Gaelg

She Gaelg (graït: ) çhengey Ghaelagh Vannin. Haink y Ghaelg woish Shenn-Yernish, as t'ee cosoylagh rish Yernish as Gaelg ny h-Albey.

Ayns 1974, hooar yn shenn loayrtagh dooghyssagh s'jerree, Ned Maddrell, baase, agh ny laaghyn t'ayn jiu ta loayrtee ghooghyssagh noa ayn.  Myr sampleyr, ta ymmoddee paitçhyn ec y Vunscoill Ghaelgagh, raad she yn Ghaelg yn çhengey t'ad gynsagh ayn.

 Shennaghys 

 Shennaghys leah 
Ghow Gaelg toshiaght scarrey voish Yernish Veanagh traa ennagh eddyr yn 10oo- as yn 17oo-eash.  Eer ayns yn 18oo-eash, va’n Ghaelg yn çhengey s'moo loayrit ayns Mannin.  Agh ayns 1765 hie çhiarnys yn Ellan er creck dys Crooin Hostyn trooid yn Isle of Man Purchase Act son £70,000.  Ren caghlaaghyn politickagh as sheshoil cur er sleih gynsagh y Vaarle.  Tra haink yn 19oo-eash va'n çhengey goll er loayrt ec ny sloo sleih, as haink y Vaarle stiagh myr yn çhengey smoo ayns Mannin.  Ayns 1848, ren J.G. Cumming screeu: cha nel monney sleih (veg jeh ny aegid, foddee) gyn Baarle erbee as ayns 1874, er lesh Henry Jenner dy row mysh 30% jeh'n sleih cliaghtit rish loayrt Gaelg (12,340 ass 41,084).  Rere kione-earroo oikoil ayns 1901, dooyrt 9.1% jeh'n phobble dy row Gaelg oc, agh ec y traa cheddin, cha row monney jeu ny sloo na 50 bleeaney d’eash; ayns 1921 she 1.1% va'n earroo.
Fourth International Conference on Minority Languages, Vol. II, Gorter et al, 1990, dg. 59-60.
Fakin dy row keimeeaght imlee er jeet er yn çhengey, as shen kyndagh rish cooishyn er lheh myr Saasilaght ayns ayrn, cha row oyr ec sleih aasit dy ynsaghey Gaelg da nyn baitçhyn; er lhieu nagh beagh ymmyd erbee ec Gaelg cosoylit rish Baarle.

 Baase as aavioghey 

Kyndagh rish yn Gaelg goll magh 'sy 19oo eash, hug adyr Yn Çheshaght Ghailckagh er bun ayns 1899.

Ec mean yn 20oo eash cha row monney loayrtee dooghyssagh er mayrn.  Hooar Ned Maddrell, yn fer s'jerree, baase er yn 27oo laa Mee ny Nollick, 1974, agh va sleih elley er n'ynsaghey Gaelg myr nyn naa jengey ny roish shen.  Va ram cooney currit dys yn aavioghey trooid ny recortyssyn va jeant 'sy 20oo eash.  Er lhieh obbyr Chommishoon Beeal-Arrish Nerin (Yernish: ) as Eamon de Valera.  Chammah as shen, ren Brian Stowell, studeyr Ghoolish y Karagher, ram obbyr.

Ta Gaelgeyryn dooghyssagh noa ayn nish, son dy vel paarantyn ayn as Gaelg oc, as dy vel y Vunscoill Ghaelgagh ayn.  Chammah as shen, ta Gaelg goll er ynsaghey myr naa çhengey ec bunnys dagh scoill 'sy çheer, ec Colleish Ellan Vannin as Laare Studeyrys Manninagh.  Ta qualleeaghtyn 'sy Ghaelg ry-gheddyn trooid yn Reiltys, ennmyssit yn Teisht Chadjin Ghaelgagh as yn Ard-Teisht Ghaelgagh.  Ta possanyn dramey Gaelgagh ayn neesht, as ta Mooinjer Veggey http://www.mooinjerveggey.org.im/ jannoo ymmyd jeh Gaelg myr yn ynrickan çhengey ayns ny queig ro-scoillyn t'ad roie.  T'ad co-roie yn Bunscoill Ghaelgagh myrgeddin.

 Y 21oo eash 
Ayns kione-earroo 2001, dreggyr 1,689 ass 76,315 (2.2% yn pobble) dy row Gaelg oc.Isle of Man Census Report 2001, Volume 2, Dg. 11  Ta sleih jannoo ymmyd jeh enmyn Gaelgagh reesht.  Ta Tinvaal jannoo ymmyd jeh'n çhengey, as Yn Lhaihder lhaih magh leighyn noa ayns Gaelg as Baarle.  Er yn 14oo laa Jerrey Geuree 2008, ren SIL caghlaa coad ISO y Ghaelg voish marroo dys bio  

Haink Ny Kirree Fo Niaghtey, yn chied scanaane 'sy Ghaelg, magh ayns 1983.  Hie eh er cloie ec yn Wheiggoo Feailley Celtiagh as Çhellveeish ayns Cayr Deeth ayns 1984.  Ren Shorys Y Creayrie stiurey eh er son Foillan Films, Laksaa, as ta’n fillym bentyn rish yn arrane y theay Ny Kirree Fo Niaghtey.  Ta’n straih çhellveeish Caarjyn as Fenee ry gheddyn ‘sy Ghaelg.

Ta Coardailys Europagh son Çhengaghyn Ardjynagh as Fo-Hengyn cur tastey da'n Ghaelg myr çhengey bio. 

Cha nel monney stoo screeuit 'sy Ghaelg, as s'liklee nagh row ee screeuit roish ny 1600yn.  Va Gaelg currit er yn Lioar Padjer Cadjin as yn Bible  ayns ny 17oo- as 18oo- cheeadyn.

 Çhengoaylleeaght y Ghaelg 

 Mooinjerys rish çhengaghyn elley 
Jeeagh er #Rang-oardraghey as abbyrtyn

 Aght-screeuee 
Cha nel Gaelg goll er lettraghey er yn aght cheddin as Yernish ny Gaelg ny h-Albey, er yn oyr nagh vel ee geiyrt er bun-ocklaght Gaelagh. Ta Bretnish as Baarle er chur beggan da (myr shen, ymmyd 'y' as 'w', as daaghooaghtyn gollrish 'oo' as 'ee'). Myr sampleyr, ayns Yernish yinnagh ad screeu 'Ellan Vannin' myr , as ayns Gaelg ny h-Albey she  t'ayn; agh ta'd goll er gra bunnys er yn aght cheddin.

Tra hie Gaelg er screeu son y chied cheayrt, beign d'adyr croo aght screeeuee. Dy cadjin, t'adyr gra dy chroo John Philips eh da hene. She Aspick Sodor as Man (1605-1633) v'eshyn as hug eh Gaelg er yn Lioar Padjer Cadjin. Ta kuse dy hampleyryn jeh Gaelg ny h-Albey scruït syn aght shoh. Myr sampleyr, Lioar Dean Lios Moir as docamad Fernaig.

 Fockleyn y Ghaelg 
Gaelg Raa s'niessey ayns Yernish Gaelg ny h-Albey Bretnish Moghrey mie    Fastyr mie   Noswaith dda Slane lhiat, Slane lhiu    Gura mie ayd, Gura mie eu    baatey    barroose    blaa    booa    cabbyl    cashtal    creg    eeast    ellan    gleashtan    kayt    moddey    shap    thie    eean    jees    oik    ushtey   

 Earrooyn 

<center>
{| cellspacing="7" class="wikitable" style="text-align: center;"
! style="background-color:#FFDEAD;" | Gaelg
! style="background-color:#FFDEAD;" | Yernish
! style="background-color:#FFDEAD;" | Gaelg ny h-Albey
! style="background-color:#FFDEAD;" | Bretnish
|- 
|-
| un / nane
| 
| 
| 
|-
| daa / jees| 
| 
| 
|-  
| tree| 
| 
| 
|-  
| kiare| 
| 
| 
|-  
| queig| 
| 
| 
|-  
| shey| 
| 
| 
|-  
| shiaght| 
| 
| 
|-  
| hoght| 
| 
| 
|-  
| nuy| 
| 
| 
|-  
| jeih| 
| 
| 
|-  
| nane jeig| 
| 
| 
|-  
| daa yeig| 
| 
| 
|}
</center>

 Sorçhaghys çhengoayleeagh 

She çhengey Gaelagh y Ghaelg, as adsyn ooilley nyn jengaghyn Celtiagh Ellanagh, as oltaghyn jeh’n lught-çhengah Indo-Oarpagh.  Haink ee woish Shenn Yernish as Yernish Meanagh.  Ga dy vel anchaslyssyn eddyr nyn aghtyn screeuee, ta’n Ghaelg ry-hoiggal liorish Gaelgeyryn elley.  Ren Ned Maddrell cummal seose e hengey trooid loayrt rish Gaelgeyr Yernagh as Albinagh er baatyn.  Ta mooinjerys faagys eddyr Gaelg, Yernish as Gaelg ny h-Albey foast, agh ta troghyn er lheh oc.  Ta daa foghlaare fo'n ennym Gaelg Vanninagh: Gaelg y Twoaie as Gaelg y JiassBroderick 1984-86, 1:xxvii-xxviii, 160.

 Sheeanchoryssaghtys 

 Corocklyn 

Shoh ny foneemyn corocklagh 'sy Ghaelg: Thomson 1992, 128–29; Broderick 1993, 234

+ Foneemyn corocklagh y Ghaelg   Daa-veillagh Meill-eeacklagh Feeacklagh Cooyl-eeacklagh Lurg-chooyleeacklagh Cleaoil Cleaoil-choghooysagh Coghooysagh Meill-choghooysagh Sluggidagh Bleaystagh                                         Stronnagh                                                Screebagh            *   *   *                     Craa                                                  Faggyssaght                                                  Faggyssaght lhiattagh                                                

* Cha nel ny sheeanyn shoh nyn myn-heeanyn hene rere Thompson as Broderick, agh ta ny sheeanyn ry-chlastyn er coontey obbraghyn sheeanchoryssagh, as myr shen t’ad er nyn gur ‘sy taabyl.  Jeeagh er Çhengoaylleeaght ny Gaelgey son ny smoo fys.

Ta ennalaghey ec ny corocklyn bleastagh neuchronnaneagh , myr shen, t’ad goll er fockley magh myr  as .

 Breeocklyn 

Shoh foneemyn breeocklagh 'sy Ghaelg:Broderick 1993, 230–33

+ Foneemyn breeocklagh y Ghaelg    Giare  Liauyr Toshee Meanagh Cooyl Toshee Meanagh Cooyl Doont         Eddyr        Foshlit          

Ta tasht mooar dy ghaaghooaghtyn 'sy Ghaelg, as t'ad er nyn soilsaghey fo:

+ Daaghooaghtyn ny Gaelgey   Nah veer  Nah veer  Nah veer   Kied meer doont     Kied meer eddyr     Kied meer foshlit    

My ta trimmid currit er shillab as , t'eh goll er fockley magh myr Broderick 1993, 232–33.

 Trimmid 
Son y chooid smoo, ta trimmid currit er y chied shillab jeh fockle ‘sy Ghaelg, agh dy mennick, my vees breeockle liauyr ec y nah hillab, bee y trimmid ersyn. Broderick 1993, 236 Myr sampleyr:
 buggane 
 tarroogh 
 reeoil 
 vondeish 

 Sheeanchoryssaghtys 

Myr dagh çhengey Celtiagh jeinagh, ta ceaghlaghyn corockle toshee ayn 'sy Gaelg.  She obbyraghyn çhengagh adsyn, caghlaa kied chorockle yn 'ockle.Broderick 1984–86, 1:7–21; 1993, 236–39; Thomson 1992, 132–35

 Ceaghley corockle toshee 

Ta daa sorçh dy cheaghley corockle toshee ayn 'sy Ghaelg: boggaghys as stronnaghys.

 +Ceaghlaghyn 'sy Ghaelg
  Corockle gyn ceaghley
  Boggaghys
  Stronnaghys
   Kied cheim
  Nah cheim
  p ph ph b 
  t, th h  t, th d 
  çh h çh j 
  c, k keyl ch ch g 
  c, k lheean ch ch g 
  b v v m 
  bw w w mw 
  d, dh gh d n
  j y j n'y 
  g keyl y, gh y, gh ng 
  g lheean gh gh ng 
  f  (dollit)  (dollit) v 
  s h  ts 
  str tr tr str 
  sl l cl  sl 
  sn n, sn n, sn  sn 
  sh h ç sh 
  m v v m 
  mw w mw mw 
  qu wh wh qu 


 Imraaghyn 

 Lioaryn 
 Broderick, George, Handbook of Late Spoken Manx, Ym-lioar. 1: Grammar and Texts, Tübingen, Max Niemeyer Verlag 1984.
 Broderick, George, Handbook of Late Spoken Manx, Ym-lioar. 2: Dictionary, Tübingen, Max Niemeyer Verlag 1984. 
 Broderick, George, Handbook of Late Spoken Manx, Ym-lioar. 3: Phonology, Tübingen, Max Niemeyer Verlag 1986. 
 Broderick, George, Manx, ayns:  Ball, Martin (Hrsg.), The Celtic Languages, London & New York, Routledge 1993.

 Kianglaghyn magh 
 Lessoonyn er-voggyl Gaelg as recortyssyn MP3
 Fockleyryn Gaelg trooid Multidict
 isle-of-man.com rheynn ghlare
 Duillag George Broderick
 Book of Common Prayer ‘sy Ghaelg


Ronney:Çhengaghyn y Reeriaght Unnaneysit
Ronney:Çhengaghyn Vannin
Ronney:Çhengaghyn Gaelgagh
Ronney:Çhengaghyn Ind-Oarpagh ayns gaue
Ronney:Cultoor Vannin
Ronney:Çhengaghyn breear–kione–cass
Ronney:Aavioghey çhengey
Ronney:Çhengaghyn ayns gaue trome-chooishagh
Ronney:Çhengaghyn co-lheieagh