Yu’ura Buuri Buuri Farefari puan

Yu’ura Buuri Buuri Farefari puan.
1.	Yumiŋerɛ. Yumiŋerɛ/a de la yusi’a ti pɔsega kɔa ni dɛna kɔkatɛ la. Di ta’am dɛna:

a.	Nɛra yu’urɛ.  Mw. Atule, Atiŋa, N-yaaba, Mba, Duk, Sapak.

b.	Tigere yu’urɛ. Mw Asuŋetaaba, Atekelebera, Aka’antaaba, Apa’aletaaba.

c.	Ŋmarega/si yu’ura'.  Mw Ko’oro, Gunfuko, Dawalega, Sapɔlegɔ, Dawalega, kilekiiꬼa.

d.	Kibesi. Mw. Adaa kɔ ya, Azambene, Ayagelekuure.

1.	Yugila. Yu’urɛ n ze’ele bo yu’ura zo’e zo’e. mw:
Nɛra: pɔka, budaa, bia, zɔlegɔ. 

Ba za’a de la nɛreba.
Duŋa:  Bua, pesego, buŋa, walega,
lɔgerɔ:  Futo, dugerɔ, dia, dusi
loore:  sabesi, atukeleta, tɔta

2.	Puti’irɛ puan yu’ura. Yu’urɛ ti fu kan nyɛ la fu nifo bii kalum la fu nu’o gee ti fu puti’irɛ mina ti di boi. Mw. Yɛm, paŋa, mi’ilum, tɔregɔ, kuregerɛ,

3.	Yu’ura n kan ta’am kãalɛ. Mw ko’om, daam, bugum, mui, tintɔnɔ, zu’uni,

4.	Yu’ura n ta'am kãalɛ. Mw kugere, gɔŋɔ, laa, yoore.

Yelebire woo tari la di bɔŋa zi’an yelesum puan ni basɛ ti la dagena la vuurɛ niirɛ ma’a gee tɔgum la gunguŋa, naresum la magelum iŋa. Tu sɔsega puusum tu ni kɔ’ɔm tara yelebɛa la ŋmɛ’ɛra lagemena taaba la bala gee yeti tumam tɔgeri la Gurenɛ. Sɛla n sɔi la tu n diŋɛ bɔkera taaba sɔsega la tu ka mi ti tu tɔgeri la Gurenpu’usa.Solemiinɛ puan nɛra san yeti “the woman that was here, where is her or he or him” fu wan nyɛ yelɔseto ti fu taaba wan la ti ba puusi ta duna. Hali fu zuo san kana suŋa ba wan tee fu yu’urɛ yi’ira fu ti where is him.  
Gee nɛra san yeti pɔka la n boi ni kalam la, a bɛɛ.   Dinɛ dagi lɔ’ɔrɔ bɔ’ɔra tu. Mam ka baŋɛ tu ka mi ti tuure boi bini bii tu ka fabeli la tumam tugum la tuure yele?  La de la tu pikɛ nini mina yelebidini n nari ti di bɔna bɛ yelesum puan, ti tu san tɔgera la Gurenɛ, tu tɔgɛ gurense’ere ti nɛra kan tu tu bii a la tu. Tu nyaa wan bisɛ yu’ura n pu doose yizuto se’em Gurenɛ puan
Yu’ura Yizuto.
Gurenɛ tɔgum puan yu’ura pu doose la yizuto tunuu puusum. Yizuo woo me tari la deto tuyi.   A de la:
1. A/Ba

2.  Ka/Si

3.  Di/a

4.  ku/tu

5.  bu/i/

Tu wan digesɛ tu ayima ayima garesɛ pa’alɛ tu n pu doose se’em la se’em.
Yizukuna A/ba n pu se’em la ku yu’ura n ŋwana

A                            Ba

Deyiŋɔ(1)            Detu tuyi(2)

Nɛra                        nɛreba

mɛta                        mɛteba

kuta                        kuteba

tata                        tateba

wa’ara                       wa’areba

da’ara                      da’areba

kɛ’ɛma                       kɛ’ɛmduma

saana                       saama

kaara                       kaareba

yalema                      yaleduma

bundaana                    bundaanduma

ki’ima                      ki’induma

nyɛta                        nyɛteba

dita                        diteba

pɔga                         pɔgeba

goki’ira                     goki’ireba

Ataŋa                        Ataŋa duma

Azuurɛ                       Azuureduma

             Yizutuyi'''
KaSiDeto tuta(3) deto tunaasi(4)waŋa                   wasi
baŋa 				        basi
taŋa  				        tasi
yaŋa 				        yasi
tiŋa   				     tisi
kuka  				    kugesi
yɔka  				       yɔgesi
paka 				       pagesi
pɔka 				       pɔgesi
wia    				    wɛsi
budaa 				   budasi
dibega				   dibesi

Yizuto tuta…
Di/a
Deto tunuu(5)                deto tuyoobi(6)
Di                              A
Zuurɛ                          zua
Yire                           yɛa
Yoore                          yɔa
Zoore                          zɔa
Zũure                          zua
vuurɛ                          vɔa
bãarɛ                          bã
kuurɛ                          kɔa
kuure                         kɔa
yɔɔrɛ                          yɔa
dunɛ                          duma
guure                         gua
lore                          lɔa
wanɛ                           wama
zaanɛ                         zaama
yaanɛ                         yaama
zaanɛ                         zaama
uulɛ                          uula
yo’ore                       yo’ora
Yizuto tunaasi
Ku/tu
Deto tuyopɔi (7)               Deto tunii (8)
Ku                             tu
dukɔ                           dugerɔ
yɔkɔ                           yɔgerɔ
zɔkɔ                          zɔgerɔ
zɔlegɔ                        zɔlɔ
kɔlegɔ                        kɔlɔ
yizutunuu i/bu
bu                           i
naafɔ                        nii
zu’ufɔ                      zu’uni
 keefo                      ki/si
pɛɛfɔ                        piini
lagefɔ                      ligeri
sifo                        sim
zifo                        zim
yizukuna puan yelebɛa la zo’e zo’e de la yu’ura yelebɛsi’a n ka tã kãala la.  Bala yusi’a n kan ta’am kãalɛ la a si’a boi la detu tuwai puan ti a si’a me bɔna depia la puan ma’a. magesɛ wuu.
Bu                        i
Ko’om                     -
-	                    Mui

Daam                      -
Kaam                      -
Biim                      -
Ziim                      -
Balum                     -
Valum                    -
yɛm                      -
-                     Zu’uni
Yu’ura a si’a me boi mɛ ka dɔla tɔgum wara la. buuri woo tɔgum puan yu-aŋa boi mɛ magesi wuu solemiinɛ pua ti tu yi’ira sɛba ti “irregular nuons” la. yu-ana fu ta’am ni nyɛ ti di zo’ore ta bɔna yizuseko puan gee ti di fii la me ta bɔna yizuseko puan sa bii ta’am pugum ka tara fii. magesɛ wuu
Pesego boi la yizutunaasi la tuyi    4/2
pugela boi la yizututuyi la tunaasi2/4
ziirɔ bo la yizutunaasi deto tunii ma’a puan.

4.1. Yupa’alega de la beni?
Wiredu (2005) yeti yupa’alesi de la yelebɛa n pa’ali yu’urɛ n ani se’em.
Gee. Quagie (2010) me yeti yupa’alesi de la yelebɛa ti tu tara pa’ala yu’ura bii 
yusɔɔseŋa. Ba liligeri la yu’ura bii yusɔɔsi vɔa malum pa’asa. 
Wornyo ‘2013’ me, yeti yapa’alega pa’ali la yu’urɛ bii yusɔɔseŋa.  Ŋwana pa’alɛ ti yelebire n pa’ali yu’urɛ bii yusɔɔseŋa aŋa bii n ani se’em de la yupa’alega. Magesɛ wuu: konmɔlega buŋa zuo bento ziirɔ, sukaam ma’ana
4.2. Tu iti se’em baŋera yupa’alesi
Solemiine puan fɔla zo’e mɛ ti fu wan ta’am doose baŋɛ yupa’alega. 
 MW, Wiredu yele a gɔŋɔ la puan yeti fu san dikɛ (-er) bii (-est) pa’asɛ 
.001yelebire puan ti di pa’ala yima yima bii gaŋerɛ, yelebidinɛ de la yupa’alega 
mw; big+er+bigger, bigger+est+biggest. A kelum yeti fu san dikɛ (-ly)
 pa’asɛ yelebire puan ti di lebege itigɔ pa’alega yelebidinɛ de la 
yupa’alega mw; common+ly+commonly. `wana pa’ali ti “common” 
de la yupa’alega. Tu san lebe Gurenɛ puan:
1.	Fu ta’am nyɛ yelebire n ze’ di ma’a kɔ’ɔm baŋɛ ti di de la 
yupa’alega. Magese wuu zusum yupa’alesi: pika, woko, girega, baalega, katɛ. Mu’uŋɔ yupa’alesi: mɔlega, sabelega, dɛlemadɛtɔ, pɛɛlega, halɛ mɔlebagenɛ. Tu mi ti yelebire woo tari vuurɛ la di n boi yelesum puan. Bala inya yelebi ana wa ta’am kelum bɔna yelesum puan ka tuna yupa’alesi tuuma gee tuna yelebɛa deto la kuyima tuunɛ 
mw; suŋa ka boi da’an da’ara. 
Baalega dagi mi’a kɔ’ɔra.
Girega dagi buresi. Fu san bisɛ suŋa, baalega, girega n boi yelesum duma wa puan tuni la yu’ura tuuma gee dagi pa’alesi wuu tu n mi si se’em la. 
2.	Yelebire tuunɛ yelesum puan me ta’am basɛ ti fu baŋɛ ti di de la yupa’alega. 
Mw bia la tari la nimbu’ɔ. Yelebire wa “nimbu’ɔ” de la yupa’alega n pa’ali bia la n ani se’em. Bia la sini la “Winneba” sukuu. 
Yelebire “Winneba” tuni la yupa’alega tuunɛ yelesum wa puan. 
Tu miŋa mi suŋa ti ‘Winneba’ de la tiŋa yu’urɛ.  wana pa’alɛ ti winneba nari ti a deni la yu’urɛ. 
4.3 Yupa’alesi buuri buuri
1.  Muŋɔ yupa’alesi
2. Zusum yupa’alesi
3. Yuur yupa’ales
4. Suŋa/be’em yupa’alesi
5. Zo’ore yupa’alesi
6. pa’alepaɛ yupa’alesi