Kurdistand

Kurdistan (bi kurdî: کوردستان, bi romanî: Kurdistan, lit. 'welatê Kurdan'; [ˌkʊɾdɪˈstɑːn] ⓘ),[5] an jî Kurdistana Mezin,[6][7] herêmeke 
+thumb|KurdistanZimanên sereke

Kurdî

Erebî

Farsî

Tirkî

Zaza–GoranîDewer

• Bi tevahî

392,000 km2 (151,000 sq mi)[3]25-30 mîlyon mirov
jeo-çandî ya bi awakî diyarkirî ye li Rojavayê Asyayê ku tê de Kurd nasnameyeke dîrokî û piranîya niştecîh û kultura Kurdan e[8]. bingeh.[9] Ji aliyê erdnîgarî ve, Kurdistan bi qasî bakurê rojavayê Zagrosê û rojhilatê çiyayê Torosê dihewîne.

Kurdistan bi giştî ji van çar herêman pêk tê: başûrê rojhilatê Tirkiyê (Bakurê Kurdistanê), bakurê Iraqê (Başûrê Kurdistanê), bakurê rojavayê Îranê (Rojhilatê Kurdistanê) û bakurê Sûriyê (Rojavayê Kurdistanê).[3][10] Di hin pênaseyan de beşên başûrê Transkafkasyayê jî hene.[11] Hin rêxistinên netewperest ên Kurd hewl didin ku dewleteke neteweyî ya serbixwe ava bikin ku ji hinek an jî hemû van deveran bi piranîya Kurdan pêk tê, hinekên din jî ji bo otonomiyeke mezintir di nav sînorên neteweyî yên heyî de kampanyayê didin meşandin.[12] Nîqaşa herêmê nakokî û cihêreng dimîne, digel ku hin nexşe sînorên wê pir zêde dikin.

Ji aliyê dîrokî ve peyva "Kurdistan" cara yekem di kronîkên Selçûkî yên sedsala 11'an de hatiye piştrastkirin.[13] Ji sedsalên 8. heta 19. gelek xanedan, mîrnişînî, mîrektî û mîrnişînên kurdan yên cuda cuda hatine damezrandin. Ji aliyê îdarî ve, di sedsala 20-an de herêmên demkurt ên dewleta kurdî (1918-1919), Qraliyeta Kurdistanê (1921-1924), Kurdistansky Uyezd ango "Kurdistana Sor" (1923-1929), Komara Araratê (1927-1930) û Komara Mahabadê (1946) hatin damezrandin.

Li Iraqê, piştî Serhildana Eylûlê, hukûmetê bi kurdên serhildêr re peymanek çêkir û kurdan xwerêveberiya herêmî da. Lê belê piştî demeke kurt, peyman hilweşiya. Paşê, di dema şerê deverên qedexekirî yên Iraqê de, ku piştî Şerê Kendavê, leşkerê iraqî ji beşên bakurê Iraqê vekişiya, û hişt ku kurd valahiyê tijî bikin û kontrola windabûyî li wan deveran vegerînin. Piştî dagirkirina Iraqê û ji dema damezrandina dewleta nû ya federal a Iraqê ve, di makezagona nû ya sala 2005an de Herêma Kurdistanê wek herêmeke federal tê naskirin;[14] tevî ku di makezagonê de têgîna “xweserî” tune ye, lê belê tekezî li ser nenavendîkirin û deshilatdariyê dike û rê dide herêm û parêzgehan ku kar û barên xwecihî birêve bibin. Lê di pratîkê de tenê Herêma Kurdistanê ev desthilata ku destûr daye bi kar aniye. Di Îlona 2017an de, Kurdên Iraqê referanduma serxwebûnê ya yekalî pêk anîbû, ku di encamê de bi ser neket û hat terikandin. Hewldana paşîn a hikûmeta Iraqê ji bo cezakirina Herêma Kurdistanê, bû sedem ku Herêma Kurdistanê desthilatên ku berê di destê wan de bû winda bike,[15] û paşeroja otonomiya kurdî li Iraqê ketiye ber pirsê.[16] Karbidestên kurd yên iraqî jî gilî li hewildanên hukûmeta iraqî dikin ku vegere ser hukumeta navendî ya berî 2003-an û Herêma Kurdistanê bi tevayî ji nav bibe.[17]

Li Îranê parêzgehek Kurdistanê jî heye, ku bi xwe îdare nake. Kurdên ku di şerê navxweyî yê Sûriyê de şer dikin karîbûn beşên mezin ên bakurê Sûriyê bixin bin kontrola xwe û herêmên xwerêveberiyê di Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyê de (bi giştî jê re Rojava tê gotin) ava bikin.

Etîmolojî û xêzkirin
Kurdistan tê wateya "Welatê Kurdan"[19] û cara yekem di kronîkên Selçûkî yên sedsala 11an de hatiye tesdîqkirin.[13] Koka navê Kurd tam ne diyar e. Paşgira -stan (bi farisî: ـستان, translit. stân) bi farisî ax e.

"Kurdistan" jî berê Curdistan dihat nivîsandin.[20][21] Yek ji navên kevnar ên vê herêmê Corduene bû.[22][23] Eyaleta Kurdistanê ya sedsala 19an cara yekem bû ku Împaratoriya Osmanî têgîna 'Kurdistan'ê bi kar anî, ne ji herêmeke erdnîgarî, ji bo yekîneyeke îdarî.[24]

Her çend îtîraf bi xêzkirineke bi tewahî zehmet be jî, Ansîklopediya Îslamê Kurdistanê wiha destnîşan kiriye:[25]
Li Tirkiyeyê kurd li tevahiya herêma rojhilatê welêt dijîn. Li gor Trotter (1878) sînorê berferehbûna wan li bakur xeta Divriği-Erzurum-Qers bû... Kurd jî qûntarên rojavayê Araratê, navçeyên Kağızman û Tuzlucayê dagir dikin. Li rojava di kembereke fireh de ji çemê Firatê wêdetir û li herêma Sêwasê, li navçeyên Kangal û Divriği dirêj dibin. Bi heman awayî, tevahiya herêmê herêmên li rojhilat û başûrê rojhilatê van sînoran dihewîne... Kurdistana Tirkiyê bi kêmanî 17 ji wan hema hema bi tevahî pêk tê: li bakur-rojhilat, parêzgehên Erzincan, Erzirom û Qers; li navendê, ji rojava ber bi rojhilat û ji bakur ber bi başûr ve, parêzgehên Meletî, Tuncelî, Elezîz, Bîngol, Mûş, Karaköse (Agirî), paşê Adiyaman, Diyarbekir, Sêrt, Bedlîs û Wanê; Herî dawî jî parêzgehên başûr ên Şanliurfa, Mêrdîn û Çolamerik (Hakkarî)...

[Kurd] li bakurê rojavayê Îranê dijîn. Pêşî li parêzgehên Azerbaycana Rojava, li rojhilatê Gola Ridaiyê..., navçeyên Makû, Kotur, Ş.

ahpur, û li başûrê golê, Mehabad (ex-Sabla); li parêzgeha Erdelan, ku jê re parêzgeha Kurdistanê tê gotin, ku paytexta wê Senna yan jî Senendac e, Hewraman; li parêzgeha Kirmaşanê, Qesra Şîrîn...

Li Iraqê kurd li bakur û bakurê rojhilatê welêt li lîwa yan parêzgehên Duhokê dagîr dikin... Li derveyî îdareya wan Şengal û Şêxan mane, ku êzdiyan dijîn; lîwayên Kerkûk, Hewlêr û Silêmaniyê (bi tevayî kurd in) û li nahiyeyên Xaneqîn û Mendelî, ku li rojavayê Zagrosê cîranên kurdên Îranê ne.

Li Sûriyê, ew sê kemberên cihê pêk tînin, li bakurê welat û li başûrê otobana ku sînorek çêdike û cihê ku ew rasterast bi hevwelatiyên xwe yên li Tirkiyê re di têkiliyê de ne... [Ez] li Daxê Kurd;..., li rojhilatê Firatê ku çem dikeve Sûriyê li nêzîkî Cerablusê; û di dawiyê de, kemberek 250 km. bi dirêjahiya 30 km. bi kûrayî li Cezîrê.

Gelek nexşeyên ku Kurdistanê xêz dikin pir zêde ne, her weha herêmên ne-Kurdî jî di nav xwe de dihewîne, vê yekê ev mijar kiriye pir gengeşe.[26][27][28][29]

Dîrok
Gotara bingehîn: Dîroka Kurdan
Dîroka kevnar
Gotarên sereke: Hûrî, gelê Gût, Mannayî, Kordûnî, Asûrî û Ermenî

Kurdistana kevnar wek Kard-uchi, di dema Împeratoriya Îskenderê Mezin, sedsala 4an BZ

Nexşeya sedsala 19-an ku cîhê Padîşahiya Corduene di sala 60 BZ de nîşan dide
Komên curbecur, di nav wan de Gûtî, Hûrî, Mannayî (Mannaî) û Ermenî, di demên kevnare de li vê herêmê dijîn.[30] Welatê eslî Mannaean li rojhilat û başûrê Gola Urmiyê bû, bi qasî ku navenda wê li dora Mahabadê ya îroyîn bû.[31] Di serdema Kûrosê Mezin û Daryûsê Yekem de herêm ketiye bin desthilatdariya Persan.

Padîşahiya Corduene, ku ji Împaratoriya Selûkiyan a têkçûyî derketibû, li başûr û başûr-rojhilatê Gola Wanê di navbera Pers û Mezopotamyayê de bû û ji sala 189 BZ heta PZ 384 li bakurê Mezopotamya û başûrê rojhilatê Anatolyayê hukum kir wekî vasalên împaratoriyên Parth û Romayê yên dijber. Corduene di sala 66 B.Z. de bû dewleteke bindest a Komara Romayê û heta PZ 384 bi Romiyan re ma. Corduene li rojhilatê Tigranocerta, yanî li rojhilat û başûrê Diyarbekira îroyîn a li başûr-rojhilatê Tirkiyê bû.

Hin dîroknas pêwendiyek di navbera Corduene de bi navên nûjen ên Kurd û Kurdistanê re têkildar dikin;[23][32][33] T. A. Sinclair û zanyarên din ev nasname wekî derewîn red kirin,[34][35][36][37] dema ku di Ansîklopediya Columbia de têkiliyek hevpar tê pejirandin.[38]

Çend navçeyên kevnar ên Kurdistanê û navên wan ên nûjen:[39]

Corduene an jî Gordyene (Sêrt, Bedlîs û Şirnex)
Sophene (Diyarbekir)
Zabdicene an Bezabde (Gozarto d'Qardu an Jazirat Ibn an Cizîrî)
Basenia (Bayazîd)
Moxoene (Muş)
Nephercerta (Miyafarkin)
Artemita (Wan)
Yek ji tomarên destpêkê yên peyva welatê Kurdan di belgeyeke Xirîstiyanên Asûrî ya kevnariya kevnar de tê dîtin, ku tê de çîrokên pîrozên Asûriyên Rojhilata Navîn, wek Abdîşo, vedibêje. Dema ku Marzbanê Sasanî ji Mar Abdîşo cihê eslê xwe pirsî, wî bersiv da ku li gorî dê û bavê wî, ew bi eslê xwe ji gundê Hazza yê li Asûriyê ne. Lê paşê ew ji Hazzayê ji aliyê pûtperestan ve hatin derxistin û li Tamanonê, ku li gorî Abdîşo li welatê kurdan bû, bi cih bûn. Tamanon dikeve bakurê sînorê Iraq-Tirkiyê yê nûjen, lê Hazza 12 km li başûrê rojavayê Hewlêra nûjen e. Di beşeke din a heman belgeyê de, herêma çemê Xabûr jî weke welatê Kurdan hatiye nasîn.[40] Li gorî El-Muqedasî û Yaqut El-Hemawî, Temanon li qûntara başûr-rojava yan başûrê Çiyayê Cûdî û başûrê Cizîrê bû.[41] Çavkaniyên din ên erdnîgarî yên li ser Kurdan di çavkaniyên Suryanî de di kronika Zuqnîn, nivîsên Mîkaîl yê Suryanî û Bar Hebrayî de cih digirin. Behsa çiyayên Qardû, bajarê Qardû û welatê Qerdawayê dikin.[42]

Dîroka post-klasîk
Gotarên sereke: Şedadî, Rewadî, Hesenweyhî, Ennazî û Merwanî (Diyar Bekir)

Nexşeya Jibal (çiyayên bakurê rojhilatê Mezopotamya), ku "Havîn û zivistanên Kurdan ên havîngehan", axa Kurdan radixe ber çavan. Ji nû ve ji Ibn Hawqal, 977 CE.

Nexşeya ji Dîwan Lughat al-Turk (1072–74) ya Mahmud el-Kaşgari, Kurdistan dihewand.[43]
Di sedsalên 10 û 11an de çendîn mîrekiyên kurdan li herêmê derketine: li bakur Şedadî (951-1174) (li rojhilatê Transkafkasyayê di navbera çemê Kur û Araksê de) û Rewadî (955-1221) (navend li Tebrîzê û ku li rojhilatê Azerbaycanê (959-ê de) di destê wan de ye. Zagros di navbera Şehrîzor û Xuzistanê de) û Annaziyan (990–1116) (navend li Hulwanê ye) û li rojava jî Merwaniyan (990–1096) li başûrê Amedê û bakurê Cezîrê.[44][37]

Kurdistan di Serdema Navîn de koleksiyona dewleteke nîvserbixwe û serbixwe bû

ji wan re mîrîtî tê gotin. Bi nave di bin bandora nerasterast a siyasî an olî ya Xelîf û Şahan de bû. Dîrokeke berfireh a van dewletan û têkiliyên wan ên bi cîranên wan re di nivîsa Şerefnamê de ku ji aliyê Mîr Şeref El-Dîn Bedlîsî ve di sala 1597 de hatiye nivîsandin, hatiye dayîn.[45][46] Mîrnişînên li başûr Baban, Soran, Badînan û Germiyan; Li bakur Bakran, Bohtan (an Botan) û Badlîs, li rojhilat jî Mukriyan û Erdelan.

Belgeya herî kevn a serdema navîn a toponîm Kurdistan di nivîseke dîrokî ya Ermenî ya sedsala 12-an de ya Matteos Urhayeci de tê dîtin. Wî şerekî ku di sala 1062an de li nêzîkî Amîd û Siwêregê li Kurdistanê qewimî, bi nav dike.[47][48] Qeyda duwem di nimêjê de ji kolfona destnivîseke ermenî ya Mizgîniyê, ku di sala 1200 de hatiye nivîsandin, derbas dibe.[49][50]

Paştirîn bikaranîna têgeha Kurdistanê di belgeyên Împaratoriya Trebzonê de di sala 1336an de[51] û di Nuzhetul-Qulub de, ku ji aliyê Hemdellah Mustewfî ve di sala 1340 de hatiye nivîsandin, hatiye dîtin.[52]

Pêşniyara Hikûmeta Brîtanya 1921 ji aliyê sekreterê kolonyal, Winston Churchill, ji bo herêmek otonom a Kurdistanê.

Nexşeya sala 1803 ji Atlasa Cedid, yekem atlasa misilmanan, ku Kurdistanê bi şîn nîşan dide
Li gor Şerefedîn Bedlîsî di Şerefnamaya xwe de sînorên axa Kurdan ji Tengava Hurmuzê ya Kendava Farisî dest pê dike û li ser xetekê heta dawiya Meletî û Mereşê dirêj dibe.[53] Evliya Çelebî ku di navbera salên 1640 û 1655an de li herêmê geriyaye, behsa wê yekê kiriye ku Kurdistan heta Besrayê Erzirom, Wan, Hekarî, Cizîr, Îmaddiye, Mûsil, Şehrîzor, Herîr, Erdelan, Bexda, Derne, Derteng, heta Besrayê pêk tê.[54]

Di sedsala 16-an de, piştî şerên demdirêj, deverên ku kurd lê dijîn di navbera împaratoriyên Sefewî û Osmanî de hatin dabeşkirin. Di sala 1514an de piştî şerê Çaldiranê di sala 1514an de perçebûneke mezin a Kurdistanê pêk hat û di sala 1639an de di Peymana Zuhabê de hat fermîkirin.[55] Di pirtûkeke erdnîgariyê ya dibistana leşkerî ya dawî ya Osmaniyan de ya Ahmet Cewad, Kurdistan li bajarên Erzirom, Wan, Riha, Silêmanî, Kerkûk, Mûsil û Amedê û yên din digirt û ji şeş herêmên Asyaya Osmanî yek bû.[56]

Dîroka nûjen
Piştî hilweşîna Împaratoriya Osmanî, Hevalbendan hewl da ku Kurdistanê (wek ku di Peymana Sêvrê ya dawî de nehatiye pejirandin) di nav çend welatan de parçe bikin, di nav de Kurdistan, Ermenistan û yên din. Lê dîsa vegerandina van herêman ji aliyê hêzên Kemal Atatürk (û mijarên din ên giran) bû sedem ku Hevpeymanan Peymana Lozanê (1923) û sînorên Komara Tirkiyê ya îroyîn qebûl bikin û Kurd bêyî herêmeke xweser bihêlin.[57] Herêmên din ên kurdî ji bo dewletên nû yên Iraq û Sûriyê yên bindest ên Brîtanya û Fransayê hatin tayînkirin.

Kurdistan (herêma siyê) ku bi Peymana Sêvrê hatiye pêşniyar kirin
Di Konferansa Aştiyê ya San Franciscoyê ya sala 1945an de, heyeta kurdî pêşniyara nirxandina xaka ku ji aliyê kurdan ve hatibû îdiakirin, kir, ku herêmek ji peravên Deryaya Navîn li nêzî Adanayê heta peravên Kendava Farisî ya li nêzî Buşehr, û herêmên niştecih ên Lûr ên başûrê Zagrosê dihewîne.[58][59]

Dîroknas Jordi Tejel "Kurdistana Mezin" wek yek ji "efsaneyên kurdî" dide nasîn, ku Partiya Demokrata Kurdistana Sûriyê (KDPS) ji bo kurdên Sûriyê di danasîna wê de beşdar bû.[60]

Çavkaniyeke akademîk ku ji aliyê zanîngeha Cambridge ve hatiye weşandin, nexşeyên Kurdistana mezin ku di salên 1940î û pê de hatine çêkirin, wiha pênase dike: "Ev nexşe bûne hin ji bibandortirîn amûrên propagandayê ji bo gotara neteweperestiya kurd. Ew guhertoyeke xaka Kurdistanê ji aliyê erdnîgarî ve zêdekirî nîşan didin, ku li herêmên ku piraniya nifûsa kurd lê tune ne. Metodolojiyên wan ên bi guman, bûne 'Kurdistan di mejiyê Kurdan de' û sînorên ku nîşan didin bi hêsanî hatine qebûlkirin."[27]

Di dawiya Şerê Kendavê yê sala 1991ê de, Hevbendiyê navçeyeke qedexekirî li ser bakurê Iraqê ava kir ji bo peydakirina alîkariyên mirovî û parastina Kurdên ku dê rastî êrîşên asmanî yên Iraqê bên. Di nava vekişîna hêzên Îraqî ji sê parêzgehên bakur de, Herêma Kurdistanê di sala 1992an de weke pêkhateyeke otonom di nava Iraqê de bi hikûmet û parlamentoya xwe ya xwecihî derket holê.[61]

Raporeke DYA ya sala 2010'an, beriya bêîstîqrariya Sûriye û Iraqê ya ku ji sala 2014'an ve heye, hatiye nivîsandin ku "Dibe ku heta sala 2030'î Kurdistan hebe."[62] Qelsbûna dewleta Iraqê piştî êrîşa 2014-an a li Bakurê Iraqê ji aliyê Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê ve, ji bo serxwebûna Kurdistana Iraqê jî firsendek çêkiriye, [63] ku Tirkiye ber bi qebûlkirina dewleteke wiha ve hatiye zêdekirin, her çend ew li dijî tevgerên ber bi otonomiya Kurdan li Tirkiye û Sûriyê ye.[64]

Bakurê Kurdistanê
Gotarên sereke: Pevçûna Kurd-Tirk (1978-aniha) û Nakokiya Iraq-Kurd

Wêneyê Abdullah Öcalan di sala 1997 de hatiye kişandin
Tevlihevkirina herêmên kurdên rojhilatê Anatoliya di nava Tirkiyê de dijberî bûji aliyê gelek Kurdan ve, û bûye sedema pevçûneke veqetandî ya demdirêj ku tê de bi deh hezaran jiyana xwe ji dest dane. Li herêmê gelek serhildanên kurdan yên mezin hatin dîtin, di nav wan de serhildana Koçgiriyê ya sala 1920’an a li dijî Meclîsa Mezin a Neteweyî, piştre serhildanên li pey hev ên di bin destê dewleta Tirk de, di nav de serhildana Şêx Seîd a 1924’an, Komara Araratê ya sala 1927’an û serhildana Dêrsimê ya 1937’an. Hemû bi zorê ji aliyê desthilatdaran ve hatin girtin. Herêm di navbera salên 1925 û 1965'an de weke herêmeke leşkerî ya girtî hat îlankirin, ku ji derveyê derve di navbera salên 1925 û 1965'an de hatin qedexekirin.

Ji bo ku hebûna wan înkar bike, hukûmeta tirk heta sala 1991-ê kurdan wek "Tirkên Çiyayî" bi nav dike.[68][69][70] Peyvên “Kurd”, “Kurdistan”, “Kurd” bi fermî ji aliyê dewleta tirk ve hatine qedexekirin.[71] Piştî derbeya leşkerî ya 1980yî zimanê kurdî di jiyana giştî û taybet de bi awayekî fermî hat qedexekirin.[72] Gelek kesên ku bi kurdî diaxivîn, weşandin, stran digotin hatin girtin û avêtin zîndanê.[73] Di salên 1990 û destpêka salên 2000î de partiyên siyasî yên ku berjewendiyên kurdan temsîl dikirin hatin qedexekirin.[71]

Di sala 1983an de, parêzgehên kurdî ketine nav herêma rewşa awarte, ku ji ber çalakiyên rêxistina cudaxwaz a milîtan Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK) di bin qanûna leşkerî de hate danîn.[74][75] Di salên 1980 û 1990an de şerekî gerîlla pêk hat û tê de gelek gund hatin valakirin, bi hezaran gundên kurdan ji aliyê hikûmetê ve hatin wêrankirin û gelek înfazên kurt ji her du aliyan ve hatin kirin.[76][77][78] Li ser gund û bajarên kurdan ambargoyên xwarinê hatin danîn.[79][80] Di tundiyê de bi deh hezaran hatin kuştin û bi sed hezaran jî neçar man ku malên xwe biterikînin.[81]

Tirkiye di dîrokê de tirsa wê yekê heye ku dewleteke kurdî li Bakurê Iraqê teşwîq û piştgirî bide cudaxwazên kurd li parêzgehên cîranên Tirkiyê, û ji ber vê yekê di dîrokê de bi tundî li dijî serxwebûna Kurdistanê li Iraqê derketiye. Lê belê piştî kaosa li Iraqê ya piştî dagirkirina Amerîkayê, Tirkiye zêdetir bi Rêveberiya Xweser a Herêma Kurdistanê re kar kir.[82] Peyva 'Kurdistan', çi bi nivîskî be, çi bi axaftinê, dîsa jî li Tirkiyeyê dibe sedema binçavkirin û darizandinê.[83][84][85] Kurdistan ji aliyê zana Îsmaîl Beşîkçî ve weke “koloniyeke navneteweyî” hatiye binavkirin.[86]

Rewşa leşkerî 27ê Tebaxa 2019an:
 Di bin kontrola Kurdên Sûriyê de ye
 Di bin kontrola Kurdên Iraqê de ye
 Di bin kontrola Dewleta Îslamî li Iraq û Sûriyê (DAIŞ, DAIŞ, DI)
Kurdistana Iraqê
Êrîşa serketî ya sala 2014an a li Bakurê Iraqê ji aliyê Dewleta Îslamî li Iraq û Şamê (DAIŞ) ve, û di encamê de lawazbûna şiyana dewleta Iraqê ya ji bo projekirina hêzê di wê demê de, ji bo kurdan jî "firsendeke zêrîn" pêşkêş kir ku serxwebûna xwe zêde bikin û dibe ku dewletek kurdî ya serbixwe ragihînin.[63] Dewleta Îslamî li Iraq û Şamê, ku di dema êrîşa xwe ya li Mûsilê de zêdetirî 80 kesên Tirk dîl girtin, dijminê Tirkiyê ye û Kurdistanê ji bo Tirkiyê wek dewleteke tampon bikêr e. Di 28 Hezîran 2014 de, berdevkê Partiya Dad û Geşepêdanê (AKP) ya desthilatdar Huseyin Çelîk, ji Financial Times re şîrove kir ku amadebûna Tirkiyê ji bo qebûlkirina Kurdistana serbixwe li bakurê Iraqê nîşan dide.[64] Ev yek her diçe kêmtir dibe, lê belê, dema ku di Tîrmeha 2017an de, hikûmeta Îraqî serkeftina di şerê Mûsilê de li dijî DAIŞê li asêgeha dawî ya girûpê li welat ragihand. Piştî vê yekê, di Îlona 2017an de, kurdên Iraqê referanduma serxwebûnê ya yekalî pêk anîbû û di encamê de operasyoneke leşkerî hat destpêkirin û hêzên hikûmeta Iraqê êrişî kurdan kirin, ew têk birin û neçar man ku referandûmê biterikînin. Piştî mehekê, Iraqê serkeftineke tam li dijî DAIŞê ragihand û kontrola hemû deverên berê yên dagirkirî ji nû ve saz kir. Piştî hewldana têkçûyî ya Kurdan ji bo bidestxistina serxwebûnê, hikûmeta Iraqê di gelek tedbîrên cezakirinê de cezayên giran li KRIyê sepand.[87][88] Hin karbidestên kurd li Iraqê ev yek wek belgeyek li ser armanca hikûmeta Iraqê ji bo vegerandina sîstemeke siyasî ya navendî û dev ji sîstema federalî ya ku di sala 2005 de pejirandibû, bi nav dikin.[89] Serokwezîrê Herêma Kurdistanê Mesrûr Barzanî di nameyekê de ku di Îlona 2023an de ji aliyê Al-Monitor ve hatibû weşandin, hişyarî da li ser têkçûna nêzîk a modela federalî li Iraqê (ango vegere nav navendîbûnê) û daxwaz ji Amerîka kir ku destwerdanê bike û got: “Niha di qonaxeke din a krîtîk a dîroka me de, ez ji we re dinivîsim. û ji aliyê siyasî ve xwînrijandin Ji bo cara yekem di dema serokwezîrtiya min de, ez bi fikar im ku ev kampanyaya bêrûmet a li dijî me dibe sedema hilweşandina… modela Iraqa Federal a ku Dewletên Yekbûyî di sala 2003-an de piştgirî kir û ji wê demê ve tê îdia kirin ku ew raweste."[90]

Projeya t-Qurna.[125]

Di Tîrmeha 2007 de, hukûmeta kurdî daxwaz ji kompanyayên biyanî kir ku li 40 cihên nû yên neftê veberhênan bikin, bi hêviya ku hilberîna nefta herêmî di nav pênc salên paşîn de bi rêjeya pêncan zêde bike, bigihêje nêzîkî 1 milyon bermîlan di rojê de (160,000 m3/d).[126] Gaz û rezervên gazê yên girêdayî wê ji 2800 km3 (100×1012 cu ft) zêdetir in. Şîrketên navdar ên ku li Kurdistanê çalak in ExxonMobil, Total, Chevron, Talisman Energy, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil in.[127]

Çavkaniyên maden ên din ên ku li herêmê bi mîqdarên girîng hene komir, sifir, zêr, hesin, kevirê kilsin (ku ji bo hilberîna çîmentoyê tê bikar anîn), mermer û zinc hene. Depoya herî mezin a kewkurtê ya cîhanê li başûrê rojavayê Hewlêrê ye.[128]

Di tîrmeha 2012an de, Tirkiye û Herêma Kurdistanê peymanek îmze kirin, ku li gorî wê, Tirkiye bi awayekî rêkûpêk di berdêla nefta xam de, berhemên petrolê yên rafînerî pêşkêşî Hikûmeta Herêma Kurdistanê dike.