Achimota Kɔya

Gaana goo sɛka ti ba yi'ira di solemiine puan ti 'Achimota Forest Reserve' la boi la Achimota tiŋa puan n boi Okaikwei North Municipality n me boi  Ankara so'olum n de Greater Accra Region. La ka ba'am zaɛ bala yele yele wuu fu san bɔna Ankara puan. Ba yeti la zaɛ se'em de wuu 7.6 km (4.7 mi) zɛ'ɛta Ankara puan yɛ'ɛsa bini. Goo wa de la Gaana gɔmena dinɛ gee nɛra nɛra ka tari sore ti a ta'am kɛ goo miŋa puan ta ku duŋa. Dagi bala ma'a, nɛra nɛra ka tari sore ti a mɛ yire bini bii a daana kɛ goo la puan ta digera dusi bini. Hali fu kan ta'am mɛ koosego deto ti la dɛna tigere dini bii nɛreyinɛ dinɛ. Goo wa de la zi'an kayima n bo'ori ma'asum Ankara so'olum. Goo wa n suŋeri sɛla kankaŋi de la, la gu'uri la dɛgerɔ la ba'asi n ze'eti saazuo kina a saala vom puan ti ba yi'ira la solemiine puan ti 'carbon emissions' la.

 'History' Tuusum Yɛla 
Goo la  yu'urɛ yuum kɛ gɔŋɔ puan (gazetted) la 1930 yuunɛ la puan. Ba yeti goo wa katɛ de wuu 494.95 ɛgesi (1,223.0 acres). Nananewa goo la za'a waabe nyaa de la 360 ɛgesi (890 acres).ba yuun pƆsɛ gu'ura goo la ti ba dikɛ maalɛ "green buffer"  bɔna  Ankara tiŋa puan la Chimota sukuu. Ba yuum ta mɛ  presidential palace la ba'asɛ la, ba yuum tari dusi sɛba n boi Ankara dusi uka zi'an la zo'e zo'e kiŋɛ la goo la puan. Nananawa ba tari ka ita sɛla fii fii ti la dɛna 'arboretum' la 'wildlife rescue centre'. Dusi magese wuu, wɔgekinkimɔ, yɔgenɛ, 'ostriches' gingire, ŋmaasi la ba sɛba ti fu nyaa wan nyɛ goo la puan. 

 'Current' Nananawa yɛla 
Tigesere ti ba yi'ira di solemiine puan ti 'Ghana Forestry Commission' la nyaa tari puti'irɛ ti ba tee goo miŋa yu'urɛ ti la nyaa dɛna "Accra Eco Park". Ba maasum ti ba tee zi'a miŋa ti yɛla zo'e zo'e nyaa wan bɔna bini. Magesɛ wuu, zi'a miŋa wan tara ko'om yesega zi'a, zi'a ti dusi wan kina mɔgera yaarum, zi'a ti nɛreba wan kina bisera, gaari suma ti nɛreba wan kina bisera, zi'a ti ba bisera bii tibera dusk ba'asi, babwan kelum tari godusi wa'am bini, nɛreba sɔsega zi'a, lɔa pala, nɛreba ga'aregɔ zi'insi, nangoone, la zi'a ti ba wan gu'ura dusi vom yɛla.

 'Benefits' Suŋerɛ yɛla 

Goo wa tari suŋeri mɛ zo'e zo'e. Basɛba n bala boi tilum wa;

•La basɛ ti dusi la niisi buuri buuri n bɔna gee ki'ira ba bɔŋa zi'isi.

•La de la sɛla ti gɔmena dɔla bini nyɛta ligeri maala Gaana tiŋa wa.

• La bo'ori tu la imma'asum dɛna wuu, ba ni basɛ ti tu bɔŋa zi'an ana la filam.

• La basɛ ti bunvɔɔsi n bɔna gee ka malum ba'asera.

• La basɛ ti a saala bɔŋa zi'an tara la sapemesum suma la kosumɔ.

• La basɛ ti tu kelum tara la niisi sɛba n tari tibera ba'asi.

 'Controversy' Nɔpke'ene yɛla 


La yuum de la Siibedaa nambua la puan, 2022 yuunɛ la puan ti lasebaarɛ yuum wa'am ti  goo la bɔba asi'a ti ba yuum ŋmaɛ ti la kele pa'asɛ goo miŋa puan. Samuel Abu Jinapor yuum yeti lasebaarɛ miŋa dagi yelemiŋerɛ. A yuum lebesɛ yeti, gɔmena hali gulesɛ gɔnɔ mɛ se'em n wan suŋɛ ti ba tana gu'ura goo miŋa. Ba yi'iri bala solemiine puan ti 'Executive Instrument (E.I.)'. 

Yizuo sɛka ti ba yi'ira ti 'Owoo family' yuum yeti tiŋa la ti ba dikɛ iŋɛ too la de la nama dinɛ kɔ'ɔm ze'ele 1921 yuunɛ la puan wa paɛ 1927 yuunɛ la puan. La yuum nyaa niɛ peelum ti la yuum de la saŋa sɛka ti solemiisi yuum aɔna Gaana visa la saŋa ti ba yuum to'e tiŋa ze'ele  Sam n ze'ele Komenda tiŋa puan. Hali, Kwajil Aggrey ze'ele la yizuo wa puan. Yizuo wa yuum basɛ ti la niɛ peelum ti kɔ'ɔm ze'ele 1927 yuunɛ puan was paɛ zina beere wa bama ka to'e sɛla sɛla ze'ele gɔmena tu'usum. Yizuo la yuum kelum yeti, kɔ'ɔm ze'ele yuuma sa wa paɛ zina, bama kelum namesa mɛ yɛsa la bama n ka to'e lagefɔ la zuo..

 Viisegɔ gɔnɔ/ lɔgerɔ 
Buuri buuri :Kɔya
Buuri buuri:All
Buuri buuri:DWUG- Article of the Week 2024