Yn Dowan

S'gleashagh yn aeraght t'ec y Dowan, ta cummal as gymmyrkey foaynooyn eaghtyragh y Dowan as freayl eh veih'n chooid smoo jeh dreigee as jeh'n tollysh erskyn-ghorrym ec y voayl-entreilys. Er y chooid smoo, t'eh jeant ass neetragien as ocsygien. Ta'n gaal ushtey feer heelaghtagh ayns aeraght y Dowan ta croo bodjallyn ta coodaghey yn chooid smoo jeh'n phlanaid. Ta'n gaal ushtey shoh gobbraghey myr gas thie-glionney as, currit ry-cheiley rish gassyn thie-glionney elley 'syn aeraght, y daa-ocseed charboan (CO2) er lheh, croo ny foaynooyn femoil da mayrnaght yn ushtey ushlagh eaghtyragh as y ghaal ushtey hene lesh goaill bree veih sollysh ny Greiney. Ta'n obbraghey shen freayl y çhiassid veanagh roie er , raad ta'n ushtey tannaghtyn ayns cummey ushlagh fo broo aeraghtagh cadjin. Ta anchaslyssyn ayns mooad y vree t'er ny ghoaill eddyr ny h-ardjyn çheer-oaylleeagh (myr sampleyr, ta ny h-ardjyn meanchiarkylagh geddyn ny smoo sollysh greiney na ny h-ardjyn poullagh) cur rish kiarkley aeraghtagh as strooyn keayin, reddyn ta gientyn corys emshyraght as ardjyn emshyraght eigsoylagh as straih dy phenomenonyn emshir lheid as frassaghey as eh lhiggey da co-oltyn lheid as çhymshallyn carboan as neetragien.

Ta'n Dowan runtit myr eelipsoyd mysh  er ym-linney. T'eh ny phlanaid smoo gloo ayns Corys ny Greiney. Mastey ny kiare planaid ooiragh, she yn Dowan y fer smoo rere mooady as glout. T'eh soit mysh hoght sollys-vinnid (1 AU) magh veih'n Ghrian er y vel eh cruinlaghey ayns un vlein dy hyndaa (mysh 365.25 laa). T'n Dowan çhynda er e essyl hene ayns tammylt beggan ny sloo na un laa (mysh 23 oor as 56 minnid). Ta essylys çhyndaaee yn Dowan cleaynit rish y jeeraghan da'n phlaaney cruinlee echey mygeayrt y Ghrian, red ta cur rish crooaght imbaghyn. Ta un fo-phlanaid beayn cruinlaghey yn Dowan — yn Eayst — as t'eh cruinlaghey yn Dowan mysh  — 1.28 sollys-hootçhey — voish. Ta'n Eayst cho mooar as un chierroo yn Dowan er lheead as ta'n ym-hayrn echey cur cooney rish co-soiaghey essylys y Dowan, red ta jannoo tideyn as ta moaldey çhyndaays y Dowan beggan er veggan. Er y laue elley, ta ym-hayrn y Dowan er ny yannoo çhyndaays yn Eayst kianglt rish y Dowan dy tidee, as, kyndagh rish shen, ta'n Eayst dy beayn taishbyney yn un eddin dooin.

Gollrish y chooid smoo jeh ny corpaneyn ayns Corys ny Greiney, va'n Dowan er ny chroo mysh 4.5 billoon dy vleeantyn er-dy-henney veih gassyn as joan ayns Corys ny Greiney leah. Va'n keayn er ny chroo car y chied villoon dy vleeantyn ayns shennaghys y Dowan as, eisht, hie yn bea er ny lhiassaghey çheusthie jeh. Hi yn vea er ny skeaylley magh feie ny cruinney ny yei as eh ceaghley aeraght as eaghtyr y Dowan veih shen, red chur rish y Taghyrt Ocsaidaghey Mooar daa villoon dy vleeantyn er-dy-henney. Dirree as daase deiney 300,000 bleeaney er-dy-henney 'syn Affrick as t'ad er ny skeaylley magh dys dagh mooar-rheynn er y Dowan. Ta deiney croghey er beasfeyr  as cooid najooragh y Dowan, agh t'ad er ny yannoo jeeill da çhymmyltaght y phlanaid. Cha nel builley roie ny deiney er e emshyraght as as e veasfeyr yn-chummalagh, as t'eh baggyrt er beaghey deiney as cummaghyn elley dy vea, as cur rish anvioyssyn lheeadagh.

 Imraaghyn 


Ronney:Reddyn rollageydagh er enney veih'n çhenndaght
Ronney:Çhymmyltaght najooragh ghowanagh
Ronney:Planaidyn 'sy chryss vaghagh
Ronney:Dooghys
Ronney:Planaidyn ayns Corys ny Greiney
Ronney:Planaidyn ooirragh
Ronney:Corys ny Greiney
Ronney:Dowan-oaylleeaght