શારદાપીઠ

શારદાપીઠ એ એક ખંડેર હિન્દુ મંદિર અને પ્રાચીન શિક્ષણ કેન્દ્ર છે જે વિવાદિત કાશ્મીર ક્ષેત્રમાં પાકિસ્તાન-શાસિત આઝાદ કાશ્મીરની નીલમ ખીણમાં સ્થિત છે. ૬ઠ્ઠી અને ૧૨મી સદી વચ્ચે, તે ભારતીય ઉપખંડના સૌથી પ્રખ્યાત મંદિર વિશ્વવિદ્યાલયોમાંનું એક હતું. ખાસ કરીને તેના પુસ્તકાલય માટે જાણીતું હતું. કથાઓ કહે છે કે વિદ્વાનો તેના ગ્રંથો સુધી પહોંચવા માટે લાંબા અંતરની મુસાફરી કરતા હતા. ઉત્તર ભારતમાં શારદા લિપિના વિકાસ અને લોકપ્રિયતામાં તેણે મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી, જેના કારણે આ લિપિનું નામ તેના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું હતું, અને કાશ્મીરને "શારદા દેશ" નામ મળ્યું, જેનો અર્થ "શારદાનો દેશ" થાય છે.

મહાશક્તિપીઠોમાંના એક તરીકે, હિન્દુઓ માને છે કે તે દેવી સતીના પતિતા જમણા હાથના આધ્યાત્મિક સ્થાનનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. શારદાપીઠ કાશ્મીરી પંડિતો માટે માર્તંડ સૂર્ય મંદિર અને અમરનાથ મંદિરની સાથે ત્રણ સૌથી પવિત્ર તીર્થસ્થાનોમાંનું એક છે.

શારદાપીઠ આઝાદ કાશ્મીરની રાજધાની મુઝફ્ફરાબાદથી આશરે ૧૫૦ કિલોમીટર અને જમ્મુ અને કાશ્મીરના કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશની રાજધાની શ્રીનગરથી ૧૩૦ કિલોમીટર દૂર સ્થિત છે. તે નિયંત્રણ રેખાથી ૧૦ કિલોમીટર દૂર છે, જે ભૂતપૂર્વ રજવાડા જમ્મુ અને કાશ્મીરના પાકિસ્તાની અને ભારત-નિયંત્રિત વિસ્તારોને વિભાજીત કરે છે. તે સમુદ્ર સપાટીથી ૧,૯૮૧ મીટર (૬,૪૯૯ ફૂટ) ની ઊંચાઈએ, હરમુખ પર્વતની ખીણમાં શારદા ગામમાં નીલમ નદીના કિનારે આવેલું છે, કાશ્મીરી પંડિતો દ્વારા શિવનું નિવાસસ્થાન માનવામાં આવે છે.

 ઇતિહાસ અને વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્ર 
શારદાપીઠનો અર્થ "શારદાનું સ્થાન" થાય છે, જે હિન્દુ દેવી સરસ્વતીનું કાશ્મીરી નામ છે.


શારદાપીઠની શરૂઆત અનિશ્ચિત છે, અને ઉત્પત્તિનો પ્રશ્ન મુશ્કેલ છે, કારણ કે શારદાપીઠ એક મંદિર અને શૈક્ષણિક સંસ્થા બંને હોઈ શકે છે. તે કદાચ લલિતાદિત્ય મુક્તાપિડ (શાસન ઇ.સ.૭૨૪ થી ૭૬૦) દ્વારા શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું, જોકે તેના સમર્થનમાં કોઈ ચોક્કસ પુરાવા નથી. અલ-બિરુનીએ પહેલી વાર આ સ્થળને શારદાની કાષ્ઠમૂર્તિ ધરાવતું એક આદરણીય મંદિર તરીકે નોંધ્યું હતું - જોકે, તેમણે ક્યારેય કાશ્મીરમાં પ્રવાસ કર્યો ન હતો અને તેમના અવલોકનો સાંભળેલી વાતો પર આધારિત હતા.

શિક્ષણ કેન્દ્ર તરીકે
શારદાપીઠનો ઉલ્લેખ વિવિધ ઇતિહાસકારો દ્વારા કરવામાં આવે છે, જેમાં પ્રાચીન ભારતમાં તેની પૌરાણિક સ્થિતિ અને મહત્વનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. તેનો ઐતિહાસિક વિકાસ વિવિધ ઐતિહાસિક સ્ત્રોતો દ્વારા તેના સંદર્ભો દ્વારા શોધી શકાય છે. શારદાપીઠમાં શારદા લિપિનો વ્યાપકપણે ઉપયોગ થતો હતો, અને તેનું નામ સંસ્થા પરથી પડ્યું હતું.

મંદિર તરીકે
૮મી સદી સુધીમાં, આ મંદિર તીર્થસ્થાન બની ગયું હતું, જે હાલના બંગાળ સુધીના ભક્તોને આકર્ષતું હતું. ૧૧મી સદી સુધીમાં, તે ભારતીય ઉપખંડના સૌથી આદરણીય પૂજા સ્થળોમાંનું એક હતું, જેનું વર્ણન અલ-બિરુનીના ભારતના ઇતિહાસમાં કરવામાં આવ્યું છે. નોંધપાત્ર રીતે, તે કાશ્મીરના તેમના વર્ણનમાં નહીં, પરંતુ ભારતીય ઉપખંડના સૌથી પ્રખ્યાત હિન્દુ મંદિરોની તેમની યાદીમાં, મુલતાન સૂર્ય મંદિર, સ્થાનેશ્વર મહાદેવ મંદિર અને સોમનાથ મંદિરની સાથે દર્શાવવામાં આવ્યું હતું.

જોનરાજાએ ઇ.સ. ૧૪૨૨માં કાશ્મીરી મુસ્લિમ સુલતાન ઝૈન-ઉલ-આબિદિનની મુલાકાતનું વર્ણન કર્યું છે. સુલતાન, દેવીના દર્શન માટે મંદિરની મુલાકાતે ગયો હતો, પરંતુ દેવી તેને સાક્ષાત દર્શન ન આપ્યા તેથી તે દેવી પર ગુસ્સે થયો હતો. હતાશામાં, તે મંદિરના દરબારમાં સૂઈ ગયો, જ્યાં તેણી તેને સ્વપ્નમાં દેખાઈ હતી. ૧૬મી સદીમાં, મુઘલ સમ્રાટ અકબરના પ્રધાન વઝીર, અબુલ-ફઝલ ઇબ્ને મુબારકે શારદા પીઠને "પથ્થરનું મંદિર ... ખૂબ જ આદર સાથે માનવામાં આવે છે" તરીકે વર્ણવ્યું હતું. તેમણે મંદિરમાં ચમત્કારોમાં લોકપ્રિય માન્યતાનું પણ વર્ણન કર્યું: "એવું માનવામાં આવે છે કે દર મહિનાના શુક્લ પક્ષની આઠમના દિવસે, તે ધ્રુજવા લાગે છે અને સૌથી અસાધારણ અસર ઉત્પન્ન કરે છે".

 પૌરાણિક ઉત્પત્તિ 

દંતકથાઓ
એક વૈકલ્પિક કથા અનુસાર શાંડિલ્યએ દેવી શારદાને ખૂબ જ ભક્તિભાવથી પ્રાર્થના કરી હતી, અને જ્યારે તેણીએ તેમને દર્શન આપ્યા અને તેમનું વાસ્તવિક, દૈવી સ્વરૂપ બતાવવાનું વચન આપ્યું ત્યારે તેમને ફળ મળ્યું. તેણીએ તેમને શારદા વન શોધવાની સલાહ આપી, અને તેમની યાત્રા ચમત્કારિક અનુભવોથી ભરેલી હતી. રસ્તામાં, તેમને એક ટેકરીની પૂર્વ બાજુએ ભગવાન ગણેશના દર્શન થયા. જ્યારે તેઓ નીલમ નદી પર પહોંચ્યા, ત્યારે તેમણે તેમાં સ્નાન કર્યું અને તેમના શરીરનો અડધો ભાગ સુવર્ણ થઈ ગયો. આખરે, દેવીએ શારદા, સરસ્વતી અને વાગ્દેવીના ત્રિરૂપીમાં તેમને પ્રગટ કર્યા, અને તેમને તેમના નિવાસસ્થાને આમંત્રણ આપ્યું. જ્યારે તેઓ ધાર્મિક વિધિની તૈયારી કરી રહ્યા હતા, ત્યારે તેમણે મહાસિંધુ પાસેથી પાણી ખેંચ્યું. આ પાણીનો અડધો ભાગ મધમાં પરિવર્તિત થયો, અને એક પ્રવાહ બની ગયો, જે હવે મધુમતી પ્રવાહ તરીકે ઓળખાય છે.

સંદર્ભ 

બાહ્ય કડીઓ

શારદા પીઠની ફોટો ગેલેરી

શ્રેણી:મંદિરો