Trees and their fruits in Upper East

Tiisi la si wɔla m boi Farefari tiŋa.

Tiisi buuri buuri zo'e me  bɔna Bɔlega so'olum ti basɛba ni yeti Farefari tiŋa la. Tiisi wa me zo'e zo'e tari si wɔna  mɛ ti tu dita ti la bɔ'ɔra tu imma'asum.

Tiisi wa sisesi n ŋwana;

 Tu'a:  Tu'a de la tisɛka n kãregɛ gee ana saalega ti ka vuurɔ la ka kãregɛ. Tu'a vuurɔ la de la tokãra. Tu tari tokãra dugera ziirɔ mɛ gee ti si me kelum dɛna yaama bo dusi. Tu'a wɔna de la to'oro. Amaa to'oro san ni nan dɛna bunleero bii bum ma'asa, tu yi'ira e la topala ti tu ni zã sie pɔkɔ la he gee urego la basɛ gee nyaa obe. Topalɛ la san ta kpeŋe nyaa ku'e lebege to'o ti tu ni wɔregɛ nyaa luge to'oro la miŋa. To'oro wa me tuuma zo'e mɛ Bɔlega so'olum la Gaana wa za'a. Magesi wuu to'oro zom la to'oro sagebɔ. Dagi bala ma'a gee se'em nuurɛ n yalegɛ ti a ka bɔta dia, a ta'am mɔggɛ to'oro ti la basɛ ti a dita. Imma'asum yeleŋo duma me kelum basɛ ti tu baŋɛ ti to'oro mɔka suŋere mɛ kuura sankamɛresi tu puya puusin, gee me tara Sɛla ti ba yi'ira ti'vitamin c' la. Vitamin c wa de Sɛla n suŋeri nɛresaala inŋa ti ka tana zɛbera bunvɔpa si'a n ni basɛ ti nɛra bi'ira la.  Sɛla n le pa'asɛ de la ba tari to'oro maala dãam la 'ice cream ' mɛ ti tu dita.

 Tã'aŋa. Ta'aŋa de la tisɛka n  ka ba'am kãregɛ gee tara paŋa. Ta'aŋa wɔla de la ta'ama ti solemiine puan dɛna 'shea fruit' gee ti si biila la dɛna nyuuni (Sheanut) Tu san di ta'ama la ba'asɛ, tu ni sa nyuuni la mɛ iŋɛ Kaam ti ba yi'ira kamɛŋbɔ ti Solemiine puan me dɛna 'sheabutter'. Tu tari kamɛŋbɔ ita yɛla zo'e zo'e mɛ magesi wuu dia dukɔ, inŋa sũa nɔra tibegɔ la yɛla zo'e zo'e. Doose la tã'aŋa doorɔ n kpe'em gee tara paŋa la zuo, ba tari ba lasera la bɔ'ɔrɔ. Gee kelum tara dɔɔrɔ la nyu'ura bugum saana
 Dũa. Dũa de la tisɛka n ka ba'am kãregɛ gee ti di wɔla me dɛna duurɔ. Duurɔ la san nan ka kpeŋe ba'asɛ, tu ni yi'ira si la sampara. Tu ta'am obe sampara amaa tu ni kũusɛ si mɛ nyaa iŋɛ ko'om pee ba gee ta'am obe gee nan ka sampara la San ta kpe e ba'asɛ gee ku'ɛ wan ta'am mɔgɛ, ba ni sɛ si mɛ obe.  Duurɔ la san ta ku'e ba'asɛ, tu ni ãsegɛ la pɔkɔ la basɛ gee nyaa mɔgɛ duurɔ la ge gee si biila la. Tu yi'iri duurɔ biila la zũ'uni. Tu tari zũ'uni wa maala la kɔlegɔ. Imma'asum yeleŋo duma basɛ ti tu baŋɛ ti kɔlegɔ ani la suŋa bɔ'ɔra tu sunsua bala la nɛrawoo dita kɔlegɔ la a tara imma'asum. Fu ta'am dikɛ kɔlegɔ iŋɛ kookoo puan nyu bii fu iŋɛ pa'asɛ fu ziirɔ bii disɛka woo puan di.
 Sinsabega. Sinsãbega  de la tisɛka n woli tiwɔla ti tu yi'ira sinsibi. Sinsibi wɔni me la tiwɔla si'a ti Solemiisi yi'ira 'grapes' la. Si san ka bi'e, si ni kɔ'ɔm kpe'em mɛ kankaŋi gee ti si mu'uŋɔ la me ni dɛna la dɛlemadɛtɔ. Amaa si san ta bi'e ba'asɛ, si nyaa ni mu'ɛ me ŋwana loi gee tara ko'om .
 Gĩa.  Gĩa, ti Solemiisi yi'ira 'beries' la tiwɔla m boi Farefari tiŋa ti nɛreba zo'e zo'e dita. Tia la ni pɔsɛ wɔlega la Siibenya'aŋa (July) ŋmarega la bɔba tara bala la Dapɔɔlegɔ (December) ŋmarega nyaa bi'e ana wuu halɛ la ti nɛreba dita ti la putɛgerɛ. Tu tari gĩa dãam mɛ ti nɛreba yele yelewuu Kɔma nyuura.

 Kinkaŋa. Kinkaŋa de la tisɛka n kpe'em.  Solemiisi yi'iri di fig tree. Di wɔla de mu'uro Amaa ba san ka bi'e, ti ni yeti kinkama. Ba tari kinkanvuurɔ la tibera la ba'asi wuu pɔka san laŋɛ bi'isum/ pɔka nya'arɛ san dagum. Gee ti bilia me san kɔsera, ba ta'am dugɛ ka silegɛ bo e ti a nyu ti la basɛ. Kinkaŋa si'iro la de la sɛla ti tu tara tabera Lɔgerɔ.
 Ãarega. Ãarega tia wɔla de ãara. Ba san nan bi'e mu'uŋɔ la ni dɛna la de la dɛlemadɛtɔ amaa Ba san bi'e, ba ni kɔ'ɔm sobe mɛ gee nyagera wuu koolale la. Ãarega me de la tisɛka ti ba tara tibera pɔduuma. Nɛra puurɛ san duna, a ta'am siim ãara la nyu bii a tiile nyu.
Zaaŋa. zaaŋa buuri zo'e mɛ Farefari tiŋa. Tu  tari zaampɛɛla, zaammɔlega la ba zo'e zo'e. Zaampɛɛla la wɔla de la zaama ti ba tara bɔ'ɔra dusi ti ba ɔbera. Ba me kelum tara zaaŋa tibera kɔsegɔ mɛ
Pusega.  Pusega n de tisɛka n kpe'em gee zɛkɛ gana Tiisi la zã:a m boi Bɔlegataŋa so'olum la za'a. Pusega wɔla de pusa. Ba tari pusa buna zom ko'om me, tara ba ita dãam.