મેના ગુર્જરી (નાટક)

મેના ગુર્જરી અથવા મેનાં ગુજરી એ રસિકલાલ પરીખ લિખિત ગુજરાતી નાટક છે. જેમાં દિના પાઠક મુખ્ય ભૂમિકામાં હતા. તેનું નિર્માણ ગુજરાત વિદ્યા સભા દ્વારા સંચાલિત નાટ્ય શાળા, નટમંડળ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું.

 પૃષ્ઠભૂમિ 
મેના ગુર્જરી એ લોકકથાઓ પર આધારિત એક સંગીતમય નાટક છે, જે રસિકલાલ પરીખ દ્વારા ભવાઈ લોક સ્વરૂપમાં લખાયું છે. તે ગુજરાતી રંગભૂમિમાં એક સીમાચિહ્નરૂપ માનવામાં આવે છે અને વિદ્વાનો અને જનતા બંનેમાં લોકપ્રિય બન્યું હતું. તે સૌપ્રથમ ૧૯૩૦માં 'પ્રસ્થાન' માસિકમાં પ્રકાશિત થયું હતું અને બાદમાં ગુજરાત વિદ્યા સભા દ્વારા સંચાલિત નાટ્ય શાળા, નટમંડળ દ્વારા અપનાવવામાં આવ્યું હતું. નાટકનો મુખ્ય વિષય લોકપ્રિય લોકકથા ભવાઈ ગરબા પરથી લેવામાં આવ્યો છે. તેનું દિગ્દર્શન જયશંકર 'સુંદરી' દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં તેમણે ભવાઈ અને બેઇજિંગ ઓપેરાનું સંશ્લેષણ કર્યું હતું.

 કથાનક 
માંડવગઢના ગુર્જર સમુદાયની મેના ગોકુલગઢના કુંવર ચંદાજી ઠાકોર સાથે લગ્ન કરે છે. એકવાર માખણ વેચવા જતી વખતે, રસ્તામાં સુલતાનની છાવણી જોઈને, તે જિજ્ઞાસાથી પ્રેરાઈને સુલતાનને જોવા જાય છે. રાજા તેના સ્વરૂપથી આકર્ષાય છે અને તેને બંદી બનાવી લે છે. મેનાને તેના પતિ, દિયર હીરાજી અને ગુર્જર ગ્રામજનો સુલતાનની કેદમાંથી મુક્ત કરે છે અને પાછી લાવે છે. પરંતુ મેનાની સાસુ તેને સ્વીકારતી નથી. તે તેણીને ટોણો મારતી રહે છે. સ્વાભિમાની મેના આ અપમાન સાથે ઘર છોડીને પાવાગઢમાં દેવીના ચરણોમાં વિલીન થઈ જાય છે. આ લોકકથા ગુર્જર જાતિના શૌર્યની વાર્તા છે અને સ્ત્રીના હૃદયમાં સ્નેહ, સમર્પણ, આત્મસન્માન અને પવિત્રતાના મહિમાને વ્યક્ત કરે છે.

 તકનીક અને વિષય 
મેના ગુર્જરી એ ભવાઈ સ્વરૂપમાં લખાયેલ એક સંગીતમય નાટક છે. પરીખે આ નાટકમાં ભવાઈના સર્જનાત્મક તત્વો અને ગુજરાતી પરંપરાગત/લોક સ્વરૂપોના આંતરિક અને બાહ્ય તત્વોમાંથી તકનીકનો ઉપયોગ કર્યો હતો.

 આવકાર 
ભવાઈ લોક નાટ્ય શૈલીમાં મેના ગુર્જરી, ઘણા વર્ષો સુધી સફળતાપૂર્વક ચાલ્યું હતું. મેના ગુર્જરી નાટક અને મુખ્ય પાત્ર દિના પાઠકને જોવા માટે પ્રેક્ષકો કતારમાં ઉભા રહેતા હતા.

૧૯૫૭માં, તે દિલ્હીના રાષ્ટ્રપતિ ભવનમાં તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ અને વિદેશી પ્રતિનિધિઓની સામે રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું અને અત્યાર સુધી આ સિદ્ધિ મેળવનાર પ્રથમ અને એકમાત્ર ગુજરાતી નાટક બન્યું.

 પાત્રો 
મુખ્ય પાત્રો નીચે મુજબ છે:

 મેના તરીકે દીના પાઠક
 રૂપા
 શોભા
 અમથીકાકી
 સાસુ
 શાહજાદો
 પ્રાણસુખ નાયક બ્રાહ્મણના પાત્રમાં[1]

 આ પણ જુઓ 
 મેના ગુર્જરી (ગુજરાતી ચલચિત્ર)

 બાહ્ય કડી 

સંદર્ભ

શ્રેણી:નાટક