સીતા ઉપનિષદ

સીતા ઉપનિષદ એ મધ્યયુગીન યુગનો સંસ્કૃત ગ્રંથ અને હિન્દુ ધર્મનો એક નાનો ઉપનિષદ છે. તે અથર્વવેદ સાથે જોડાયેલ છે, અને તે વૈષ્ણવ ઉપનિષદોમાંનું એક છે. તેને પાછળનાં ઉપનિષદ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યું છે, જેમાં દેવી સીતાની બ્રહ્માંડની અંતિમ વાસ્તવિકતા (બ્રહ્મ), અસ્તિત્વની ભૂમિ (આધ્યાત્મિકતા) અને તમામ અભિવ્યક્તિ પાછળના ભૌતિક કારણ તરીકે પ્રશંસા કરવામાં આવી છે. R Gandhi (1992), Sita's Kitchen, State University of New York Press, , page 113 with note 35 ઉપનિષદ સીતાને આદિમ પ્રકૃતિ સાથે ઓળખાવે છે અને ગ્રંથમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે તેમની ત્રણ શક્તિઓ રોજિંદા જીવનમાં ઇચ્છા, ક્રિયા, અને જ્ઞાન તરીકે પ્રગટ થાય છે.  

આ ઉપનિષદ એ વાત માટે નોંધપાત્ર છે કે તે દાવો કરે છે કે બ્રહ્માંડ આત્મા છે અને તે હૃદયમાં રહે છે. તેની જાગૃતિ અને આત્મ-સાક્ષાત્કાર વિચાર અને ધ્યાનના અંતિમ તબક્કા સમાધિ દ્વારા ઉદ્ભવે છે. 

 ઇતિહાસ 
સીતા ઉપનિષદના લેખક અને તેની રચના કઈ સદીમાં થઈ તે વિશે અજ્ઞાન છે. આ લખાણ કદાચ અન્ય શાક્ત ઉપનિષદોની જેમ જ ૧૨મી અને ૧૫મી સદીની વચ્ચે રચાયું હશે.  આ લખાણ પ્રમાણમાં મોડા મૂળનું હોવા છતાં, દેવી તરીકે સીતાનો ઉલ્લેખ પહેલી સહસ્ત્રાબ્દી ઇસા પૂર્વના હિન્દુ ગ્રંથો અને મહાકાવ્ય રામાયણમાં જોવા મળે છે. David Kinsley (1988), Hindu Goddesses: Vision of the Divine Feminine in the Hindu Religious Traditions, University of California Press, , pages 55-64

આ ગ્રંથની હસ્તપ્રતો સિતોપનિષદ તરીકે પણ મળી આવે છે.  Vedic Literature, Volume 1, , Government of Tamil Nadu, Madras, India, page 576 રામ દ્વારા હનુમાનને વર્ણવવામાં આવેલા મુક્તિકા સિદ્ધાંતના ૧૦૮ ઉપનિષદોના તેલુગુ ભાષાના સંગ્રહમાં, તે ૪૫મા ક્રમે સૂચિબદ્ધ છે. 

 લખાણ 
ઉપનિષદમાં એક અધ્યાય છે જેમાં ૩૭ શ્લોકો છે અને તેને પ્રજાપતિ અને દેવતાઓ વચ્ચેના વાર્તાલાપ તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યું છે. આ ઉપનિષદમાં દેવતાઓ "સીતા કોણ છે? તેમનો સ્વભાવ શું છે?"  વિશે ઉત્સુક છે.

પ્રજાપતિ સીતાને આદિમ પ્રકૃતિ અથવા આદિશક્તિ તરીકે વર્ણવે છે.   લખાણમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે તે લક્ષ્મી અને વિષ્ણુની શક્તિ જેવી જ છે.  VR Rao (1987), Selected Doctrines from Indian Philosophy, South Asia Books, , page 21 આ લખાણ યજુર્વેદના વાજસનેયી સંહિતામાં સ્તોત્રોના ટુકડાઓનો સંદર્ભ આપે છે અને તેનો ઉપયોગ કરે છે, જેમાં દેવીને બ્રહ્માંડમાં પરિવર્તન લાવવા માટે "ઇચ્છા, ક્રિયા અને જ્ઞાન" તરીકે બધા સમય પ્રગટ કરવા માટે કહેવામાં આવ્યું છે,   જ્યાં અનુભવપૂર્વક અવલોકન કરાયેલ અને દિવ્ય વાસ્તવિકતા, બધું જ તેમના અસ્તિત્વનું અભિવ્યક્તિ છે. R Gandhi (1992), Sita's Kitchen, State University of New York Press, ISBN 978-0791411537, page 113 with note 35 

આ ઉપનિષદ મુજબ સીતા એ સંપૂર્ણ સૃષ્ટિ છે. સીતા સારૂં અને ખરાબ, બધા દેવો અને દાનવો, કારણ અને અસર, ભૌતિક અને આધ્યાત્મિક, સદ્ગુણ અને સુંદરતાનું પ્રતિક છે.   તેના ગુણોમાં બદલાતી વાસ્તવિકતા ( માયા)  અને અનન્ય અપરિવર્તનશીલ વાસ્તવિકતા ( બ્રહ્મ) શામેલ છે. R Gandhi (1992), Sita's Kitchen, State University of New York Press, , page 113 with note 35  સીતા પરિવર્તનથી મુક્ત છે અને તેણીમાં કોઈ ખામી નથી. તેઓ ચાર વેદોના સ્વર સ્વરૂપનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. આ લખાણ દાવો કરે છે કે આ પ્રતિનિધિત્વ ઋગ્વેદની ૨૧ શાખાઓ, યજુર્વેદની ૧૦૯ શાખાઓ, સામવેદની ૧૦૦૦ શાખાઓ અને અથર્વવેદની ૪૦ શાખાઓમાંથી આવે છે.  સીતા નીતિશાસ્ત્ર, પરંપરા, કાયદો, દંતકથા અને પાંચ ગૌણ વેદ છે, એમ લખાણમાં ભારપૂર્વક કહેવામાં આવ્યું છે. અને સાથે જ તેમને સ્થાપત્ય, તીરંદાજી, સંગીત, દવા અને દૈવિક (દેવત્વ) તરીકે નામ આપવામાં આવ્યું છે.  તેઓ સમગ્ર વિશ્વનો આધાર છે. તેઓ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવથી બનેલાં છે, અને તેઓ પોતે આત્મા (આંતરિક સ્વ) છે, જે બધા જીવોમાં રહે છે. 

 સંદર્ભ 

 ગ્રંથસૂચિ 













 બાહ્ય કડીઓ 

 સીતા ઉપનિષદ , સંસ્કૃત પાઠ

શ્રેણી:ધાર્મિક સાહિત્ય