Climate of Ghana

Gaana yileŋa la de la tuulika' yuune woo puam. Saa nia ne zo'e mɛ, ge ti uunɛ saŋa me ne ta bɔna. Kusebeko lɛ puuseko saŋa me ne ta wa'a mŋarehe se sɛba mɛ. Gaana ta la yileŋa saŋa buyi te ba yi'ira Siɔ (Yuberɛ) lɛ uunɛ. Yuune woo, wuntɛŋa nŋe'a ne  zo'e 

Gaana tiŋa yileŋa ka ani wuu tisi sisesi n ani se'em la. Zi'an ti ba yi'ira ti 'Eastern Coastal belt' la tii mɛ gee ana kɛ'ɛŋa. Zi'an me n de 'south-west' la me dɛna la Gaana 'corner' bɔba, la tuli mɛ gee ana ma'aserɛ, gee ti Gaana saazuo bɔba so'olum la me tula gee ana kɛ'ɛsi. Gaana boi la 'Gulf of Guinea' ka zaɛ la 'Equator' la saazuo  bɔba basɛ ti ka ana waam., 

Yileŋa yɛla (climate)
Gaana tari la saŋa buyi: ma'aserɛ saŋa (siɔ) la kɛ'ɛŋa saŋa (uunɛ). Saa ni pɔsɛ niira saazuo bɔba so'olum la Dawalega nambua ta paɛ Sakutega nambua tiŋasuka gee tiŋa nuuren bɔba so'olum la me saa ni pɔsɛ niira bilam la Kilenkiiŋa nambua ta paɛ Tigerɛ ŋmarega tiŋasuka.  Gaana tiŋa Yileŋa yɛla ka kpe'em. Kusebego bii pelegere saŋa, kusebekɛ'ɛŋa n ni ze'ele pɔgetia la puan lobe kɛ Gaana 'north-east zɛ'ɛta Sapɔɔlegɔ ŋmarega ta paɛ Kilenkiiŋa nambua, ti ma'aserɛ la sigera tiŋa basera ti wuntɛɛŋa la bulika ni tula gee ti yu'uŋɔ ma'ara Gaana saazuo bɔba so'olum.

 Titeerɛ bɔna Gaana 
Gaana nɛreba tari sɛla ayima ayima ti ba wa yaŋɛ dola dɛna Gaana nɛreba ti la dɛna hydro-climatic zones batã.
Teerɛ dɛna saa nii, tiŋteerɛ la ko'om zuŋa wan sa'am salinity n de Coastal ko'om la. Ŋwana basɛ ti kua la zim yɔka.

Sɛla ti ba yira ti National economy la ze'ele ti la mɛlesɛ bɔna la Climate teera dɛna la a ka ze'ele bɔ'ɔra a miŋa bɔna Climate -Sensitive zi'a la n de kua, energy la tiisi yela. Bala la, ko'subɔ wan dɛna yele ba'asɛ ti ko'om yela dɛna yele ti la wan tara suŋa boi hydropower  n wan bo 54% dɛna tiŋa la bugum capacity. Sɛla n pa'asɛ de la, Gaana tiŋa wa wan yɛ tiira gee yɛ'ɛra, wuu ko'om la n te'e la ti bã'a wa bɔna

2015 yuunɛ la Gaana Gomena yuun tare la tansugerɛ ayima na ti ba yira ti "Gaana intended National Determined  lagesegɔ pa'asɛ wana, Gaana yuun saŋɛ la Paris titeerɛ la 2016 yuunɛ la puan. Intended National Determined lagesegɔ la 2016 yuunɛ la puan ti ba yuun te'e dɛna National Determined lagesegɔ n yuun dɛna NDCs n yuun yese 2021 yuunɛ la puan na.

Viisegɔ lɔgerɔ 

Buuri buuri:All