ચટકી માખીમાર

ચટકી માખીમાર (ફિસેડુલા પર્વ) એ જૂની દુનિયાના વૈજ્ઞાનિક વર્ગીકરણ પ્રમાણે માખીમાર કુટુંબમાં આવાતું નું એક નાનું ચટકાકાર (ચકલીને મળતા આવતા આકારનું) પક્ષી છે. તે પૂર્વીય યુરોપ અને મધ્ય એશિયા પ્રજનન કરે છે અને દક્ષિણ એશિયામાં શિયાળામાં સ્થળાંતર કરે છે. પ્રજનન ઋતુમાં નરનો રંગ મુખ્યત્વે ઉપરના ભાગમાં કથ્થઈ, અને નીચેના ભાગે સફેદ હોય છે, માથું ભૂખરા રંગનું અને ગળું નારંગી રંગનું હોય છે. માદા અને અપરિપક્વ બચ્ચા સમાન રંગના હોય છે પરંતુ ગળામાં નારંગી રંગનો પટ્ટો હોતો નથી. ચટકી માખીમાર પશ્ચિમ યુરોપમાં નિયમિત માર્ગ સ્થળાંતર કરે છે. આ પંખીના નજીકના સંબંધિ પંખીઓ તાઇગા માખીમાર અને કાશ્મીર માખીમાર સાથે તે સુપરસ્પેશિસ બનાવે છે.

 વર્ણન 
૧૧-૧૨ સે. મી. લાંબી આ એક પ્રમાણમાં નાનો માખીમાર છે, જે યુરેશીયન ફુત્કી કરતાં થોડો જ મોટો છે. પ્રજનન ઋતુમાં પુખ્ત નર મુખ્યત્વે ઉપરના ભાગમાં કથ્થઈ રંગના અને નીચે સફેદ રંગના હોય છે, જેમાં માથું ભૂખરા રંગનું અને ગળામાં નારંગી રંગનું હોય છે. એની ચાંચનો રંગ કાળો હોય છે અને તેમાં નિસ્તેજ ગુલાબી રંગનો આધાર હોય છે, જેમાં હવાઈ જંતુભક્ષી લાક્ષણિક વ્યાપક રીતે જોવા મળતો તીક્ષ્ણ આકાર હોય છે. પીદ્દા પંખીના જેવી પૂંછડીમાં  તમામ પીંછા વિશિષ્ટ છે-પૂંછડી બાહ્ય પૂંછડીના પીછાઓ પર સફેદ આધાર સિવાય સંપૂર્ણપણે કાળી હોય છે. તમામ પ્લમેજમાં નોંધપાત્ર સફેદ આંખ હોય છે, અને એકંદરે નાના કદ (અન્ય માખીમાર પંખીઓની તુલનામાં) તેની શ્રેણીના કેટલાક ભાગોમાં વિશિષ્ટ હોઈ શકે છે. તેને તેના એકંદર ચળકતા રંગ અને ગળા પર વધુ વ્યાપક નારંગી પેચ દ્વારા નજીકથી સંબંધિત અને ખૂબ સમાન લાગતા તાઇગા માખીમાર અલગ કરી શકાય છે. ચાંચ પણ તેજસ્વી છે અને ચટકી માખીમારની નિસ્તેજ ગુલાબી આધાર ધરાવતી ચાંચ હોય છે.

 અવાજો 
આ પંખીનુ ગીત કાબરા માખીમારની માફક સામાન્ય રીતે ત્રણથી ચાર સેકન્ડ લાંબુ હોય છે અને તેમાં દૂર સુધી લઈ જવાની અને પુનરાવર્તિત છતાં મીઠી અવાજની સિસોટી હોય છે, પરંતુ કાબરા માખીમાર કરતા એના ગીતમાં મધુરતા ઓછી હોય છે. દરેક ગીતના શબ્દસમૂહની આગળ સામાન્ય રીતે શાંત ઝિટ અથવા ત્સી-ઇટ નોટ્સ હોય છે, ત્યારબાદ ઉતરતા બહુપક્ષીય ક્રમ આવે છે જે કીટકીટ પંખીના ગીતની યાદ અપાવી શકે છે.  શિયાળાની ઋતુ દરમ્યાન ચટકી માખીમાર મોટે ભાગે શાંત હોય છે, પરંતુ ક્યારેક તેમનો એક માખીમાર તરીકેનો લાક્ષણિક ચિપ-ચિપ-chr-rrr અવાજ કરતા સંભળાય છે. તેઓ ઝરરર્ટ જેવા ટૂંકા, ઘોંઘાટભર્યા અવાજ પણ ઉત્પન્ન કરે છે, જે તાઇગા માખીમાર કરતા ધીમા હોય છે. નર ઘણીવાર ખુલ્લી અથવા મૃત શાખાઓ પર મધ્યમ ઊંચાઈએ બેસીને ગાય છે, અને ઘણીવાર ઉડ્ડયન કરતા વખતે ઉતરાણ પહેલાં જ ગાવાનું શરૂ કરે છે. તેઓ માત્ર થોડા અઠવાડિયા માટે જ ગાય છે અને એકવાર તેમને સાથી મળી જાય પછી તેઓ સંપૂર્ણપણે ગાવાનું બંધ કરી દે છે. 

 વિતરણ 

 રહેઠાણ 
ચટકી માખીમાર પુખ્ત જૂના-વિકાસના જંગલોમાં પ્રજનન કરે છે, ખાસ કરીને સમશીતોષ્ણ પહોળા પાંદડા અને મિશ્ર જંગલો, જેની શ્રેણી જર્મનીથી કાકેશસ અને ઉરલ પર્વતો સુધી વિસ્તરે છે. તેની સંવર્ધન શ્રેણીનો સૌથી ઉત્તરીય ભાગ આર્ક્ટિક વર્તુળમાં આવેલો છે, જ્યારે સૌથી દક્ષિણની વસ્તી મધ્ય બાલ્કન અને પૂર્વ કાર્પેથિઅન્સ પ્રજનન કરે છે. તેની શ્રેણીનો સૌથી પૂર્વીય ભાગ તાઇગા માખીમાર સાથે ઓવરલેપ થાય છે, જે પૂર્વથી પેસિફિક સુધી વિસ્તરે છે. ચટકી માખીમાર તેની સંવર્ધન શ્રેણીના પશ્ચિમ ભાગમાં દુર્લભ છે, જે જર્મની, સ્વીડન અને ઑસ્ટ્રિયા જેવા દેશોમાં યોગ્ય નિવાસસ્થાનના છૂટાછવાયા ભાગોમાં જ જોવા મળે છે. જંગલનો પસંદગીનો પ્રકાર સામાન્ય રીતે બીચ છે, ત્યારબાદ ઓક છે, અને ઉત્તરીય વસ્તી પણ સ્પ્રુસ જંગલમાં હાજર છે. ચટકી માખીમાર ઊંચા વૃક્ષોમાં માળો બાંધવાનું પસંદ કરે છે જેમાં ઘણી બધી ઉપજ હોય છે અને ડાળીઓ સાથેનો એક ખુલ્લો સ્તર હોય છે જે નીચેની વૃદ્ધિ અને છત્ર વચ્ચે રહે છે. જંગલની ગ્લેડ્સ, ક્લીયરિંગ અને પાણીની નિકટતા પણ પસંદ કરવામાં આવે છે, અને તે બગીચાઓ અને દ્રાક્ષાવાડીઓમાં પણ થઈ શકે છે.

 સ્થળાંતર 
આ પ્રજાતિઓ મુખ્યત્વે ભારત અને પાકિસ્તાનમાં શિયાળા પહેલા પશ્ચિમ યુરોપમાં સ્થળાંતર દરમિયાન જોઈ શકાય છે. આ સંબંધમાં તે મોટાભાગના અન્ય યુરોપીયન પાસેરિન્સથી અલગ છે, જે પેટા-સહારા આફ્રિકામાં શિયાળો હોય છે. તેમના મુખ્ય શિયાળુ નિવાસો ઉત્તરપશ્ચિમ પાકિસ્તાન અને હિમાલય તળેટીથી દક્ષિણમાં કર્ણાટક અને પૂર્વમાં બિહાર અને ઓડિશા સુધી ઉત્તરપશ્ચિમ ભારતમાં આવેલા છે. લાલ છાતીવાળા ફ્લાયકેચર્સ રાત્રે એકલા અથવા નાના જૂથોમાં સ્થળાંતર કરે છે, જ્યારે ખોરાકની અછત હોય ત્યારે જ દિવસે સ્થળાંતર કરે છે. પાનખર સ્થળાંતર ઓગસ્ટમાં શરૂ થાય છે, સપ્ટેમ્બરના મધ્યમાં ટોચ પર હોય છે અને ઓક્ટોબરની શરૂઆતમાં ચાલુ રહી શકે છે. વસંતઋતુનું સ્થળાંતર ઝડપી હોય છે, જે માર્ચના મધ્યમાં શરૂ થાય છે, એપ્રિલના અંતથી મેની શરૂઆતમાં સંવર્ધનના મેદાનોમાં આગમન સાથે. અન્ય ઘણી પ્રજાતિઓની જેમ, નર માદાઓ કરતાં વહેલા સ્થળાંતર કરે છે, સંભવતઃ વહેલા આગમન માટે મજબૂત પસંદગીને કારણે આદર્શ પ્રદેશો પર કબજો કરે છે. ૧૯૭૩-૨૦૦૨ માંથી પોલેન્ડમાં તેમના વસંત આગમન પરના અભ્યાસો દર્શાવે છે કે જેમ જેમ તાપમાનમાં વધારો થાય છે તેમ તેમ નર વહેલા પરત ફરી રહ્યા છે, મોટાભાગની અન્ય સ્થળાંતર કરતી પ્રજાતિઓ માટે પણ આવું જ છે. લાલ છાતીવાળા ફ્લાયકેચરને આઇસલેન્ડ, આયર્લેન્ડ, ફેરો ટાપુઓ, કેનેરી ટાપુઓ અને સુદાનમાં એક દુર્લભ રખડતા પ્રાણી તરીકે નોંધવામાં આવ્યો છે.

 સ્થિતિ અને સંરક્ષણ 
ચટકી માખિમારની કુલ વસ્તી અંદાજે ૩.૫ લાખ પ્રજનન રત જોડીઓ હોવાનો અંદાજ છે, જેમાં મહત્તમ અંદાજ આશરે ૫ મિલિયન જોડીઓનો છે. હાલમાં તેને આઇયુસીએન રેડ લિસ્ટ દ્વારા ઓછામાં ઓછી ચિંતાની પ્રજાતિ તરીકે સૂચિબદ્ધ કરવામાં આવી છે, જેમાં આઇયુસીએનએ પુખ્ત વ્યક્તિઓની સંખ્યા આશરે ૬.૫ થી ૧૦.૫ મિલિયન મૂકી છે. યુરોપ પ્રજાતિઓની વૈશ્વિક સંવર્ધન શ્રેણીના ૯૫% થી વધુ હિસ્સો ધરાવે છે, અને ૨૦૧૫ માં બર્ડલાઇફ ઇન્ટરનેશનલ દ્વારા યુરોપિયન વસ્તીમાં વધારો થતો હોવાનું કહેવાય છે. વૈશ્વિક વસ્તી સ્થિર હોવાનું જણાય છે, જોકે પૂર્વીય હંગેરી જેવા કેટલાક વિસ્તારોમાં તેમાં ભારે ઘટાડો જોવા મળ્યો છે. જ્યાં પ્રજાતિઓ નિવાસસ્થાનના નુકસાનથી જોખમમાં છે ત્યાં સ્થાનિક લુપ્તતા રોકવા માટે સંરક્ષણના પ્રયાસો અમલમાં મૂકવામાં આવ્યા છે.

 સંદર્ભો 

શ્રેણી:પક્ષી
શ્રેણી:ગુજરાતનાં પક્ષીઓ
શ્રેણી:માખીમાર પક્ષીઓ