Achepaaka

Süchepaa wayuu (alijunaiki: pintura facial wayuu) naa wayuu jieyuukana achapajaashin süpüla mainma kasa, makatka wanee yonna, mi'iraa, o'unajaa, jutkataa mülo'u, otta so'u wanee lapü müleka a'lapüjaanüle so'u.Simbología en el rostro de las mujeres Wayúu, es un arteLa pintura corporal como legado cultural

Naa wayuukana achepajaashin sünain aja'itaa wuin otta sünain asukaa, süpüla nnojoluintüin jotuin natapa'a. Tü achepaka ,ai'rünüsü süükaa Paipa ,eesü Paipa süney ishoü soü oüta süney müsia shia ; Oütta seewa , aakatsa tü seewaka saajütu waaney aanera süsaschoü.
 Mainma sukuwa'ipa tü achepaaka 
Paipai: tü paipaika apünüin süna, wane mütsiiatalüsü, mmatalü, ishotolü, tü makaa antüna anain sünainjee wane wuito'ulia (se obtiene de las células de  ciertos hongos), tü mütsiiatatka süchepajaayasü laülaa müinka saa'in woushi, tü mmatalü süpülajatü ai'nmajaa tü o'upunawaaka suulia nütchinka chi ka'ikai, otsia chi ishotolü shi'itaain tü majayutnuukalü sünain su'upuna süpüla ai'nmajia tü o'upunawaa nuulia nütchinka ka'ikai, süpüla anachoinjatüin waneepia.
 Tü süshataka achepaaka 
Sünain tü o'upunaaka, eesü süpüla sütiiwajaanüin waima kasa, ashatünüsü tü wuito'uliaka je tü mürütkana, müinka sa'in nüta chi molokoonakai, sütüna julirü, iramataya, nünain chi toolokai, ashatünüsü so'u nu'upunaaka tü suwaralaka juya je tü süchikana nüpato'u ka'laira.

Tü süchepajaayaka wayuu matüjainsalü aja'ta tü sükumajaapüleeka, aka jamüin süshatünüin süpushuwa'a tü eekalü süpa'apünaa tü wo'umainka, müinka sa'in uuchikana, süma nüsii chi ja'yutsi, süsii wunu'ulia. Tü achepajawaaka aainjünüsü müleka eere wanee yonna, müinka sa'in wanaa sümaa suju'ituin wanee majayülü otta süchiirua wanee lapü.

Eeka tü ashajawaka waaney sükuepa kaajatmu kaawaüsu ; aashajashi wayaa eepa waaney yonna , eepa laapü, outta eepa waanee aajutkalawa süney wuakuepa ,tü washajaka aakat süükas paalisa , waattasü' saalia tu shiakuwaka ,tu paalisa waaney wünülia süpülaünsu .
Süshia shi wayüü toolo ,noojotsu'süpula nüshajattü ,kaajamüt waaney sükuepa tü nüshajaika , wayüü toolo aashajaleshi eepa waaney laapü , woomülütpa'nia ,paasalapa'nia .
Tü nüshajaka'aka ,süüka nüsha warit outta tü paalisaka sükapanaka tu aalaniyaka.
 Tü süshajaayaka wayuu 
Uliisaka: tüü ayu'nnüsü sünainjee wane ipa jouutsu shiroku wuin.
Pali'ise (bija roja):
 Sukuwa'ipakalü süshajia achepaaka 

 Shi'ipajee sukuwa'ipa 

Akotchajülee sünülia:Achepaaka