કાળા માથાનો પીલક

કાળા માથાનો પીલક (ઓરિઓલસ ઝેન્થોર્નુસ) એ ચટકાકાર પક્ષીઓ ના પીલક પરિવારનું સભ્ય છે અને ભારત અને શ્રીલંકાથી પૂર્વથી ઇન્ડોનેશિયા સુધીના ઉષ્ણકટિબંધીય દક્ષિણ એશિયામાં નિવાસી પ્રજનનકર્તા છે.

તે ખુલ્લા જંગલ અને ખેતી ધરાવતા વિસ્તારોનું પક્ષી છે. માળો એક વૃક્ષની ડાળ પર બનેલો હોય છે અને તેમાં બે ઇંડા હોય છે. તેનો ખોરાક જંતુઓ અને ફળો છે, ખાસ કરીને વૃક્ષની ઘટાઓમાં થતા અંજીર જેવા ફળો પસંદ કરતા જોવા મળે છે જ્યાં તેઓ તેમનો મોટાભાગનો સમય વિતાવે છે.

 વર્ગીકરણ અને પ્રણાલી 
કાળા માથાના પીલકનું ઔપચારિક વર્ણન સ્વીડિશ પ્રકૃતિવાદી કાર્લ લિનાયસ દ્વારા ૧૭૫૮માં તેમના સિસ્ટેમા નેચુરાએની દસમી આવૃત્તિ દ્વિપદી નામ કોરાસિયસ ઝેન્થોર્નેસ હેઠળ કરવામાં આવ્યું હતું. લિનિયસ અસંબંધિત ન્યૂ વર્લ્ડ ઓરિઓલ્સ અને ઓલ્ડ વર્લ્ડ ઓરિઓલ્સ સમાન દેખાવથી મૂંઝવણમાં હતા. કોરાસિયસ ઝેન્થોર્નેસ માટેના તેમના પ્રવેશમાં તેમણે માર્ક કેટ્સબી અને પેટ્રિક બ્રાઉન દ્વારા જમૈકામાં જોવા મળતા પક્ષીઓના વર્ણન તેમજ બંગાળમાં જોવા મળતા પક્ષીના જ્યોર્જ એડવર્ડ્સ ચિત્રનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. લિનાયસે આ નિવાસસ્થાનને "અમેરિકા" તરીકે નિર્દિષ્ટ કર્યું હતું પરંતુ બંગાળ હવે માન્યતા પ્રાપ્ત પ્રકારનું સ્થાન છે. ૧૦મી આવૃત્તિમાં પણ લિનાયસે સ્ટર્નસ લ્યુટોલસ સ્ટારલિંગ્સમાં સૂચિબદ્ધ કર્યા હતા અને એડવર્ડ્સ દ્વારા અન્ય એક દૃષ્ટાંતનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેમણે ૧૭૬૬ની ૧૨મી આવૃત્તિ આ પ્રજાતિનું નામ બદલીને ઓરિઓલસ મેલાનોસેફાલુસ રાખ્યું હતું. ત્રણેય દ્વિપદી નામો હવે કાળા હૂડેડ ઓરિઓલનો સંદર્ભ આપે છે તેવું માનવામાં આવે છે.

વર્તમાન જાતિ ઓરિઓલસ લિનાયસ દ્વારા ૧૭૬૬માં તેમના સિસ્ટેમા નેચુરીની બારમી આવૃત્તિ ઊભી કરવામાં આવી હતી. આ નામ યુરેશિયન ગોલ્ડન ઓરિઓલ માટે મધ્યયુગીન લેટિન ઓરીઓલસ પરથી આવ્યું છે, જે બદલામાં "ગોલ્ડન" માટે લેટિન શબ્દ ઓરેઓલસ પરથી આવે છે. ચોક્કસ ઉપનામ ઝેન્થોર્નેસ પ્રાચીન ગ્રીક ઝેન્થોસ "પીળો" અને ઓર્નિસ "પક્ષી" માંથી લેવામાં આવ્યું છે.

કાળા-હૂડેડ ઓરિઓલના વૈકલ્પિક નામોમાં એશિયન કાળા-માથાવાળા ઓરિઓલ, કાળા-માથાવાળો ઓરિઓલ, ભારતીય કાળા-માથવાળા ઓરિઓલ અને ઓરિએન્ટલ કાળા-માથવાળો ઓરિઓલનો સમાવેશ થાય છે.

 પેટા પ્રજાતિઓ 
પાંચ પેટાજાતિઓ ઓળખાય છેઃ 

 ઓ. એક્સ. ઝેન્થોર્નેસ-  (લિનાયસ, ૧૭૫૮) : ઉત્તર ભારતથી ઉત્તર મલય દ્વીપકલ્પ અને ઇન્ડોચાઇના સુધી જોવા મળે છે.
 ઓ. એક્સ. મેડેરાસ્પેટનસ-ફ્રેન્કલીન, ૧૮૩૧: મૂળરૂપે એક અલગ પ્રજાતિ તરીકે વર્ણવવામાં આવી હતી. મધ્ય અને દક્ષિણ ભારતમાં જોવા મળે છે
 ઓ. એક્સ. સિલોનેન્સિસ-બોનાપાર્ટ, ૧૮૫૦: મૂળરૂપે એક અલગ પ્રજાતિ તરીકે વર્ણવવામાં આવી હતી. શ્રીલંકામાં મળી
 ઓ. એક્સ. રુબેની-અબ્દુલાલી, ૧૯૭૭:અંદમાન ટાપુઓ પર મળી
 ઓ. એક્સ. તનાકા-કુરોડા, ૧૯૨૫: ઉત્તર-પૂર્વ બોર્નિયો પર મળી

 વર્ણન 
લાક્ષણિક કાળા માથાના પીલકના નર પંખી કાળા અને પીળા રંગ સાથે આકર્ષક દેખાય છે. પીછાઓ મુખ્યત્વે પીળા રંગના હોય છે, જેમાં નક્કર કાળા રંગનું શિરત્રાણ હોય છે, અને પાંખો અને પૂંછડીના કેન્દ્રમાં પણ કાળો હોય છે.

માદા કાળા માથાના પીલક લીલાશ પડતા નીચેના ભાગો સાથેનું એક સાદું દેખાતું પક્ષી છે, પરંતુ  તે પણ કાળા શીરત્રાણ ધરાવે છે. યુવાન પક્ષીઓ માદા જેવા હોય છે, પરંતુ નીચેના ભાગો પર ઘેરા રંગના પટ્ટાઓ હોય છે, અને તેમનું શિરત્રાણ ઘેરા કાળા નથી હોતા, ખાસ કરીને ગળા પર પણ ઘેરો કાળો રંગ નથી હોતો.

આ પ્રજાતિનું કાળું માથું એને પીલકથી સ્પષ્ટ રીતે અલગ પાડે છે, જે ઉત્તર ભારતમાં ઉનાળામાં મુલાકાતી છે. પીલક શરમાળ હોઈ શકે છે, અને નરને પણ વૃક્ષની ઘટાના ઝાંખા પીળા અને લીલા પાંદડાઓમાં જોવાનું મુશ્કેલ હોઈ શકે છે.

કાળા માથાનાં પીલકની ઉડાન કંઈક અંશે અન્ય થ્રશ કુળના પંખી જેવી, મોટે ભાગે સીધી અને સીધા લાંબા અંતર પર કેટલીક છીછરી ડૂબકી ઘરાવતી હોય છે.
પ્રજાતિઓ માટે ઘાસચારો કરતી વખતે પર્ણસમૂહ-પર્ણસમૂહ, લાકડું-પર્ણસમૂહ અથવા સેલીંગ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ થાય છે. 

 લોકો સાથે સંબંધ 
કાળા રંગના ઓરિઓલ ગ્રામીણ અને શહેરી ભારતમાં મનુષ્યો સાથે સામાન્ય સંપર્કમાં રહે છે.

બંગાળ એક લોકકથા એવી છે કે એક વેપારી પરિવારની કમનસીબ છોકરી સાથે તેની સાસુ દ્વારા દુર્વ્યવહાર અને ત્રાસ કરવામાં આવ્યો હતો. વિવિધ ઘટનાઓથી પરેશાન થઈને તેણે પોતાની જાતને હળદર પેસ્ટથી વીંધી અને પોતાને માટીના વાસણે ઢાંકીને આત્મહત્યા કરી. એક દેવીએ તેને કાળા ટોપીવાળા ઓરિઓલ તરીકે પુનર્જીવિત કરી અને પક્ષીનું બંગાળી નામ "બેનેબો" અથવા વેપારીની પત્ની છે જ્યારે બીજું નામ "હલ્દી પાખી" અથવા હળદર પક્ષી છે.

 સંદર્ભો 

 બાહ્ય કડીઓ 

 Xeno-canto: બ્લેક-હૂડેડ ઓરિઓલની ઓડિયો રેકોર્ડિંગ્સ

શ્રેણી:પક્ષી
શ્રેણી:ગુજરાતનાં પક્ષીઓ