યુજીસી ઇક્વિટી રેગ્યુલેશન્સ બિલ, ૨૦૨૬

યુનિવર્સિટી ગ્રાન્ટ્સ કમિશન (પ્રમોશન ઓફ ઇક્વિટી ઇન હાયર એજ્યુકેશન ઇન્સ્ટિટ્યૂશન્સ) રેગ્યુલેશન્સ બિલ, ૨૦૨૬ ભારતમાં યુનિવર્સિટી ગ્રાન્ટ્સ કમીશન (યુજીસી) દ્વારા સૂચિત નિયમો છે જેનો હેતુ ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓમાં કથિત રીતે ભેદભાવને દૂર કરવાનો છે. તેને સામાન્ય રીતે યુજીસી ઇક્વિટી રેગ્યુલેશંસ બિલ, ૨૦૨૬ અથવા ભેદભાવ વિરોધી નિયમો, ૨૦૨૬ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.  

આ નિયમો ૨૦૧૨ના વર્તમાન નિયમોને બદલે વધુ કડક પગલાં લેવા માગે છે જેથી વંચિત પૃષ્ઠભૂમિના વિદ્યાર્થીઓ (અનુસૂચિત જાતિ, અનુસૂચિત જનજાતિ, અને અન્ય પછાત વર્ગો)નો સમાવેશ થાય.

આ બિલ સામે દેશભરમાં ભારતીય જનતા પાર્ટી(ભાજપ)ની સામે વિરોધ જોવા મળ્યા હતા. ૨૯ જાન્યુઆરી ૨૦૨૬ના દિવસે ભારતની સર્વોચ્ચ અદાલતે સૂચિત નિયમો પર સ્ટે મૂક્યો છે.

 નિયમોની મુખ્ય જોગવાઈઓ 
આ નિયમો સમતા વધારવા માટે કોલેજો અને યુનિવર્સિટીઓ માટે કેટલાક આદેશો રજૂ કરે છેઃ

 ભેદભાવ વિરોધી સેલઃ સંસ્થાઓએ જાતિ, ધર્મ, લિંગ અથવા અપંગતા પર આધારિત ભેદભાવ સંબંધિત ફરિયાદોને નિયંત્રિત કરવા માટે એક સમર્પિત સેલની સ્થાપના કરવી જોઈએ.
 સમતા અધિકારીઓ (ઇક્વિટી ઓફિસર્સ): સંસ્થાઓએ સર્વસમાવેશક નીતિઓના અમલીકરણની દેખરેખ રાખવા અને વંચિત જૂથોના વિદ્યાર્થીઓને શૈક્ષણિક અને અભ્યાસેતર પ્રવૃત્તિઓમાંથી હેરાન કરવામાં ન આવે અથવા બાકાત રાખવામાં ન આવે તેની ખાતરી કરવા માટે "સમતા અધિકારી"ની નિમણૂક કરવી જરૂરી છે.
 અભ્યાસક્રમમાં સમાવેશઃ ફરજિયાત અભિગમ કાર્યક્રમો દ્વારા ફેકલ્ટી અને વિદ્યાર્થીઓને સંવેદનશીલ બનાવવા અને શૈક્ષણિક વાતાવરણમાં સમાનતા આધારિત થીમ્સનો સમાવેશ કરવા માટે સૂચનો છે.
 અમલીકરણમાં દેખરેખઃ સંસ્થાઓએ પ્રાપ્ત થયેલી ભેદભાવની ફરિયાદોની સંખ્યા અને લેવામાં આવેલી કાર્યવાહીની વિગતવાર માહિતી યુજીસીને વાર્ષિક અહેવાલો રજૂ કરવા જરૂરી છે. યુજીસી દેશભરમાં સંસ્થાકીય પાલનને ટ્રેક કરવા માટે એક પોર્ટલ પણ જાળવશે 
 કડક દંડઃ આ નિયમો ઇક્વિટી ધોરણોનું પાલન કરવામાં નિષ્ફળ રહેલી સંસ્થાઓ માટે અનુદાનની સંભવિત રોક અને નાણાકીય દંડ  માટે પ્રદાન કરે છે.Singh, Rajeev (27 January 2026). "UGC anti-discrimination rules 2026: A bid for inclusion or risk of bias? Explained". The Times of India. ISSN 0971-8257. Retrieved 28 January 2026.

 ટીકાઓ 
આ નિયમોએ શિક્ષકો, નીતિ ઘડવૈયાઓ અને વિદ્યાર્થી જૂથો વચ્ચે નોંધપાત્ર ચર્ચા શરૂ કરી છેઃ

 પૂર્વગ્રહની સંભાવનાઃ ટીકાકારો દલીલ કરે છે કે નવા નિયમો સામાન્ય વર્ગના વિદ્યાર્થીઓ સામે વિપરીત ભેદભાવ અથવા પૂર્વગ્રહ તરફ દોરી શકે છે. કેટલાકને ડર છે કે ભેદભાવની આટલી વ્યાપક વ્યાખ્યાઓનો દુરુપયોગ ફેકલ્ટી અથવા સંચાલકોને નિશાન બનાવવા માટે થઈ શકે છે.Singh, Rajeev (27 January 2026). "UGC anti-discrimination rules 2026: A bid for inclusion or risk of bias? Explained". The Times of India. ISSN 0971-8257. Retrieved 28 January 2026.
 વહીવટી બોજઃ શૈક્ષણિક સંસ્થાઓએ નિયમો દ્વારા જરૂરી નવી વહીવટી સંસ્થાઓ અને દેખરેખ પ્રણાલીઓની સ્થાપનાના લોજિસ્ટિકલ અને નાણાકીય પડકારો અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી છે.Mishra, Neerja (27 January 2026). "New UGC Bill 2026: What Are the New Equity Rules, Why Are They Controversial, & How Will Colleges Implement Them?". The Sunday Guardian. Retrieved 28 January 2026.
 અમલીકરણની ચિંતાઓઃ શું નિયમો તટસ્થ રીતે લાગુ કરવામાં આવશે કે શું તેઓ ઓળખની રેખાઓ સાથે કેમ્પસનું વધુ ધ્રુવીકરણ કરશે.

 વિરોધ પ્રદર્શન 
નિયમોની સૂચના પછી દિલ્હી, મુંબઈ, ચેન્નાઈ અને હૈદરાબાદ સહિત અનેક ભારતીય શહેરોમાં વ્યાપક દેખાવો ફાટી નીકળ્યા હતા. વિરોધ પ્રદર્શનો ખાસ કરીને જવાહરલાલ નહેરુ યુનિવર્સિટી (જેએનયુ) અને હૈદરાબાદ યુનિવર્સિટી જેવી મોટી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં કેન્દ્રિત હતા, જ્યાં વિદ્યાર્થી સંગઠનો અને શિક્ષકોએ કાયદા અંગે અલગ-અલગ મંતવ્યો વ્યક્ત કર્યા હતા.

૨૮ જાન્યુઆરીના રોજ ભારતીય જનતા પાર્ટી (ભાજપ)ના એક પદાધિકારીએ રાયબરેલી પોતાનું પદ છોડી દીધું હતું. 'સવર્ણ આર્મી' ના જિલ્લા વડા અભિષેક પાંડેએ આ બિલને 'કાળો કાયદો' ગણાવ્યો હતો અને નરેન્દ્ર મોદી તેમના લોહીથી પત્ર લખ્યો હતો. ભારતના શિક્ષણ પ્રધાન ધર્મેન્દ્ર પ્રધાને વિરોધ પ્રદર્શન પર ટિપ્પણી કરી હતી કે કોઈને પણ કાયદાનો દુરુપયોગ કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવશે નહીં.

 બંધારણીયતા સામે પડકાર 
દેખાવ પ્રદર્શનો ઉપરાંત સુપ્રીમ કોર્ટે નિયમોની બંધારણીય માન્યતાને પડકારતી જાહેર હિતની અરજી સ્વીકારી છે અને નિયમોના અમલીકરણ પર રોક લગાવી છે. અરજદારો દાવો કરે છે કે આ નિયમો બંધારણના અનુચ્છેદ ૧૪,૧૫ અને ૨૧નું ઉલ્લંઘન કરે છે અને તેનો શૈક્ષણિક સમુદાયના ચોક્કસ વર્ગોને નિશાન બનાવવા માટે દુરુપયોગ થઈ શકે છે. વિરોધ કરી રહેલા વિદ્યાર્થી જૂથો વચ્ચે નાની અથડામણના અહેવાલો બાદ અનેક યુનિવર્સિટીના દરવાજા અને વિરોધ સ્થળો પર સુરક્ષા વધારવામાં આવી હતી.

 સંદર્ભો