કુમારપાલપડિબોહ

કુમારપાલપડિબોહ (સંસ્કૃત:કુમારપાળપ્રતિબોધ, અપરનામ: જિનધર્મ પ્રતિબોધ) આચાર્ય સોમપ્રભસૂરિ દ્વારા મહારાષ્ટ્રી પ્રાકૃતમાં રચાયેલ કથાગ્રંથ છે. આ કૃતિનો મુખ્ય વિષય હેમચંદ્રાચાર્યનો ઉપદેશ અને તેના પરિણામસ્વરૂપ ચાલુક્યવંશી રાજા કુમારપાળનો જૈન ધર્મનો સ્વીકાર છે. કુલ ૫૪ કથાઓની કૃતિમાં પ્રાકૃત સિવાય સંસ્કૃત અને અપભ્રંશનો પણ ઉપયોગ થયેલો છે.

આ ગ્રંથનું સંપાદન મુનિ જિનવિજયજીએ કર્યું હતું અને તેને વડોદરાની ગાયકવાડ ઑરિયેન્ટલ સિરીઝમાં ૧૯૨૦માં પ્રસિદ્ધ કર્યો હતો.

 લેખન 

 મૂળ કર્તા તથા રચનાનો સમય 
આ રચનાનું લેખન કુમારપાળ મહારાજાના અવસાન પછી ૧૧ વર્ષે એટલે કે વિક્રમ સંવત ૧૨૪૧માં (ઇ.સ. ૧૧૯૫માં) આચાર્ય સોમપ્રભસૂરિએ કર્યું હતું. આ ગ્રંથનું સમાપન લેખકે સંવત ૧૨૪૧ના ભાદરવા માસની સુદ આઠમ તિથિએ રવિવારે કર્યું છે.  તેઓ હેમચંદ્રાચાર્યના તેમજ કુમારપાલ મહારાજના સમકાલિન હતા. કવિ સિદ્ધપાલ કે જેઓ કુમારપાલ મહારાજાના પ્રિતીપાત્ર હતા તેમના ઉપાશ્રયમાં આચાર્ય સોમપ્રભસૂરિ રહેતા હતા. કૃતિનું અપરનામ 'જિનધર્મ પ્રતિબોધ' પણ છે જેનો ઉપયોગ સોમપ્રભસૂરિએ ગ્રંથના નામ તરીકે કર્યો હતો.

 હસ્તપ્રત 
ગુજરાતની પ્રાચીન રાજધાની પાટણના જૈન ભંડારમાં સાહિત્યના અનેક ગ્રંથો છે અને ત્યાંથી મળી આવેલ તાડપત્ર પરથી આ ગ્રંથનું સંશોધન થયેલું છે. વડોદરામાં ગાયકવાડ શાસન તરફથી પ્રગટ થતી શ્રી ગાયકવાડ ઓરીએન્ટલ સીરીઝના ગ્રંથ તરીકે મૂળ પ્રસિદ્ધ થયેલ છે. ગ્રંથના સંદર્ભ તરીકે લીધેલ હસ્તપ્રત ખંભાત ખાતે વિક્રમ સંવત ૧૪૫૮માં (ઇ.સ. ૧૪૦૨માં) લખાયેલી છે. આ હસ્તપ્રતને લિપિબદ્ધ કરવાનું કામ ૧૪૫૮ના દ્વિતીય ભાદરવા સુદ ચતુર્થી શુક્રવારના રોજ શ્રીસ્તંભન તીર્થમાં પૌષધશાળામાં ભટ્ટારક જયતિલકસૂરિના ઉપદેશથી કાયસ્થ જ્ઞાતિના ખેતાશાએ કરેલું છે. સંશોધનકર્તા કહે છે કે,"ઉપરોક્ત વર્ષ પછી લખાયેલું કોઈ પણ તાડપત્ર મને એકે જૈન ભંડારમાંથી ઉપલબ્ધ થયેલ નથી, જેથી ગજરાત કે ઉત્તર પશ્ચિમ ભારતમાં લખાયેલ આ છેલ્લુ [sic] તાડપત્ર છે, આ ઉપરથી જણાય છે કે તાડપત્ર લખવાની કળા ચૌદમા સૈકાની શરૂઆતથી મદ થવા લાગી હતી અને કાગળ પર લખવાનો ઉપયોગ શરૂ થવા માંડ્યો હતો." 

 પ્રકાશન 
આ ગ્રંથનું સંપાદન મુનિ જિનવિજયજીએ કર્યું હતું અને તેને વડોદરાની ગાયકવાડ ઑરિયેન્ટલ સિરીઝમાં ૧૯૨૦માં પ્રસિદ્ધ કર્યો હતો.

 કથા 
આ ગ્રંથમાં ૫ પ્રસ્તાવ છે અને ૫૪ કથાઓ છે જે પૈકી ઘણી બધી પ્રાચીન છે.  પ્રથમ પ્રસ્તાવમાં મૂળદેવ, અમરસિંહ, દામન્નક આદિની કથાઓ છે. જ્યારે દ્વિતીય પ્રસ્તાવમાં દેવપૂજાના ફળને બતાવનાર દેવપાળ, સોમ અને ભીમની કથા છે. ત્રીજા પ્રસ્તાવમાં ચંદનબાળા, ધન્ય વગેરેની કથા છે. આ પ્રસ્તાવમાં શીલવતીની કથા "અત્યંત આકર્ષક અને રસપૂર્ણ" છે. તે પછીના ચોથા પ્રસ્તાવમાં અહિંસા, સત્ય વગેરે જેવાં શ્રાવકનાં બાર વ્રતોનું અત્યંત સુંદર વર્ણન છે. તેમજ આ પ્રસ્તાવમાં મકરધ્વજ, પુરંદર અને જયદ્રથની કથા સંસ્કૃતમાં લખાયેલી છે.

છેલ્લો અને પાંચમો પ્રસ્તાવ અપભ્રંશમાં લખાયેલો છે જેમાં 'જીવમન:કરણસંલાપકથા’ તરીકે લખાયેલું ધાર્મિક કથાબદ્ધ રૂપકકાવ્ય છે. આ કાવ્યમાં જીવન, મન અને ઇન્દ્રિયોનો વાર્તાલાપ છે તથા અપભ્રંશ પદ્યોમાં રડ્ડા, પદ્ધડિયા અને ઘત્તા છંદોનો મુખ્યત્વે પ્રયોગ થયો છે.

 આ પણ જુઓ 

 કહાવલી, જૈનાચાર્ય ભદ્રેશ્વરસૂરિકૃત કથાગ્રંથ
 કુવલયમાલા

 બાહ્ય કડીઓ 

 આચાર્ય સોમપ્રભસૂરિકૃત તથા મુનિશ્રી જિનવિજય દ્વારા સંપાદિત 'કુમારપાલપ્રતિબોધ' ગ્રંથ

 સંદર્ભો 

શ્રેણી:પ્રાકૃત સાહિત્ય
શ્રેણી:જૈન ગ્રંથો
શ્રેણી:સંસ્કૃત સાહિત્ય
શ્રેણી:અપભ્રંશ સાહિત્ય