Togo

Togo (he tindo yinkọ gigọ Togolese Republic tọn, to Flansegbe mẹ: République togolaise) yin otò pẹvi de to whèyihọ-waji Aflika tọn. E tindo dogbó hẹ Ghana to whèyihọ-waji, Bénin to whèzẹtẹn-waji, podọ Burkina Faso to agewaji. Tòdaho tatọ́-tònọ lọ, yèdọ Lomé, tin to Ohù Guinea tọn tó. Nudi gbẹtọ livi 9.3 wẹ nọ nọ̀ otò lọ mẹ. Flansegbe wẹ yin yovo-gbè otò lọ tọn. Togo yin nọtẹn titengbe de na ajọ́ afanumẹ lẹ tọn dasá Ohù Atlantic tọn na Europe-nu lẹ. Togo yin apadewhe lẹdo lọ tọn he nọ yin yiylọdọ Slave Coast. Susu mẹhe whẹndo yetọn wá sọn Togo todin lẹ tọn wẹ nọ nọ̀ Amelika. Togo sọ yin yinyọnẹn na atin po kanlin wunmẹ voovo etọn lẹ po. Ozín lẹ, odàn lẹ, po alọtlọ lẹ po nọ yin mimọ to fisusu to Togo.

Whenuho otò lọ tọn
Sọn owhe kanweko 11tọ jẹ owhe kanweko 16tọ, akọ̀ susu wá lẹdo lọ mẹ sọn anademẹ voovo lẹ mẹ. Akọ̀ Ewé tọn wá sọn whèzẹtẹn, bọ Mina po Guin po wá sọn whèyihọ, podọ suhugan yetọn nọ nọ̀ lẹdo he sẹpọ huto lẹ mẹ. Portugal-nu lẹ dindona lẹdo lọ to vivọnu owhe kanweko 15tọ tọn. Taidi Togoland, e lẹzun lẹdo de to hihọ́ Germany tọn glọ to 1884. To Wẹkẹ-Whàn Tintan lọ godo, Togo yin nina France. Togo jẹ mẹdekannu sọn aṣẹpipa France tọn glọ to owhe 1960 tọn lẹ mẹ. Awhàngán Gnassingbé Eyadéma lẹzun togán to 1967. To whenuena Eyadéma doalọtena togán yinyin to 2002 podọ to godo mẹ kú to 2005, visunnu etọn, Faure Gnassingbe, lẹzun togán. To Ayidosun 2022, Togo lẹzun dopo to hagbẹ Commonwealth of Nations tọn lẹ mẹ.

Akuẹzinzan
Azọ́n po tito akuẹ tọn otò Aflika tọn pẹvi ehe tọn po yin zize sinai do glelilẹ ji. Glezọ́n wẹ yin azọ́n na nudi 65 to kanweko ji azọ́nwatọ lẹ tọn, sọgbe hẹ CIA Factbook. Jinukun titengbe lẹ bẹ kafe, kakao, tevi, fẹnlinyẹn, gbado, ayìví, lẹsi, po abọkun po hẹn. Azọ́nwhé titengbe lẹ bẹ phosphate kùnkùn, jinukun lẹ didiọ zun nuyizan devo lẹ, cement bibasi, anazọ́n he yè yí alọ do basi lẹ bibasi, avọ̀ bibasi, po núnùnù bibasi po hẹn.

Gandudu
Togán Togo tọn yin dide gbọn vòbibla dali na owhe 5. Togán lọ sọ yin ogán awhànfuntọ lẹ tọn. Togán lọ sọ tindo huhlọn nado bẹ osẹ́n yọyọ lẹ jẹeji podọ nado sánkanna pipli sẹ́nbasitọ lẹ tọn. To whenue Togo jẹ mẹdekannu sọn France godo, Awhàngán Gnassingbé Eyadéma lẹzun togán. To whenuena Eyadéma kú to 2005, visunnu etọn Faure Gnassingbe lẹzun togán. To whenuena e to tintẹnpọn nado yin dide whladopo dogọ, e yigbe nado dike azọ́nwhé lọ he nọ yin Bolloré Groupe ni deanana bato-glintẹn he tin to Lomé na ojlẹ dindẹn, yèdọ sọn owhe 10 jẹ owhe 35, nado sọgan mọ alọgọ yí sọn pipli he penukundo whẹho paa lẹ go azọ́nwhé lọ tọn he nọ yin Havas dè. To whẹho whẹdatẹn tọn de mẹ to 26 Afínplọsun 2021 to Paris, dawe ajọwatọ Flansenu Vincent Bolloré, to pọmẹ hẹ Gilles Alix po Jean-Philippe Dorent po, dọ dọ yé hùwhẹ nuwiwa ajọwiwa gblezọn tọn to Togo. Whẹdatọ-gán lọ ma kẹalọyi gbekọndopọ lọ nado doalọtena whẹho lọ to bẹjẹeji bo dọ dọ dawe atọ̀n lọ lẹ dona yin whẹdana to whẹdatẹn sẹ́nhẹngbatọ lẹ tọn mẹ gba. To whẹho dopolọ mẹ, e yin bibiọ to Bolloré SE si nado sú dọla Amelika tọn livi 12.

Agbegbe lẹ
Togo bẹ agbegbe 5 hẹn. Agbegbe lọ lẹ yin mimá dogọ do lẹdo pẹvipẹvi (prefecture) 30 po lẹdo vonọtaun (commune) 1 po mẹ. Sọn agewaji yì hùwaji, agbegbe lẹ wẹ Savanes, Kara, Centrale, Plateaux, po Maritime po.

Tòdaho lẹ
Tòdaho he klo hugan to Togo wẹ:
 Otẹn Tòdaho  Sọha gbẹtọ lẹMẹhihia 1981 tọn Sọha gbẹtọ lẹ Sọhayinanú 2005 tọn Agbegbe  1.  Lomé  375,499  729,258  Maritime 2.  Sokodé  45,660  117,811  Centrale 3.  Kara 28,902  104,207  Kara 4.  Kpalimé 28,262  95,974  Plateaux 5.  Atakpamé 24,139  80,683  Plateaux 6.  Bassar 17,867  61,845  Kara 7.  Tsévié 20,480  55,775  Maritime 8.  Aného 14,368  47,579  Maritime 9.  Sansanné-Mango 12,894  37,748  Savanes 10.  Dapaong 16,939  33,324  Savanes 11.  Tchamba 12,911  25,668  Centrale 12.  Niamtougou 12,444  23,261  Kara 13.  Bafilo 12,060  22,543  Kara 14.  Notsé 8,916  22,017  Plateaux 15.  Sotouboua 10,590  21,054  Centrale 16.  Vogan 11,260  20,569  Maritime 17.  Badou 8,111  20,029  Plateaux 18.  Tabligbo 7,526  13,748  Maritime 19.  Kandé 6,134  11,466  Kara 20.  Amlamé 3,997  9,870  Plateaux 21.  Kpagouda 4,112  7,686  Kara

Sinsẹ̀n
To 1923, World Factbook dọ dọ omẹ 42.3 to kanweko ji mẹhe nọ nọ̀ Togo lẹ tọn wẹ yin Klistiani lẹ podọ omẹ 14 to kanweko ji wẹ yin Malenu lẹ. Nudi omẹ 36.9 to kanweko ji wẹ mẹhe nọ basi sinsẹ̀n tọgbo tọn lẹ. To nuhe ma pé omẹ 1 to kanweko ji wẹ Hindu lẹ, Ju lẹ, kavi sinsẹ̀n devo lẹ, podọ omẹ 6.2 to kanweko ji wẹ ma tin to sinsẹ̀n depope mẹ.

Núdùdù po núnùnù po
Mẹhe nọ nọ̀ Togo lẹ nọ duvivi núdùdù wunmẹ voovo lẹ tọn, gọna atin-sinsẹ́n yozò tọn lẹ, akla vivi lẹ, po núdùdù susu he nọ yin bibasi sọn azín mẹ po. Núnùnù titengbe lẹ bẹ tii, kafe, po ovẹn po hẹn. Mẹhe nọ nọ̀ Togo lẹ nọ saba dù avlán-sisọ po akla vivi France tọn lẹ po, he sọ nọ yin yiylọdọ beignets.

Alodlẹndonu lẹ

Adà:Aflika
Adà:Otò