾkȭ zã́ŋã́ bùwá (5 + 2)mȭɾkȭ zã́ŋã́ tàɾ   (5 + 3)mȭɾkȭ zã́ŋã́ nã́ɾ  (5 + 4)ɓùkɔ̀Gbaya-Manza-Ngbaka, CentralBossangoa Gbayak͡pémɾíːtòtàːnàːmɔ̃̀ːɾɔ̃̀ɗòŋ k͡pém (5 + 1)ɗòŋ ɾíːtò (5 + 2)nũ̀nã́ː     (2 x 4) ?kùsìɓúGbaya-Manza-Ngbaka, EastNgabakakpóbɔ̀àtàlɛ̀nālɛ̄mɔ̀lɔ̄ɡàzɛ̀lɛ̀ɡàzɛ̀lɛ̀-nɡɔ́-nɛ-kpó (6 + 1), sambo *nɡbɛ̀ɗɛ̀ɗɛ̀kùsìɓūGbaya-Manza-Ngbaka, NorthwestNorthwest Gbayakpɔ́kyíítòótààrnáármɔ̀ɔ̀rɔ́mɔ̀ɔ̀rɔ́-ɗòŋ-kpɔ́k  (5 + 1)mɔ̀ɔ̀rɔ́-ɗòŋ-yíítòó (5 + 2)mɔ̀ɔ̀rɔ́-ɗòŋ-tààr (5 + 3)mɔ̀ɔ̀rɔ́-ɗòŋ-náár (5 + 4)ɓúNgbandiNorthern Ngbandikɔisɛtasiɔkɔ̃manambara mbaramiambeɡumbayasui kɔiNgbandiYakomaòkɔ̀,  ̀kɔ̀ǒsɛ̀,  ̌sɛ̀òtá,  ̀táòsyɔ̄,  ̀syɔ̄òkṵ̄,  ̀kṵ̄òmɛ̀rɛ̄,  ̀mɛ̀rɛ̄mbárámbárámyɔ̀mbèɡūmbáyābàlé.kɔ̀ {ten.one}Sere-Ngbaka-Mba, Ngbaka-Mba, MbaDongoɓawɨɡ͡bwɔ̀àràanàvʉwɛ̀kázyázyálánɡya-iɲo-ɡ͡bwɔ̀ (10 - 2) ?nɡya-iɲyo-ɓayi   (10 - 1) ?ànɡ͡bàSere-Ngbaka-Mba, Ngbaka-Mba, MbaMbaúmaɓinébyalaaⁿɡ͡boteɓúmaɓúma tele         (5 + 1)ɓúma te sené    (5 + 2)ɓúma te ɓyala   (5 + 3)ɓúma te aⁿɡ͡bote  (5 + 4)abusaSere-Ngbaka-Mba, Ngbaka-Mba, Ngbaka, Eastern, Mayogo-BangbaMayogoɓīnìɓīsīɓātāɓāɗābúlúvūèmāɗíàmānāníkàmādʒɛ́nàōdúkpábīnì  (10 - 1)  ??ndʒɛ̄kpàSere-Ngbaka-Mba, Ngbaka-Mba, Ngbaka, Eastern, MunduMündübìrì, bìrìnɡ͡bɵɓəsùbatabalaɓúruvemàɗìyàlɵ̀rɵziɡ͡badzenamenewánzòkpaSere-Ngbaka-Mba, Ngbaka-Mba, Ngbaka, Western, Baka-GundiBakakpódebídebatàbànaθuwèθuwè tɛ kpóde (5+ 1)θuwè tɛ bíde  (5+ 2)θuwè tɛ batà  (5+ 3)θuwè tɛ bàna  (5+ 4)kamo / θuwè tɛ θuwè  (5+ 5)Sere-Ngbaka-Mba, Ngbaka-Mba, Ngbaka, Western, Baka-GundiLimassakpódebídebáídebànavuesítatámbalisénavue lɛ bàna  (5+ 4)kpa bo pɛ (lit. all/both hands of     person)Sere-Ngbaka-Mba, Ngbaka-Mba, Ngbaka, Western, BwakaNgabaka Ma'bok͡páàá ~  k͡páàkɔ́ɓīsìɓātàɡ͡bīānāʔèvè ~ vèsítà ~ sítāsílànāsɛ́nāvìíìnā  (5+ 4)nzò k͡pā̰ (litː ' head / hand ')Sere-Ngbaka-Mba, Ngbaka-Mba, Ngbaka, Western, GbanziliGbanzilik͡pókàɓīsìɓɔ̄tà ~ ɓōātàɓùānā ~ ɓɔ̄nāvūèsítàsélènā ~ sáɓásánāvūè-nà-ɓùānā (5+ 4) / liɓòà  *nzò k͡pā ~ ɡ͡bàSere-Ngbaka-Mba, Ngbaka-Mba, Ngbaka, Western, MonzomboMonzombok͡póìbīʃìbālàbàānāvūèʃítàʃíēnāsɛ́nāʔi̋vúēnānʒò k͡pā̰ (litː 'head of hand or arm')Sere-Ngbaka-Mba, Sere, Sere-Bviri, Bai-ViriBelanda Virinjẽesoótaúnãuvöö́vöö́-njoí-njẽe (5 + 1)vöö́-njoí-soó (5 + 2)vöö́-njoí-taú (5 + 3)vöö́-njoí-nãu (5 + 4)ɓï̃kürüSere-Ngbaka-Mba, Sere, Sere-Bviri, Ndogo-SereNdogoɡbaànjésó, sósò (used as an adjective)táʔònàʔòvóvó-njeé-ɡbaànjé(5 + 1)vó-njeé-só      (5 + 2)vó-njeé-táʔò   (5 + 3)vó-njeé-nàʔò   (5 + 4)muʔɓì (litː 'on hands ')Zande, Zande-NzakaraNzakara (1)kílīīyōātāālùìsìbēìsìbē-ālí-kílī  (5 + 1)ìsìbē-ālí-īyō  (5 + 2)ìsìbē-ālí-ātā  (5 + 3)ìsìbē-ālí-ālù  (5 + 4)ŋɡ͡bōZande, Zande-NzakaraNzakara (2)kílīījōātāālùìsìbēìsìbē-ālí-kílī  (5 + 1)ìsìbē-ālí-ījō  (5 + 2)ìsìbē-ālí-ātā  (5 + 3)ìsìbē-ālí-ālù  (5 + 4)ŋɡ͡bɔ̃̄Zande, Zande-NzakaraZandesáúébíátábīànɡì ~ bīàmà (according to dialects)bīsùèbīsùè bàtì̧ sá  (litː 'five save one')bīsùè bàtì̧ úé (litː 'five save two')bīsùè bàtì̧ bíátá (litː 'five save three')bīsùè bàtì̧ bīànɡì ('five save four')bàwē

 Nassoshi