હડપ્પા સંગ્રહાલય

હડપ્પા સંગ્રહાલય એ હડપ્પા, પંજાબ, પાકિસ્તાનમાં સ્થિત એક પુરાતત્વ સંગ્રહાલય છે. તે હડપ્પા રેલ્વે સ્ટેશનથી લગભગ ૭ કિલોમીટર દૂર આવેલું છે, અને સાહિવાલથી ૧૭ કિમી (૧૧ માઇલ) પશ્ચિમમાં છે. ૧૯૨૬માં એક નાના સ્થળ સંગ્રહાલય તરીકે સ્થાપના કરાયેલ, તે ૧૯૬૭ માં તેની હાલની ઇમારતમાં સ્થળાંતરિત થયું જેનું નિર્માણ પાકિસ્તાન સરકાર દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું.
 ઇતિહાસ 

 સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિ 
સિંધુ ખીણની સભ્યતા કાંસ્ય યુગની સભ્યતા હતી જે ઇસ.પૂ. ૩૦૦૦ થી ઇ.સ.પૂ. ૧૩૦૦ સુધી સિંધુ નદી અને તેની ઉપનદીઓ જેલમ, ચિનાબ, રાવી, સતલજ અને બિયાસ દ્વારા પાણીયુક્ત પ્રદેશોમાં ફેલાયેલી હતી. અત્યાર સુધીમાં તેના ચારસોથી વધુ સ્થળો શોધી કાઢવામાં આવ્યા છે, જેમાં હડપ્પા અને મોહેં-જો-દડો તેના મુખ્ય શહેરી કેન્દ્રો છે. તેને હડપ્પા સંસ્કૃતિ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, જે તેના પ્રકારના સ્થળ હડપ્પાના નામ પરથી જાણીતું છે.

 પ્રારંભિક શોધો 
હડપ્પાના પ્રાચીન ટેકરાઓની મુલાકાત સૌપ્રથમ ૧૮૨૬માં ચાર્લ્સ મેસને લીધી હતી, જેમણે તેમના પુસ્તક 'નેરેટિવ ઓફ વેરિયસ જર્નીઝ ઇન બલુચિસ્તાન, અફઘાનિસ્તાન એન્ડ ધ પંજાબ'માં તેનું વર્ણન કર્યું છે. ત્યારબાદ એલેક્ઝાન્ડર બર્ન્સે ૧૮૩૧માં આ સ્થળની મુલાકાત લીધી હતી. એલેક્ઝાન્ડર કનિંગહામ, જે ૧૮૬૧માં આર્કિયોલોજિકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયાના સ્થાપક અને ડિરેક્ટર જનરલ બન્યા હતા, તેમણે ૧૮૫૩ અને ૧૮૫૬માં આ સ્થળની બે મુલાકાતો કરી હતી, અને સમગ્ર સ્થળની પરિમિતિ લગભગ ૩ કિમી (જો નજીકના ખેતરોને ધ્યાનમાં લેવામાં આવે તો ૫ કિમી) હોવાનો અંદાજ લગાવ્યો હતો. તેમણે જાણ્યું કે કેટલાક ટેકરા ખોદવામાં આવ્યા હતા, અને ઇંટોનો ઉપયોગ લાહોર-મુલતાન રેલ્વે લાઇનના નિર્માણ માટે થઈ રહ્યો હતો.

 પ્રથમ ખોદકામ 
ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણે ૨૦મી સદીની શરૂઆતમાં આ સ્થળ (તેમજ મોહેં-જો-દડો ખાતેનું ખોદકામ) ની તપાસ માટે ઔપચારિક રીતે પુરાતત્વવિદોને મોકલ્યા હતા. દયા રામ સાહનીએ ૧૯૨૧ થી ૧૯૨૫ દરમિયાન આ સ્થળ પર પ્રથમ ખોદકામ કર્યું હતું. ૧૯૨૬ થી ૧૯૩૪ દરમિયાન માધો સરૂપ વત્સ હેઠળ ખોદકામનો બીજો તબક્કો થયો હતો. કે. એ. નીલકંઠ શાસ્ત્રીએ ૧૯૩૭માં બીજા તબક્કોનું નેતૃત્વ કર્યું હતું.

 સ્વતંત્રતા પછી 
ભારતના ભાગલા પછી, ડૉ. મોહમ્મદ રફીક મુગલે ૧૯૬૬માં હડપ્પામાં ખોદકામ કર્યું, જેનાથી તેના વિશે ઉપલબ્ધ માહિતીમાં વધુ વધારો થયો. ૨૬ માર્ચ ૧૯૬૭ના રોજ, સંગ્રહાલયને તેની વર્તમાન ઇમારતમાં ખસેડવામાં આવ્યું જેનું ઉદ્ઘાટન શિક્ષણ, આરોગ્ય, શ્રમ અને સમાજ કલ્યાણ મંત્રી કાઝી અનવરુલ હક દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. ૧૯૮૬ થી ૨૦૦૧ સુધી, અમેરિકન પુરાતત્વીય મિશને પાકિસ્તાન સરકારના પુરાતત્વ અને સંગ્રહાલય વિભાગના સહયોગથી જ્યોર્જ એફ. ડેલ્સ સાથે સ્થળ પર હડપ્પા પુરાતત્વીય સંશોધન પ્રોજેક્ટ હાથ ધર્યો, જેમાં સહ-નિર્દેશકોમાંના એક તરીકે સેવા આપી હતી.

 સંગ્રહ 
આ સંગ્રહાલયમાં બે ગેલેરીઓનો સમાવેશ થાય છે જેમાં સિંધુ ખીણ સંસ્કૃતિની કલા, હસ્તકલા અને ટેકનોલોજીના ઉત્ક્રાંતિ અને વિકાસને ઉજાગર કરતી વિવિધ કલાકૃતિઓ છે. હાલમાં ત્રીસ પ્રદર્શનો પ્રદર્શિત કરવામાં આવ્યા છે. કેટલીક વસ્તુઓમાં તાંબા અને કાંસામાંથી બનેલી વસ્તુઓ, ટેરાકોટાની મૂર્તિઓ, રમકડાં, હાડપિંજર અને હાથીદાંત, શેલ અને માટીમાંથી બનેલી રોજિંદા વસ્તુઓનો સમાવેશ થાય છે.

 સંદર્ભ 

શ્રેણી:સંગ્રહાલય