રાજકુમાર શુક્લ

રાજકુમાર શુક્લ (૨૩ ઓગસ્ટ ૧૮૭૫ – ૨૦ મે ૧૯૨૯) એ ચંપારણ સત્યાગ્રહના અગ્રણી નેતા હતા.

જીવન
રાજકુમાર શુક્લનો જન્મ ૧૮૭૫માં પશ્ચિમ ચંપારણના નરકટિયાગંજ નજીક સતવારિયા ગામમાં ભટ્ટ (બ્રાહ્મણ) પરિવારમાં થયો હતો. તેઓ બિહારના પશ્ચિમોત્તર ક્ષેત્રમાં આવેલા ચંપારણના એક સમૃદ્ધ ખેડૂત હતા. અંગ્રેજો દ્વારા આ વિસ્તારમાં પ્રત્યેક વિઘા જમીનમાં ત્રણ ભાગ પર ગળીની ખેતી કરવા માટે ખેડૂતોને બાધ્ય કરવામાં આવ્યા હતા. ઉપરાંત તેમના પર અલગ અલગ પ્રકારના કર નાખવામાં આવ્યા હતા. શુક્લએ શોષણની આ વ્યવસ્થાનો પૂરજોર વિરોધ કર્યો. તેમણે ગળી ઉત્પાદન બાબતે ખેડૂતોની પીડા અને અંગ્રેજો દ્વારા થતા શોષણ વિશે મહાત્મા ગાંધીને માહિતગાર કર્યા. શરૂઆતમાં ગાંધીજી આ બાબતે ગંભીર નહોતા પરંતુ શુક્લા દ્વારા વારંવાર ધ્યાન દોરવામાં આવતા તેઓ ચંપારણ જવા તૈયાર થયા હતા.A struggle for freedom . Champaransatyagrah.org (5 March 2016). Retrieved on 2018-11-21. ૧૦ એપ્રિલ ૧૯૧૭ના રોજ ગાંધીજી ચંપારણ પહોંચ્યા. ચંપારણ સત્યાગ્રહ એ પ્રથમ સફળ અને લોકપ્રિય સત્યાગ્રહ હતો જેણે ભારતના યુવાનો અને ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળને યોગ્ય દિશા આપી. પાછળથી ગાંધીજીએ તેમની આત્મકથામાં લખ્યું છે, "મારે કબૂલ કરવું જોઈએ કે એ વખતે હું ચંપારણનું નામ પણ જાણતો ન હતો, ભૌગોલિક સ્થિતિ પણ બહુ ઓછી હતી, અને મને ગળીના વાવેતર વિશે ભાગ્યે જ કોઈ ખ્યાલ હતો.". Champaransatyagrah.org. Retrieved on 21 November 2018. શુક્લએ આ રીતે ચંપારણમાં ખેડૂતોની દુર્દશાથી વાકેફ થવા માટે ગાંધીને મળ્યા અને તેમને ત્યાં જવા માટે સમજાવ્યા. તેઓ પશ્ચિમ ચંપારણના નરકટિયાગંજ નજીક આવેલા મુરલી ભરહાવા ગામના નાણાં ધીરનાર હોવાથી આ વિસ્તારના જાણીતા ગળી ખેડૂત હતા, તેઓ પ્રાન્તીય સરકાર દ્વારા રચાયેલી તપાસ સમિતિ સમક્ષ તેમના પોતાના નિવેદન મુજબ, દર મહિને બે હજાર રૂપિયાની રકમ વ્યાજમાંથી મળતી હતી.

સન્માન
તેમની ૧૨૫મી જન્મજયંતિની ઉજવણી કરવા માટે ટપાલ વિભાગે ૨૦૦૦માં તેમના સન્માનમાં એક ટપાલ ટિકિટ બહાર પાડી હતી. ચંપારણ સત્યાગ્રહનાં ૧૦૦ વર્ષનાં પ્રસંગે બિહારની સત્યાગ્રહ સરકારે ગાંધી સંગ્રહાલયમાં તેમની એક પ્રતિમાની સ્થાપના કરી હતી.

પુસ્તકો
ચંપારણ સત્યાગ્રહના ૧૦૦ વર્ષ પૂરા થવાના પ્રસંગે અરવિંદ મોહને શુક્લ અને તેમના ટેકેદારો પર ચંપારણ : સત્યાગ્રહ કે સહયોગી નામનું પુસ્તક લખ્યું હતું. આ પુસ્તકનું વિમોચન ૧૦ એપ્રિલ ૨૦૧૭ના રોજ બિહારના મુખ્યમંત્રી નીતિશ કુમારે કર્યું હતું. સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૭માં મોહને એક અન્ય પુસ્તક મિ.એમ. કે. ગાંધી કી ચંપારણ ડાયરી લખ્યું, જેમાં રાજકુમાર શુક્લને મહાત્મા ગાંધીના સત્યાગ્રહમાં મુખ્ય યોગદાન આપનાર તરીકે દર્શાવામાં આવ્યા હતા.

આ પણ જુઓ
 ચંપારણ સત્યાગ્રહ

સંદર્ભ

બાહ્ય કડીઓ

 આદર્શ ગામ બનશે રાજકુમાર શુક્લનું સતવરિયા ગામ

શ્રેણી:૧૯૨૯માં મૃત્યુ
શ્રેણી:સ્વાતંત્ર્ય સેનાની