Ayimatẹn Kaduna tọn

Ayimatẹn Kaduna tọn yin ayimatẹn de he tin to agewaji-whèyihọ Nigeria tọn. Tòdaho tatọ́-tònọ lọ sọ nọ yin yiylọdọ Kaduna, podọ to 2006 e yin tòdaho ṣinatọ̀ntọ he klo hugan to otò lọ mẹ. Ayimatẹn lọ yin bibasi to 1967 hẹ Ayimatẹn Agewaji-Ṣẹnṣẹn tọn bo bẹ nuhe nọ yin yiylọdọ Ayimatẹn Katsina tọn todin hẹn. Dogbó Kaduna tọn lẹ yin didoai to aliho he mẹ yé tin te todin to 1987. Ewọ wẹ yin ayimatẹn ẹnẹtọ he klo hugan bosọ yin ayimatẹn atọ̀ntọ he mẹ gbẹtọ nọ nọ̀ hugan to Nigeria. Kaduna yin yiylọdọ "Ahọ́nkan Nupinplọn tọn" na e tindo wehọmẹ titengbe susu taidi Wehọmẹ Alavọ Ahmadu Bello tọn, Nigerian Defence Academy, Air Force Institute of Technology, po Kaduna Polytechnic po wutu.

Lẹdo he nọ yin yiylọdọ Kaduna todin ko yin nọtẹn hoho lẹ to fie gbẹtọ lẹ nọ nọ̀ to ojlẹ dindẹn die wayi. Apajlẹ dopo wẹ yin aṣa Nok tọn, he nọ nọ̀ finẹ sọn nudi 1500 JWM jẹ 500 WM. To owhe kanweko 9tọ mẹ, dawe de he nọ yin Ya'qubi wlanwe gando Ahọluduta Hausa tọn lẹ go, ehe wá lẹzun apadewhe Ahọluigba Malenu Sokoto tọn lẹ tọn to owhe 1800 lẹ mẹ. To gandudu Britain tọn whenu, tòdaho Kaduna tọn yin dide taidi tatọ́-tònọ Agewaji Nigeria tọn.

Glezọ́n yin nujọnu taun na akuẹzinzan Kaduna tọn. Ayimatẹn lọ nọ de jinukun lẹ tọ́n taidi sékànfun po azín po. To ojlẹ agọe tọn lẹ mẹ, avùnhiho susu ko tin to pipli ayimatẹn lọ tọn lẹ ṣẹnṣẹn. To 2002, gufinfọn de jọ to nujijọ Miss World tọn whenu to tòdaho Kaduna tọn mẹ, ehe dekọtọn do nudi gbẹtọ 250 he to kúkú po omẹ 30,000 he hẹn owhé yetọn bu lẹ po mẹ.

Fie hogbe lọ wá sọn
Mẹdelẹ nọ dọ dọ yinkọ lọ "Kaduna" wá sọn hogbe Hausa tọn na oló lẹ mẹ, "kadduna" na oló susu wẹ tin to Tọ̀sisa Kaduna tọn mẹ wutu. Mẹdevo lẹ nọ dọ dọ yinkọ lọ wá sọn hogbe Gbagyi tọn lọ "Odna" mẹ, ehe yin yinkọ devo na tọ̀sisa lọ.

Whenuho
Zazzau yin ahọluduta hoho de to lẹdo lọ mẹ, he yin didọ nado yin bibẹjẹeji to 1536. To nukọn mẹ, e wá yin yiylọdọ Zaria to whenuena nọviyọnnu pẹvi ahọsi de tọn ko kú godo. Hausa-nu lẹ to Zaria po Ham-nu lẹ to Jaba po yin mimọ taidi omẹ tintan to agewaji podọ to hùwaji ayimatẹn lọ tọn. Yinkọ lọ "Kaduna" yin yiyizan gbọn Lord Lugard  po Britain po dali to whenuena yé sẹtẹn na tatọ́-tònọ Agbegbe Agewaji tọn sọn Zungeru yì Kaduna to 1916. Tito tẹnsisẹ tọn lọ bẹjẹeji to 1912 po 1920 po. To tintan whenu, Britain dugán sọn Kaduna, enẹgodo Zungeru, podọ to godo mẹ Kaduna.

To whenuena Britain wá, mẹhe nọ nọ̀ lẹdo lọ mẹ lẹ yin yiylọdọ "Nigeria-nu Agewaji tọn lẹ". To 1967, gandudu wleawuna ayimatẹn yọyọ de he nọ yin yiylọdọ Agewaji Ṣẹnṣẹn Ayimatẹn lọ tọn. To 1975, yinkọ enẹ yin didiọ do Ayimatẹn Kaduna tọn gbọn Awhàngán Murtala Mohammed dali. Ehe kọ̀n pipli susu dopọ do ayimatẹn dopo mẹ bo ma kanhose gbẹtọ lẹ. Ayimatẹn Kaduna tọn lẹzun vọkan yọyọ Agbegbe Agewaji tọn hoho lọ tọn, he sọ tindo tatọ́-tònọ etọn to Kaduna, yèdọ tòdaho de he tindo nudi gbẹtọ livi 6.3 to 2006.

To 1987, Ayimatẹn Kaduna tọn sọ yin mimá do awe, bọ Ayimatẹn Katsina tọn yin didoai. Tòdaho hoho delẹ taidi Zaria, Kafanchan, po Nok po yin apadewhe Kaduna tọn todin. Ṣigba aliho he mẹ tòmẹnu ayimatẹn lọ tọn lẹ mọ yede te ma yin kinkàndai ganji gbọn Britain kavi Nigeria dali gba. Enẹwutu mẹsusu to ayimatẹn lọ mẹ nọ yin yiylọdọ Hausa poun, eyin e ma tlẹ yinmọ. To 2019, Kaduna basi hùnwhẹ owhe 100 tọn taidi ayimatẹn de.

Kaduna ko sọ pehẹ mẹgbeyinyan awhànfuntọ lẹ tọn to owhe agọe tọn lẹ mẹ. To Afínplọsun 2021 mẹ, gbẹtọ 34 wẹ kú to mẹgbeyinyan Kaduna po Katsina po tọn mẹ. To Whejisun, wehọmẹvi 39 wẹ yin yinyan sọn wehọmẹ. To Lidosun, omẹ 22 devo lẹ yin yíyí sọn Wehọmẹ alavọ Greenfield tọn mẹ, bọ 6 to yé mẹ yin hùhù. To Liyasun mẹ, wehọmẹvi 140 wẹ yin tọ́ntlọ́ngbọ́n to wehọmẹ Baptist tọn mẹ. Mẹgbeyinyan lọ zindonukọn to 2022, 2023, po 2024 po.

Kaduna ko sọ pehẹ mẹgbeyinyan awhànfuntọ lẹ tọn to owhe agọe tọn lẹ mẹ. To Afínplọsun 2021 mẹ, gbẹtọ 34 wẹ kú to mẹgbeyinyan Kaduna po Katsina po tọn mẹ. To Whejisun, wehọmẹvi 39 wẹ yin yinyan sọn wehọmẹ. To Lidosun, omẹ 22 devo lẹ yin yíyí sọn Wehọmẹ alavọ Greenfield tọn mẹ, bọ 6 to yé mẹ yin hùhù. To Liyasun mẹ, wehọmẹvi 140 wẹ yin tọ́ntlọ́ngbọ́n to wehọmẹ Baptist tọn mẹ. Mẹgbeyinyan lọ zindonukọn to 2022, 2023, po 2024 po.

 Alọdlẹndonu lẹ 

Adà:Naijilia
Adà:Ayimatẹn lẹ to Naijilia