Napoléon

Napoléon Bonaparte (ruggit myr Napoleone di Buonaparte; 15 Luanistyn 1769 – 5 Boaldyn 1821), va enmyssit ny s'anmey fo'n ennym reeoil echey, Napoléon I, she impir as anneyder caggee Frangagh dirree dys y vullagh car Bun-chaghlaa yn Rank as stiur eh faghtyssyn rahoil car ny Caggaghyn Bun-chaghlaaee Frangagh. She toshiagh Phobblaght y Rank v'eh myr Consyl eddyr 1799 as 1804, as Impir ny Frangee er Impiraght y Rank veih 1804 derrey 1814, as reesht feie tammylt giare ayns 1815. Ta e heckteraght pholitickagh as chultooragh foast er mayrn myr toshiagh kelloorit as arganagh. Ghow eh toshiaght rish ram aa-chummaghyn, agh s'mooar yn cremeydys hooar eh kyndagh rish e reill smaghtagh. T'eh coontit myr nane jeh ny h-anneyderyn caggee share v'ayn rieau as t'ad foast jannoo studeyryssyn er e chaggaghyn as faghtyssyn ayns scoillyn caggee feie ny cruinney. Ansherbee, ta screeudeyryn shennaghys foast arganey er cooishyn ny Caggaghyn Napoleonagh, varr eddyr tree as shey millioonyn dy leih, as e phaart freggyrtagh ayndaue.

Va Napoléon ruggit er ellan y Chorsickey lesh mooinjer jeh sluight yn ooashlaght Iddaalagh. V'eh myskidagh rish y vonarkaght Rangagh, as hass eh er çheu yn Vun-chaghlaa Frangagh ayns 1789 tra v'eh shirveish 'syn armee Rangagh, jannoo eabyn e ard-smooinaghtyn y skeaylley dys e halloo ghooghyssagh 'sy Chorskickey. Dirree eh dy tappee ayns ny rhenkyn erreish da Stiureydys y Rank y hauail tra doardee eh lhiggey er ny h-irreyderyn magh reeoil. Ayns 1796, ghow eh toshiaght rish faghtys caggee noi ny h-Austeyree as nyn gaarjyn Iddaalagh. Chossyn eh ram barriaghtyn as haink eh dy ve ny 'eniagh ashoonagh. Daa vlein ny s'anmey, stiur eh turrys-contoyrtys caggee dys yn Egypt haink dy ve ny chlist-chlaare dys y phooar politickagh. Chur eh bun rish eaght ayns Mee Houney 1799 as haink eh dy ve ny Chied Chonsyl er y Phobblaght. Ayns 1804, niartee as vooadee eh e phooar, as ren eh crooinaghey eshyn hene myr Impir ny Frangee.

Chur anchaslyssyn noi'n Reeriaght Unnaneysit rish Caggey yn Trass Cochiangley roish 1805. Vrish Napoléon y cochiangley shoh lesh barriaghtyn ayns faghtys Ulm as Cah Austerlitz, hug rish jee-skeaylley yn Impiraght Raueagh Vannee. Ayns 1806, ghow yn Kiarroo Cochiangley armyn noi echey. Chur Napoléon y Phroosh fo haart ec cahyn Jena as Auerstedt, chur eh yn  stiagh 'syn Oarpey Hiar, as chur eh ny Rooshee fo haart ayns Mean Souree 1807 ayns Friedland, raad deginee eh ashoonyn castit y Chiarroo Cochiangley doltey rish Conaantyn Tilsit. Daa vlein ny s'anmey, hass ny h-Austeyree noi ny Frangee reesht car Caggey yn Wheiggoo Cochiangley, agh niartee Napoléon e ghreim harrish yn Oarpey erreish da barriaght y gheddyn ec Cah Wagram.

As eh geearree y Corys Mooarheeragh y vooadaghey, cur liorish lhiettalys noi'n Vretyn Vooar, ren eh ruegys er Lieh-innys yn Ibeir as ren eh fogrey dy nee e vraar Joseph Ree yn Spaainey ayns 1808. Dirree ny Spaainee as ny Portiugee magh 'sy Chaggey Lieh-inshagh lesh cooney veih'n armee Ghoaldagh, haink gys y jerrey lesh castey da marshyllyn Napoléon. Ren Napoléon launshey ruegys er y Roosh ayns sourey 1812. Haink castey craghoil da'n  'syn aghtys shen. Ayns 1813, heuee yn Phroosh as yn Austeyr rish ny forsaghyn Rooshagh 'sy Çheyoo Cochiangley, as ayns Cah Leipzig va armee Napoléon currit fo haart. Ren y cochiangley ruegys er y Rank as ghow ad greim er Paarys, raad deginee ad Napoléon y irree ass y chrooin ayns Averil 1814. V'eh ceaut ayns eebyrtys dys ellan Elba, eddyr y Chorsickey as yn Iddaal. 'Sy Rank, va ny Bourbonee currit er ash er y troyn.

Ren Napoléon scaapail ayns Toshiaght Arree 1815 as ghow eh greim er y Rank reesht. Myr freggyrtys, ren ny Cochaarjyn cur y Sheyoo Cochiangley er bun, chur Napoléon fo haart ec Cah Waterloo ayns Mean Souree 1815. Chur ny Goaldee Napoléon ayns eebyrtys er yn ellan fadaneagh Ellan Heleno Noo 'sy Cheayn Sheear, raad hooar eh baase ayns 1821 as eh 51 vlein d'eash.

Va builley mooar ec Napoléon er y theihll, chur aachummaghyn jeianit dys y Rank as yn Oarpey Heear as greinnaghey lhiassaghey ashoon-steatyn. Chammah's shen chreck eh Thalloo Louisiana da ny Steatyn Unnaneysit ayns 1803, ren mooadaghey ny Steatyn Unnaneysit er daa cheayrt ny smoo. Ansherbee, va recortyssyn mestit echey bentyn rish cairyn sheelnaue as doo-heyrey ny thallooyn fo chosh.

Noteyn

Symnaghyn

Farraneyn-fys











Kianglaghyn magh

 The Napoleonic Guide 
 Napoleon Series 
 International Napoleonic Society 
 Beashnys liorish PBS 








  Ym-lioar 1/4
 Napoleon Personal Manuscripts & Letters
 Ym-lioar 3/4


Ronney:Ruggyryn 'sy vlein 1769
Ronney:Baaseyn 'sy vlein 1821
Ronney:Skimmee chaggee Rangagh
Ronney:King steat y Rank
Ronney:Reeaghyn yn Iddaal
Ronney:Monarkyn y Rank
Ronney:Eaghtyraneyn yn Iddaal
Ronney:Prinsyn Andorra
Ronney:Karacteyryn ayns Vojna i mir
Ronney:Politickeyryn Corsickagh
Ronney:Reeoilid eebrit
Ronney:Skimmee Armee yn Rank
Ronney:Anneyderyn Frangagh ayns ny Caggaghyn Napoleonagh
Ronney:Consyllaght y Rank
Ronney:Impiryn ny Frangee
Ronney:Eebyrtee Rangagh
Ronney:Gineraalyn Frangagh
Ronney:Kiannoortyn Frangagh yn Egypt
Ronney:Toshee chaggee Rangagh
Ronney:Skimmee chaggee Rangagh ayns ny Caggaghyn Napoleonagh
Ronney:Ashoonaghteyryn Frangagh
Ronney:Frangee jeh sluight Iddaalagh
Ronney:Toshee chaggee Phobblaghtee yn Rank ayns Caggaghyn Bun-chaghlaaee yn Rank
Ronney:Catolee Raueagh Rangagh
Ronney:Gineraalyn Chied Impiraght y Rank
Ronney:Reeraghtys Bonaparte
Ronney:Toshee ghow pooar liorish eaghtyn
Ronney:Offishearyn Academee Oaylleeaghtyn y Rank
Ronney:Marshyllyn y Rank
Ronney:Marshyllyn Chied Impiraght y Rank
Ronney:Kiannoortyn caggee Phaarys
Ronney:Deiney ass Ajaccio
Ronney:Monarkyn va goit myr pryssoonee car caggaghyn
Ronney:Monarkyn dirree ass y chrooin
Ronney:Deiney Chied Impiraght y Rank
Ronney:Deiney jeh sluight Toscaanagh
Ronney:Deiney va çharbaait dy shallidagh veih'n Agglish Chatoleagh
Ronney:Monarkyn Catoleagh Raueagh
Ronney:Deiney ayns Caggey yn Chied Chochiangley
Ronney:Politickeyryn firryn Frangagh