Ichitkii

Ichitkii (alijunaiki: Uribia) sünülia wane mma  sulu'u mmakat Kolompia, antüna anainrü palaamuin so'ujee mmakat Wajiira, shikiisü sukua'ipa tü wayuuwakat shi'ipajee Kolompia (Capital indígena de Colombia). Eesü saashin DANE 117.765 wayuu (2020).Proyección Municipios 2005_2020.xls

Tü kamalainkat namüin naa antüshiikana sünain Ichitkii shia tü palaakat Cabo de la Vela jee müsia Punta de Gallina, otta müsia saa'u eein tü outkajawaa sünain tü Mi'iraaka saa'u Sukua'ipa wayuu, aainjünaka juya'wai sulu'u mmakat Wajiira, jee müsia mi'iraaka saa'u Inmaculada Concepción de María, nanoujaka anainrü naa alijunakana otra naa wayuukanairüa kepiaka sulu'u Ichitkii, müsia joo suuyase mmapa'akat aainjünüsü no'u chi ka'i 1 no'u kashikai matsoopüna.

Naa kepiashiikana sulu'u, naya naa wayuukana yalatüjüliikana paala kepian napülapünaa naa alijunakana, sünainje  tia naya aluwataashiikana saa'u tü mmakat sulu'u supüshua'aya resguardo. Mautpüna yaa shipiapaitpa alijuna suma wayuu.

Tü palajatüka rainkeriia Ichitkii ekeraajünüsu sukua'ipa no'u chi ka'i 1 no'u kashikai maatso sünain juyakai 1935, nutuma chi manisaleejewai alijuna Eduardo Londoño Villegas otta müsia tü la'ülaaka Bartola González, e'itaanüsü sünülia Uribia, süchiirua nünülia chi alijunakai Rafael Uribe Uribe.

Watta salíi shi'ipa  mma sulu'ukolu Ichitki, shiale'eya cheyee wuimpumuinjee sunainmuinre'eya Jalaala.anasü wsyuuwa

 Sünülia tü mmakalüirua sulu'u Ichitkii 
Eesü eein corregimiento amünakat sulu'u mmakat tia:

 Bahía Honda (Colombia)|Bahía Honda
 Jepira
 Carrizal
 Castilletes
 Casuso
 El Cardón
 El Paraíso
 Guarerpa
 Irraipa
 Jojoncito
 Nazareth (La Guajira)
 Porshina
 Punta Espada
 Puerto Estrella
 Puerto López
 Siapana
 Tawaira
 Taparajin
 Taroa
 Urú
 Wimpeshi

 Wanteera 

Supanteerain Ichitkii eesü sünain piama linearüa sümaa ana. Tü lineeaka ipünaaka mariyasü aka jamüin jia tü süwashirüinka mmakat jee müsia tü nüwaralaa chi ka'i. Tü lineeaka molüjeeka kasutsu aka jamüin jia analu'uko saa'u mmakat jee müsia anoutaka saa'u nakua'ipa na ichipkejewalii.

 Escudo 
E'itajuushi sünain apünüin kuaterü eeka alu'u ayakuwa süchukuajee tü mmakat, sünain tü palajanaka iipünaka saa'u wuinna eesü wanee jatü sushottüin na'apüla na alikunaka, tia jia sütsüin na wayuukana. Sünain tü kuaterü iipünaka wopüjee eesü wanee jasaichon sümaa piama yosu jee wanee wunu'u sukaramaasü, tia jia mmakat müleka süpüla na kamalainka amüin wajiiraka. Sünain kuaterü molüko ja'yasü wanee anuwa antaka sotpaa palaaka sünain Ichitkii, tia süpüla ee'iyataa nantaiwaa na alijunaka sünainmüin suumain Wayuu cha sümaiwa.

Cha iipüna sünainmüin ja'yasü wanee anüiki <<kojüta, washiraa, ayatawa>>. Mmolüjee eere mariiyain, ja'yasü wanee anüiki maka <<Jasai, Siruma, Jouktai otta Palaa>>. Wanee karatsü saa'u, müinka saa'in chi ka'ika'i watta'malü otta müsia nutuma ja'in ma'in nia saa'u mmakat jee sütchin na wayuukanairü.

 Sukumajaiwa Ichitkii 

Wanaa sümaa tü Revolución en Marcha jee müsia tü atkawaaka sümaa Peruu chaa saa'u mmakat eere joulüin juyaaka Leticia jünain juyakalüirua 30 saa'u siküla XX, na alüwatashika saa'u Kolompia müshi, cho'ujaasü wekerotirüin süpüshua'a mmakat sünain Kolompia. Sütüma tia chi aluwataapünaakai Alfonso López Pumarejo, sotusü naa'in niakai aka jamüin niain chi aluwataakai ma'in kasa namüin mmakat sotpaaka palaaka caribe, nüshapate'erüin süpüla nekerotamaatüin nakua'ipa na wayuukanairü otta müsia noumain wayuu sulu'u sukua'ipa Kolompia.

Ansülaashi nayainü sünainmüin noumain na wayuukanairü süpüla nekerotamatüin wajiiraka suma'ana Kolompia, jia maka Ichitkiin sunülia jee müsia münüin shia Capital indígena de Colombia, tü rainkeriapüka Ichitkii münaka sumaiwa ekeraajünüsü sümaa sunüliaka Uribia, cha jünain juyakai 1935, noujee chi alijunakai Rafael Uribe Uribe.
Pasanain sünain Ichitkii e'itaanüsu wanee pülaasa Kolompia saa'u ka'ika'i tia, sümaa niakuwa chi alijunakai Francisco de Paula Santander. Sünainje tü pülaasaka aju'itüsu mekisai karateerü kanüliaka natuma müin yaa: Alfonso López, Bolívar, Rondón, Bogotá, La Marina, etc. Akumüjüsu shipia eere e'intaanüintü tü sukuwa'ipaka Ichitkii.

Chi alijunakai Eduardo Londoño Villegas, alüwatanüshikai sünain Ichitkii süpüla namüintüin namüin na wayuukanairü alüsaa joo tü mmakat Wajiira sulu'usu suumain Kolompia, kapülashaatasü naa'in aka jamüin keraaipa nakuwa'ipa na wayuukanairü süpüla alüwatawaa saa'u wajiiraka. Sükumajaiwa Ichitkii, tü atkawaaka saa'u alüwatawaa naa'u na wayuukanairü keraasü, aja'lajaasü yalayaa. Chi alijunakai Londoño si'irapüshi süpüla oonoonüin sümaa nünüiki.

 Sukuwaitpaa mmakat 

 Sümioushe mmakat: 8200 km²
 Sümioushe alijunapiapa'aka: 6 km²
 Sümioushe wunapüna sünain: 8190 km²
 Ipünamüin saa'uje palaaka:  10 m s. n. m.
Ichitkii jia wane mma palaaje sünain mmakat Kolompia, wajiirapüna. Tü mmakat Ichitkii iipünamüinshaanasü saa'uje Ameerika Uuchimüin, sopta'a palaaka Caribe.
Sulu'u mmakat Ichipki eesü piama "resguardo" namaka na alijunaka, muinka saa'in tü iipünaka wajiira otta musia pasanainka wajiira, wayuule koumainka sulu'u; anashaatasu eere müin shia aka jamüin pejesü sünain palaaka otta müsia sünain purunteetka sümaa Wenesueela (eere sikiisuka mmakat Ichipkii, nnojotsü resguardo, sütüma shiain eere outkajaain tü alijunapiapa'aka, miyo'u suumain sünainjee 2.5 km chejee pulaasaka Kolompia, jashin tü karalo'utaka N°015. 28 ashajuushika no'u kashikai pepureero saa'u juyakai 1984 otta musia N°28. 19 juulio saa'u juyaa 1994).

Tü mmakat Ichipkii shia miyo'usüka sa'akaje tü 15 mmakat eekalü sulu'u Wajiira. Sotpünaa palaaka ja'yasü eere shikerotein wuinka sünainmüin mmakat, bahía sünülia sulu'u alijunaiki, müinka saa'in Portete, Honda, Hondita, Tukakas, jee siia Cocinetas; otta müsia Castilletes, Carrizal, Coco, Cañon, Saldado, Agujas, Gallinas, Taroa, Chichibacoa, Espada, Gorda del norte, arenas, el cabo de la vela jee siia cabo falso. Otta müsia u'uchi eeshi Makuira, Jarara, Carpintero jee Cocinas, u'uchika Parashi siia la Teta.

 Mmakat pejeeka sünain 
 Palaaje-wuinpeje: sümaa palaaka Caribe
 U'uchejee: Mma Woliwarianakat Wenesueela
 U'ucheje-wopujee: sümaa Maiko'u
 Wopuje: sümaa Aleemasain

 Na'yataaka anain na kepiaka sulu'u Ichipkii 
Tü eekalü süpüla a'yatawa sulu'u Ichipkii jia epijaa mürüt, tü aikawaaka, tü ee'iyatawaa mma, tü akumajaaka sükaa dividivi, tü alüwata wattamüin karwon, kaasü, otta müsia ichii. Puerto Bolívar eere suju'itüin tü karwonka natuma na a'yatashika sulu'u Cerrejon, apütaasu süpüla mmakat nnerü tü na'apaka nayainü saa'uje nayulüin karwon sulu'uje mmakat, müinka jaa'in tü gaseoducto alüwataka peturoleo chaamüin Wenesueela.

 Sukua'ipa mi'iraka saa'u mmakat 
Eere outkajaain wayuukana
 Centro cultural Gilserio Tomás Pana: sulu'u pülaasaka Kolompia.

Mi'irakalü
Maatso
 Su'uyase tü mmakat: no'u chi ka'i 1 no'u kashikai maatso, aka jamüin ekeraajünüsu sukuwa'ipa Ichipkii saa'u juyaka 1935 nutuma chi alikunakai manisalejeewai Eduardo Londoño Villegas otta müsia laa'ulaakai Bartola González.

Maayo-Juunio
 Mi'iraa saa'uje sukuwa'ipa wayuuFESTIVAL DE LA CULTURA WAYUU: shia wane mi'iraa aainjünaka wajiirapüna, eere outkajaain süpüshua'a sukuwa'ipa wayuu otta müsia eere antüin na wayuukanairü wattajee chejee Marakaaya, Suuria.

Nouyempüre-Tisiempüree
 Mi'iraa süpüla anouja saa'u Maria: aainjünüsu saa'ujee sükalia Inmaculada Concepción de María.

 Ee'iyatia waleketpülee 

 Atalee Emüinre 
 Walekerü sümüinka Ichitkii 
Mmakat Ichitki

Akotchajülee sünülia:Woumainkalü