Ka'idojin rubutun hausa

Ka'idojin rubutun hausa 
Kamar yadda aka sani, kowanne lamari na duniya yana da ka'idar yadda ya kamata a gudanar da shi. Kuma bin ka'idar ita ke sa a sami dacen yadda ake bukata ba tare da an fuskanci wata matsala ba. Idan kuma ba a bi ka'idar ba to za a ga  ba daidai ba..
Tunda yake haka ne, rubutun Hausa shi ma, yana da ka'idarsa. Bin ka'idojin rubutun Hausa sau-da-kafa, su ke sa a sami rubutu mai Cikakkiyar ma'ana. Wato a sami daidaiton manufa tsakanin tunanain marubuci da kuma na makaranci.https://hemingwayapp.com/articles/grammar-punctuation/punctuation-marks

Abin da ake nufi da ka'idojin rubutun hausa
Ka'idojin rubutun Hausa, wani yanayi ne na lura da kiyaye ka'idojin harshen Hausa a rubuce domin samun damar isar da sakon da marubuci ke nufi zuwa ga mai karatu daidai da daidai, ba tare da canzawar ma'anar da marubuci ke nufi ba
. Haka kuma, yana samar da saukin fahimtar karatu daga mai karantawa.

 Fannonin Ka'idojin Rubutun Hausa 
Fannonin ka'idojin rubutun Hausa da muke da su a nan, suna da dama. Kuma sune ginshin duk abinda ya kamata marubuci ya koya game da ka'idojin rubutun Hausa domin samun gwanancewa a rubutu. Don haka, zan zayyano su, sannan kuma na yi bayaninsu daki-daki kamar haka:

Alamomin ajiye magana;
Raba kalma da kuma hade kalma;
Yarda ake amfani da shaddatun bakaken Hausa;
Gajera da doguwar mallaka;
Dafa-keya 'w' da jakada 'w';
Daurin 'm' da daurin 'n';

1.0 Alamomin Ajiye Magana' (punctuation mark) 
Ga Alamomin aje magana tare da bayanansu daki-daki:
 Aya / . /
 Wakafi / . /
 Ayar tambaya / ? /
 Ruwa-biyu / : /
 Wakafi m mai ruwa / ; /
 Karan-dori / - /
 Alamar zancen wani / " " /
 Baka-biyu / ( ) /
 Alamar Motsin rai / ! /
 Zarce / ... /

1.1 Aya / . /
Ita aya alamar digo ce, mai nuni da da cikkakkiyar tsayawa, wace ake amfani da ita a karshen cikkakkiyar Jimla ko a yayin da da magana ta cika. wato dai lokacin da magana ta  cika a rubutuce ko a maganace. Missali:

A ranar da aka rantsar da sabon Shugaban kasar Najeriya Ahmad Bola Tunubu, ya ayyana janye tallafin man fetur. Sannan kuma, ya cigaba da zayyana wasu mahimman manufofin Gwamnatin tashi.
idan an lura za a ga an sami ayoyi goda biyu a cikin missalin da na kawo. Wato daya a tsakiya daya a karshe. Amma duk da haka, a lura wajen tantancewa domin wakafi ma, ya zo sau biyu a ciki. Idan an yi hattara sosai, shi ma sai ai la'akari da shi a missalin wakafi da zai zo nan gaba kadan.

1.2== Wakafi/ , / ==
Wakafi, wata karmar tsayawa ce, wato dakatawa ko tsahirtawa wacce bata kai ta aya ba. Missali:

Na ga wani farin mutum jiya, sanye da farin kaya da jar hula, yana tsallaka titi a natse.
To a nan, za a ga an yi amfani da wakafi guda uku kafin aya da ta zo a karshe. Bayan hakka, ana samin wakafi yayin da ake zayyana wasu abubuwa. Missali: 
Wani Attajiri, ya rabawa mabukata kayan abinci kyauta a garin Gogori. Irin su shinkafa, masara, gero, wake, manja,sukari da sauransu.
A wannan missalin za a ga yadda ake saka wakafi a tsakankanin abubuwan da aka raba. Wato shinkafa da masara da dawa, har zuwa karshe.

1.3== Ayar tambaya / ? / ==
Ita almar ayar tambaya, alama ce da take fayyace tambaya a cikin jimla. Ita Ayar tambaya/ ? / Tana zuwa ne A karshen jimlar da ake nufin tambayar. A yayain da marubuci yai nufin tambaya a cikin rubutunsa kuma bai sa wannan alama ba (?) To wannan jimla za ta tsaya ne a matsayin bayani maimakon tambya. Kuma, babu bukatar amsa domin ba a sa almar tambaya ba.Missali:
 Aliyu ya zo?, 
 menene ake sayarwa?
Idan aka yi la'akari missalan da ke sama, za a ga
an kawo jimloli guda biyu kuma dukkanin suna dauke da alamar tambaya. 
Bayan haka, a duba kasa za a ga an sake maimaita jimlar farko ba tare da alamar tambaya ba:

Aliyu ya zo

A nan za a fahimci cewa ana yin bayanin cewa Aliyu ya riga har ya zo wani wuri ne, maimakon tambaya akan zuwan Aliyu wani wuri.

1.4== Ruwa biyu/ Aya mai ruwa /:/==
Wannan wata alama ce da ta ke alamata nuni da zuwan wasu abubuwa a kasa, haka kuma ana amfani da su wajen fayyace awanni, minting da kuma sakanni na lokaci. Missal:
 12:56 (wato karfe sha biyu da minti hamsin da shida)
 missali na biyu a duba duk inda na ce MISSALI za a ga na yi wannan alamar ( : )

sannan a ga missalan sun biyo baya. To wannan ma na daya daga cikin amfanita
 idan an zo zayyana wasu abubuwa, akan yi amfani da wannan alama ta Ruwa-biyu. Kamar a ce, Shugaban kasa ya zayyana wasu manufofin Gwamnatinsa guda uku da tasa a gaba kamar haka:

 Inganta noma da kiwon dabbobi;
 Yaki da cin hanci da rashawa;
 Samar da isasshen man fetur; da sauransu. 

A nan idan aka lura sosai, za a ga sai da aka sa alamar ruwa-biyu /:/ sannan na kawo wadancan abubuwa uku da aka ce Shugaban kasa ya zayyana.

1.1 Aya / . /
Ita aya alamar digo ce, mai nuni da da cikkakkiyar tsayawa, wace ake amfani da ita a karshen cikkakkiyar Jimla ko a yayin da da magana ta cika. wato dai lokacin da magana ta  cika a rubutuce ko a maganace. Missali:

A ranar da aka rantsar da sabon Shugaban kasar Najeriya Ahmad Bola Tunubu, ya ayyana janye tallafin man fetur. Sannan kuma, ya cigaba da zayyana wasu mahimman manufofin Gwamnatin tashi.
idan an lura za a ga an sami ayoyi goda biyu a cikin missalin da na kawo. Wato daya a tsakiya daya a karshe. Amma duk da haka, a lura wajen tantancewa domin wakafi ma, ya zo sau biyu a ciki. Idan an yi hattara sosai, shi ma sai ai la'akari da shi a missalin wakafi da zai zo nan gaba kadan.

1.2 Wakafi/ , / 
Wakafi, wata karmar tsayawa ce, wato dakatawa ko tsahirtawa wacce bata kai ta aya ba. Missali:

Na ga wani farin mutum jiya, sanye da farin kaya da jar hula, yana tsallaka titi a natse.
To a nan, za a ga an yi amfani da wakafi guda uku kafin aya da ta zo a karshe. Bayan hakka, ana samin wakafi yayin da ake zayyana wasu abubuwa. Missali: 
Wani Attajiri, ya rabawa mabukata kayan abinci kyauta a garin Gogori. Irin su shinkafa, masara, gero, wake, manja,sukari da sauransu.
A wannan missalin za a ga yadda ake saka wakafi a tsakankanin abubuwan da aka raba. Wato shinkafa da masara da dawa, har zuwa karshe.

1.3== Ayar tambaya / ? / ==
Ita almar ayar tambaya, alama ce da take fayyace tambaya a cikin jimla. Ita Ayar tambaya/ ? / Tana zuwa ne A karshen jimlar da ake nufin tambayar. A yayain da marubuci yai nufin tambaya a cikin rubutunsa kuma bai sa wannan alama ba (?) To wannan jimla za ta tsaya ne a matsayin bayani maimakon tambya. Kuma, babu bukatar amsa domin ba a sa almar tambaya ba.Missali:
 Aliyu ya zo?, 
 menene ake sayarwa?
Idan aka yi la'akari missalan da ke sama, za a ga
an kawo jimloli guda biyu kuma dukkanin suna dauke da alamar tambaya. 
Bayan haka, a duba kasa za a ga an sake maimaita jimlar farko ba tare da alamar tambaya ba:

Aliyu ya zo

A nan za a fahimci cewa ana yin bayanin cewa Aliyu ya riga har ya zo wani wuri ne, maimakon tambaya akan zuwan Aliyu wani wuri.

1.4 Ruwa biyu/ Aya mai ruwa /:/
Wannan wata alama ce da ta ke alamata nuni da zuwan wasu abubuwa a kasa, haka kuma ana amfani da su wajen fayyace awanni, minting da kuma sakanni na lokaci. Missal:
 12:56 (wato karfe sha biyu da minti hamsin da shida)
 missali na biyu a duba duk inda na ce MISSALI za a ga na yi wannan alamar ( : )

sannan a ga missalan sun biyo baya. To wannan ma na daya daga cikin amfanita
 idan an zo zayyana wasu abubuwa, akan yi amfani da wannan alama ta Ruwa-biyu. Kamar a ce, Shugaban kasa ya zayyana wasu manufofin Gwamnatinsa guda uku da tasa a gaba kamar haka:

 Inganta noma da kiwon dabbobi;
 Yaki da cin hanci da rashawa;
 Samar da isasshen man fetur; da sauransu. 

A nan idan aka lura sosai, za a ga sai da na sa alamar ruwa-biyu /:/ sannan na kawo wadancan abubuwa uku da aka ce Shugaban kasa ya zayyana.

1.5 Wakafi mai ruwa / ; / 

wannan alama ce da ake amfani da ita wajen raba jerin wasu jimloli ko kalmomi a cikin zance. 
Game da missali, a duba a missalin karshe na Aya mai ruwa, za a ga yadda aka bayyana abinda Shugaban kasa ya zayyana.  A nan za a ga an sa
Ka alamar /;/ a gaban kowacce jimla. 
Ga Karin missali:
 Shugqban makarantar ya gargadi dalibai cewa,idan sun tashi dawowa daga hutu, su zo da kayan karatu kamar irin wadannan:
 littafin koyon turanci, aji na biyar;
 littafin koyan lissafi, aji na biyar;
 littafin nazarin rayuwar dan Adam, aji na biyar;
 littafin koyan karatn Hausa, aji na biyar.
A wadannan missalai za a lura cewa, a duk karshen jimloli 3 na farko an saka alamaar tsayawa ta wakafi mai ruwa (;), in banda jimla ta karshe da aka yi wa alamar aya /./

1.6 Karan-dori / - /
Karan-dori, alama ce da ake amfani da ita wajen hade kalmomi biyu ko sama da biyu, su zama kalma daya da ma'ana daya. Akan saka wannan alama ne a tsakanin kalmomi da suka zo iri daya ko wadanda suka zo daban-daban. Kin  saka wannan alama a inda ya dace, yakan kawo sabanin ma'ana tsakanin mawallafi da makaranci. Missali:
 malam-buda-mana-littafi (sunnan wani kafilfilo);
 fadi-ka-mutu (tangaran);
 fari-fari (abinda bai kai fari sosai ba);
 malfar-ungulu (wani tsiro ne); dss.
A lura da kyau, idan muka dauki missali na farko, (malam-buda-mana-littafi)  za mu ga yana nufin sunan wani abu wato (kafilfilo). Idan kuma ba a sa wannan alama ba a tsakankanin kalmomin (malam buda mana littafi) to rubutun ya zama wata jimla mai nufin umarni, maimakon kalma daya mai nufin sunan wani Kwaro. Wato, dalibai ne ke umartar malaminsu da ya buda masu littafi. Don haka, zamu fahimci cewa, idan an saka alamar, zancen ya zama Kalma daya kacal. Amma idan ba a sa alamar ba to rubutun ya zama jimla sukum.
 Karin Missali, idan mutum yana rubutu a cikin takarda ko kan allo, sai aka fara rubuta wata kalma da ta zo a karshen layi sannan kuma ba ta karasu duka ba, sai a saka karan-dori ( - ) kuma a karasata a layi na kasa.

1.7 Alamar baka-biyu / ( ) /
Wannan wata alama ce da ake amfani da ita wajen nuna karin bayani akan wata kalma, ko Jimla ko dai a kan wata maganar ta daban. Ga missalai nan kamar haka:
 Yaron da aka kama da laifin kisan matar, 'yar uwa ce ga mahaifin yaron (Gwaggon yaron ce)
 Gwamnan kano, Alh. Abba Kabir Yusuf, ya tura wakilinsa (Sunusi Nature) wajen Taron.
 # Ni mutum ne mai son a sami zaman lafiya tsakanin Musulmai da wanda ba Musulmai ba (Kiristoci).

1.8 Ayar Motsin-rai / ! /
Ayar Motsin-rai, wata alama ce da ke nuni da zaburar furuci cikin gaggawar kargafa murya. Hakan na faruwa ne yawanci a farkon bayyanar mury cikin Karfafawa, musamman a kalmomin; razana,mamaki, tausayi da kuma karfafar wata kalma a cikin wani zance na musamman. Alal Missali: Ah!, Wayyo!, Lah!, Innalillahi!, Kai! Da sauransu. Ga Karin missalai a cikin jimloli:
 Saurayin na zuwa ya nuna mata kyautar bazatar da ya zo mata da ita. Sai ta cika da mamaki,sannan ta ja wani gwauron numfashi sanan ta ce, La! Amma ko na gode sosai!
 A lokacin da yaron yake guje-guje cikin lalatattun Kujerun cikin ajin, sai ya taka kusa, ya ce, wayyo Allahna! jin haka malaminsu ya leko yana cewa, kai! Me ya faru.
 Haba, yana lekowa cikkin dare sai ya ga wani duhu-duhu  dab da shi. Aiko ya firgita ya ce waye nan!

Yanzu sai mu lura cewa, a Missali na daya (1), mun yi amfani da Lah! da kuma sosai!. A Missali na biyu (2) kuma mun yi amfani da wayyo Allah! tare da kai!. Har illa yau a Missali na uku (3) kuma na karshe, mun yi amfani da waye nan!.
Don haka, wadannan missalai, kadan ne daga cikin missalan ayar Motsin-rai / ! / Ko kuma inda ya kamata a yi amfani da ita. Sannan kuma, ya kamata a fahimci cewa, dole ne a sami karfafa murya a duk inda ake nufin ayar Motsin-rai, domin idan aka yi amfani da sanyin murya ma'ana ba za ta samu ba.

1.9 Zarce / ... /
Zarce wata alama ce ta digo-dogo akalla guda uku (...), da ake amfani da ita wajen nuna ketare wata kalma ko Jimla a cikin rubutu. Ana samun missalai ta bangarori da dama, mussan a cikin karin magana, tsaallake gurbin amasa wata tambaya, dss. Missali:
 Ban sa a ka ba,... A nan ba a bukatar karasa zancen ne, shi ya sa aka yi digo-dogon. Manufa a nan, duk Wanda aka yi wa karin maganar, ya karasa ma'anar a zuci ko ma a fili. Wto kenan sai ya karasa zuwa inji barawon tagiya
 Haka kuma, akan saka wannan alama / ... /, a tsarin tambayar cikke tazara. Missali:
 Sunan Babban birnin kasar Najeriya... a nana sai cike da Abuja ko makamancin haka.

2.0 Rabawa Da Hade Kalma

 Manazararta