Yernish Ulley

She abbyrt ny Yernish ta loayrit ayns Queiggey Ulley ee Yernish Ulley (Gaedhilic, Gaeilic, Gaeilig ([ˈɡeːlʲɪc]) ny Gaedhlag ([ˈɡeːl̪ˠəɡ])). Cha nel agh un choontae ayns Queiggey Ulley lesh ard Gaeltacht ayn - Coontae Ghoon ny Ghoal - as er y fa shen ta'n ennym Yernish Ghoon ny Ghoal currit urree ny keayrtyn. Ayns ny 1960yn, hie shey lught thie ry cheilley er Raad Seoighe ayns Beeal Feirshtey dys Gaeltacht noa y chur er bun. Ta'n Ghaeltacht shen foast ayn 'sy laa t'ayn jiu. Ny yei shen as ooilley, ta recortyssyn jeh'n çhengey myr v'ee loayrit ayns coondaeghyn elley foast ry-gheddyn, as t'ad cur lesh reayrt lhean er Yernish Ulley dhooin. Tra va moyllaghyn Coimisiún na Gaeltachta ("Commishoon ny Gaeltaght") screeuit sheese ayns 1926, va ardjyn ayns Na Speiríní er y joarey eddyr Çheer Eoin as Coontae Ghoirrey aarlit da enney Gaeltacht, myrane lesh twoaie ny Glionyn ayns Aontrym as er Reachlainn. Ren y coontys shen cur sheese er possanyn beggey jeh Yernisheyryn ayns sheear hwoaie Choontae yn Chavan, shiar yiass Choontae Vuinaghan, as jiass Choontae Ard Maghey. Agh, cha row ny h-ardjyn shen er freayl agh derrey yn 20oo eash leah choud's hannee Gaeltacht na Speiríní ayn derrey ny 1950yn as Gaeltacht Ghlionyn Aontrym derrey ny 1970yn, ansherbee. Hooar y Yernisheyr jerrinagh ass Reachlainn baase 'sy vlein 1985.

Er y gherrid va enmys "Kerroo Gaeltacht" currit er ard Yernish Raad ny Faalyn ayns Beeal Feirshtey.  Er mie lesh kianglaghyn shendeeagh lesh Queiggey Ulley, ta abbyrtyn ny Gaelgey Albinagh as ny Gaelgey rheynn cosoylaghtyn eddyr oc as Yernish Ulley.

Focklyn
Ta abbyrt Ulley goaill stiagh focklyn nagh vel ry-chlashtyn ayns abbyrtyn elley, ny nagh vel ry-chlashtyn agh ayns Coontae Vay Eo er lheh. Ayns cooishyn elley, rere ceaghley semantagh ta keealyn anchasley ayn kianglt lesh focklyn ayns Yernish Ulley ayns cosoylaght rish abbyrtyn elley. Ta sambylyn jeh ny focklyn shen goaill stiagh lheid as:

, "jeeagh" (boayl elley , as eh çheet er "prowal" ny "eab" ayns Ullee)
, "minnid" (boayl elley )
 "Ta mee clashtyn" (jiass ). Dy firrinagh, ta'n c- toshee boggit lesh ny gyn olt erbee (er yn oyr dy row olt boggagh ayn ayns Yernish Chlassicagh:  as eh livrey  ayns Ullee)
 "ollagh" (jiass )
 "lheiy" (jiass )
 "doodee" (jiass )
 "raad" (jiass as sheear ). Gow tashtey dy vel  er e hene ymmydit myr roie-ockle ta çheet er "ayns troa" ny "dys":  = "yeeagh eh rish y cheayn"
 "dooin" (jiass as sheear ; ayns abbyrtyn elley ta  çheet er "scughey bentyn rish red erbee", myr shen  = shaghney veih red,  = jeigh stiagh)
 "skianyn" (jiass )
 "sheeabyn" (cadjinit , Conamara )
, "aeglagh", "leggad" (jiass = aeglagh)
 "caayl" (jiass )
 "mychione, fo" (stundayrtit  'Sy Vooan ta 'fé', 'fí' as 'fá' ymmydit er son 'fo'; 'mar gheall ar' = "mychione")
 "Yernish" (stundayrtit , jiass Gaoluinn, Gaelg Gaelg, Gaelg Albinagh Gàidhlig)
 "cre?" (Connaghtey ; Y Vooan )
 "boayrd" (sheear , jiass  ny )
 "cuin?" (Connaghtey ; Y Vooan )
 "foilleig" (stundayrtit )
 "litçheragh" (jiass as sheear , fallsa = "foalsey, kialgeyragh")
ta'n fockle  "yindyssagh" ymmydit myr fockle geyraghey ayns ynnyd y roie-ockle  ta ymmydit ayns abbyrtyn elley.

Ayns cooishyn elley, rere ceaghley semantagh ta keealyn elley kianglt lesh focklyn ayns Yernish Ulley ayns cosoylaght lesh yn 'ockle cheddin ayns abbyrtyn elley. Ta sambylyn jeh ny focklyn shen goaill stiagh lheid as:

 "kione" (jiass as sheear ; boayl elley, ta  çheet er "claigin")

 "laair" (jiass as sheear ; boayl elley, ta  çheet er "cabbyl")

Sheeanchoryssaghtys
Ta cummal sheeanagh Yernish Ulley (bunnit er abbyrt Ghaoth Dobhair ) taishbynit 'sy chaart eiyrtyssagh (jeeagh er Abbyrlhit Sheeanagh Eddyr-ashoonagh ry hoi meenaghey er ny cowraghyn). Ta ny cowraghyn 'sy lieh eaghtyragh taishbyney corocklyn coghooysagh (ny corocklyn "lhean" dy tradishoonagh) choud's t'adsyn 'sy lieh eeghtyragh taishbyney corocklyn cleaoil ("keyl"). Cha nel ny corocklyn  nyn gorocklyn lhean ny keyl.

 Corocklyn Meillagh Crooinagh Drommey Sluggidagh Daa-veillagh Meill-eeacklagh Meill-choghooysagh Feeacklagh Cooyl-eeacklagh Cooyl-eeacklagh-cleaoil Cleaoil Coghooysagh Bleaystagh                                             Screebagh/Faggyssaght                                             Stronnagh                                             Crank                                             Faggyssaghtlhiattagh                                              

Ta ny breeocklyn ayns Yernish Ulley taishbynit 'sy chaart shoh eiyrtyssagh. Cha nel ny buill shoh agh buill faggyssagh, er yn oyr dy vel cleaoilaghys as coghooysaghys jeh ny corocklyn cruinn cur cleayney er ny breeocklyn.

Ta alsheeanyn ec breeocklyn liauyr ayns shillabyn trimmidagh as roish .

Ayns bishaght, ta ny daaghooaghtyn  ry chlashtyn ayns Yernish Ulley.

Ta troyn ennagh jeh sheeanchoryssaghtys Yernish Ulley as ad rheynn ee magh veih ny h-abbyrtyn elley goaill stiagh lheid as:
 Cha nel agh un neu-vleaystagh meillagh - y faggyssaght . Ayns abbyrtyn elley, ta'n screebagh  ry chlashtyn ayns ynnyd jeh, ny ayns bishaght lesh, . Cha nel abbyrt erbee jannoo neuchosoylaght heeanagh eddyr y faggyssaght as y screebagh, ansherbee.
 Dy mennick ayns abbyrtyn Ulley, foddee dy vel  çheet er  myr t'ayns "teach" (focklit magh myr "çh" ny Gaelgey). Er yn aght cheddin ta  çheet er  myr t'ayns "dearg" (focklit magh myr "j" ny Gaelgey). Ta'n caghlaays shen ry chlashtyn dy mynchooishagh mastey loayreyderyn aegey yn abbyrt shen. Ta'n fockley magh shen jeh ny corocklyn "t" as "d" keyl ry chlashtyn ayns Gaelg as Gaelg Albinagh.
 Ta anchasley tree-vollagh ayn mastey stronnee chrooinagh as lhiattee: , , as cha nel liuraghey ny daaghooaghtys jeh breeocklyn giare roish ny sheeanyn shen as . Myr shen, choud's ta  "kione" focklit magh myr  ayns Queiggey Connaghtey as  ayns Queiggey Mooan, ayns Queiggey Ulley t'eh focklit magh myr 
 Ta  co-reggyrt rish  ny h-abbyrtyn elley. Ta  Ulley co-reggyrt rish  ny h-abbyrtyn elley.
 Ta breeocklyn liauyr jeant ny s'girrey ayns shillabyn neu-hrimmidagh.
 Ta  focklit magh myr  (ny ta  currit ayns e ynnyd) jei corocklyn magh veih . Ta'n yindys shen ry chlashtyn ayns Queiggey Connaghtey chammah.
 Ta'n  cairscreeuagh ayns shillabyn neu-hrimmidagh focklit magh myr  dy kinjagh (t'eh shen goaill stiagh cummaghyn breearagh).
 Ta'n  cairscreeuagh neu-hrimmidagh focklit magh myr , , ny .

Jalloo-oaylleeaght
Ceaghlaghyn toshee

Ta'n daa cheaghley toshee cheddin ayns Yernish Ulley, boggaghys as stronnaghys, myr t'ec y daa abbyrt elley as y çhengey chadjinit, as t'ad ymmydit myr y cheddin son y chooid smoo. Ta lhimmey ynrican ayn, ansherbee: ayns Queiggey Ulley ta'n ennymockle unnaneagh 'sy toyrtagh jei yn olt jeeragh goaill ymmyd jeh boggaghys (m.s.  "er y villey") (myr t'ayn ayns Gaelg as Gaelg Albinagh), raad dy vel eh goaill ymmyd jeh stronnaghys ayns Queiggey Connaghtey as Queiggey Mooan (), agh ayns cooishyn ny fockly den, don as insan er-lhimmey, raad dy vel boggaghys taghyrt 'sy çhengey lettyragh. Ta kied 'sy çhengey chadjinit ymmyd y ghoaill jeh'n daa jargaght.

Breearyn

She tro ny breearyn ayns Yernish na mestey cummaghyn oltscarree (raad dy vel oayllys mychione y phersoon kiarit liorish far-ennym) as cummaghyn taahit (raad dy vel oayllys mychione earroo kiarit ayns meer yerree er y vreear) 'sy cho-whingys oc. Ayns Queiggey Ulley as Twoaie Connaghtey ta ny cummaghyn oltscarree ymmydit ayns arraghys cummaghyn raad dy vel cummaghyn taahit 'sy çhengey chadjinit, m.s.  "ta shin moylley" (cadjinit molaimid, as muid ny cummey ergooyl veih'n jerrey breearagh  as nagh vel ry-chlashtyn ayns abbyrt Mooan, as eh freayl  myr roie-ockle yl-rey yn chied phersoon myr t'ayns Gaelg as Gaelg Albinagh) ny  "voyllagh ad" (cadjinit ). Foddee ymmyd y yannoo jeh ny cummaghyn taahit, goaill stiagh ad nagh vel lowit 'sy çhengey chadjinit, ayns freggyrtyn giarey.

She yn veer yerree ry heet jeh'n nah cho-whingys ayns Queiggey Ulley na  (focklit magh myr  ayns cosoylaght rish , m.s.   "Neeym bannaghey" (cadjinit  ). 

Ta cummaghyn er lheh ec breearyn meereiltagh ennagh ayns Queiggey Ulley as ad neu-chosoylagh rish ad 'sy çhengey chadjinit. Myr sampleyr:
  (cummey seyr ynrican) "Neeym" (cadjinit ) as  "Ren mee" (cadjinit rinne mé)
   (cummey seyr ynrican) "Ta mee fakin" (cadjinit , Jiass chím (cummey seyr ynrican))
  "Ta mee cur" (cadjinit , jiass bheirim),  ny  "Cha nell mee cur" (cadjinit  ynrican), as  "Verym" (cadjinit , jiass bhéarfad (cummey seyr ynrican))

Meeryn
Ayns Queiggey Ulley ta'n veer yiooldagh  ( roish breeockle,  'syn emshyr chaie) ymmydit choud's ta abbyrtyn elley goaill ymmyd jeh  as . Ta'n cummey shen ry chlashtyn ny s'menkey ayns twoaie Ghaeltacht Ghoon ny Ghoal. Cha nel  lhiggey da'n emshyr ry-heet çheet ny yei: raad dy vel keeal ry-heet ayn, ta'n emshyr laaragh cliaghtagh ry-chlashtyn. T'eh cur lesh "ceaghley mestit": ta  as  goaill ymmyd jeh stronnaghys, choud's ta corocklyn elley goaill ymmyd jeh boggaghys. Ayns abbyrtyn ennagh, lheid as ayns Gaoth Dóbhair, ta cha goaill ymmyd jeh stronnaghys er dagh corockle, goaill magh b- ayns cummaghyn y vreear 'dy ve', as f- ny keayrtyn:

 Yernish Ulley  Yernish Chadjinit  Gaelg     "Cha nel mee toiggal"    (giarrit veih ) "Cha nel eh"     "Cha bee eh" /    "Cha nel shen cur paagyn"     "Cha oylagh ad eh"     "Cha hoig mee oo"

Co-ordrail
Ta'n abbyrt ayns Ulley goaill ymmyd jeh emshyr laaragh jeh'n mode fo-nastagh ayns cooishyn er lheh raad dy vel abbyrtyn elley goaill tosheeaght jeh'n chowreydagh ry-heet:

Soie sheese ayns shoh ec my heu, Héimí, dy chur mee coyrle dhyt as dy inshee mee my skeeal dhyt.

Foddee dy vel yn ennymockle breearagh dy ve ymmydit ayns oltyn fo-oardeeagh lesh biallagh ta anchasley rish eshyn jeh'n phreeu-olt:

By vie lhiam oo y ghoaill ayn.

 Imraaghyn 

 Jeeagh er neesht 
Baarle Albinagh Ultagh
Baarle Ulley Meanagh
Gaelg Albinagh

Kianglaghyn mooie
 Saaseyn Gaelgagh jeeraghey er Yernish Ulley 
 Possan yahoo da lught ynsee Yernish Ulley
 Traaght mychione Yernish Ulley screeuit ec Panu Petteri Höglund 
 Iontaobhas Ultach - undinys ta freggyrtagh ry hoi ardjaghey ny Yernish ayns Queiggey Ulley
 Dáil Uladh - coorseyn Yernish as taghyrtyn cultooragh da deiney aasit as da lught thie

Ulley
Ronney:Queiggey Ulley