હડપ્પા

હડપ્પા એ પાકિસ્તાનના પંજાબમાં એક પુરાતત્વીય સ્થળ છે, જે સાહિવાલથી લગભગ ૨૪ કિલોમીટર પશ્ચિમમાં છે, જેનું નામ રાવી નદીના પુરાણા પ્રવાહની નજીકના એક આધુનિક ગામ પરથી પડ્યું છે. રાવી નદી હાલ હડપ્પાથી ઉત્તરમાં આઠ કિલોમીટર દૂર વહે છે.

હડપ્પા શહેરમાં ૨૩,૫૦૦ જેટલા રહેવાસીઓ રહેતા હોવાનું માનવામાં આવે છે અને પરિપક્વ હડપ્પા યુગ (ઇ.સ.પૂ. ૨૬૦૦ થી ૧૯૦૦) દરમિયાન માટીની ઈંટના ઘરો સાથે લગભગ ૧૫૦ હેક્ટર (૩૭૦ એકર) જમીન પર વિસ્તરેલું હતું, જે તે સમયના રહેણાક વિસ્તાર માટે ખૂબ મોટો વિસ્તાર માનવામાં આવે છે.

બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન હડપ્પા શહેરને ભારે નુકસાન થયું હતું જ્યારે લાહોર-મુલતાન રેલ્વેના નિર્માણ માટે ખંડેરમાંથી ઇંટોનો ઉપયોગ ટ્રેક બેલાસ્ટ તરીકે કરવામાં આવ્યો હતો. હડપ્પાનું વર્તમાન ગામ પ્રાચીન સ્થળથી એક કિલોમીટર કરતા પણ ઓછા અંતરે છે. જોકે આધુનિક હડપ્પામાં બ્રિટીશ રાજ સમયનું એક જૂનું રેલ્વે સ્ટેશન છે, પરંતુ તે આજે માત્ર ૧૫,૦૦૦ વસ્તી ધરાવતું એક નાનકડું શહેર છે.

૨૦૦૪માં, આ સ્થળને યુનેસ્કો વિશ્વ વિરાસત સ્થળોની કામચલાઉ યાદીમાં ઉમેરવામાં આવ્યું હતું.૨૦૦૫માં, બાંધકામના પ્રારંભિક તબક્કા દરમિયાન બિલ્ડરોને ઘણી પુરાતત્વીય કલાકૃતિઓ મળી આવી ત્યારે આ સ્થળ પર મનોરંજન ઉદ્યાન બનાવવાની વિવાદાસ્પદ યોજનાને પડતી મૂકવામાં આવી હતી.

 ઇતિહાસ 

હડપ્પા સંસ્કૃતિના મૂળિયા મેહરગઢ જેવી સંસ્કૃતિઓમાં જોવા મળે છે, જે લગભગ ઇ.સ.પૂ. ૬૦૦૦ની છે. બે સૌથી મોટા શહેરો, મોહેં-જો-દડો અને હડપ્પા, આશરે ઇ.સ.પૂ. ૨૬૦૦માં પૂર્વ પંજાબ અને સિંધમાં સિંધુ નદીની ખીણમાં ઉભરી આવ્યા હતા. ૧૯૨૦ના દાયકામાં લરકાના નજીક સિંધમાં મોહેંજો-દારો અને લાહોરની દક્ષિણે પશ્ચિમ પંજાબમાં હડપ્પા શહેરોમાં ખોદકામ પછી, સંભવિત લેખન પ્રણાલી, શહેરી કેન્દ્રો, ડ્રેનેજ માળખા અને વૈવિધ્યસભર સામાજિક અને આર્થિક વ્યવસ્થા ધરાવતી આ સંસ્કૃતિ ફરીથી મળી આવી હતી. પૂર્વ પંજાબમાં હિમાલયની તળેટીથી લઈને દક્ષિણપૂર્વમાં ગુજરાત અને દક્ષિણપશ્ચિમમાં પાકિસ્તાનના બલુચિસ્તાન સુધી ફેલાયેલા અન્ય ઘણા સ્થળો પણ શોધી કાઢવામાં આવ્યા છે અને તેનો અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો છે. ૧૮૫૭માં લાહોર-મુલતાન રેલ્વેનું નિર્માણ કરતા ઇજનેરોએ ટ્રેક બેલાસ્ટ માટે ખંડેરમાંથી ઇંટોનો ઉપયોગ કર્યો ત્યારે હડપ્પા ખાતેના પુરાતત્વીય સ્થળને નુકસાન થયું હતું,Michel Danino. The Lost River. Penguin India. તેમ છતાં ઘણી બધી કલાકૃતિઓ મળી આવી છે.Jonathan Mark Kenoyer, 1997, Trade and Technology of the Indus Valley: New insights from sand, clay, stones and were baked at very high temperature. As early as 1826 Harappa, located in west Punjab, attracted the attention of Daya Ram Sahni, who gets credit for preliminary excavations of Harappa.

હડપ્પા સમયગાળાના અંતમાં દરિયાની સપાટી ઘટવાને કારણે, કેટલાક પ્રદેશો ત્યજી દેવામાં આવ્યા હતા. તેના પછીના તબક્કામાં, હડપ્પા સંસ્કૃતિએ લેખન અને હાઇડ્રોલિક એન્જિનિયરિંગ જેવી સુવિધાઓ ગુમાવી દીધી. પરિણામે, ગંગા ખીણની વસાહતને મહત્વ મળ્યું અને ગંગાના શહેરોનો વિકાસ થયો.

હડપ્પાના સૌથી પ્રાચીન સ્થળો ઈ.સ. પૂર્વે ૩૫૦૦ના છે. આ પ્રારંભિક તબક્કો ઈ.સ. પૂર્વે ૨૬૦૦ સુધી ચાલે છે. સંસ્કૃતિનો પરિપક્વ તબક્કો ઈ.સ. પૂર્વે ૨૬૦૦ થી ઈ.સ. પૂર્વે ૨૦૦૦ સુધી ચાલ્યો હતો. આ તે સમય હતો જ્યારે મોટા શહેરો તેમની ટોચ પર હતા.

પછી, લગભગ ઈ.સ. પૂર્વે ૨૦૦૦, સતત વિઘટન થયું જે ઈ.સ. પૂર્વે ૧૪૦૦ સુધી ચાલ્યું. હડપ્પા શહેરો આક્રમણકારો દ્વારા બરબાદ થયા હોવાના કોઈ સંકેત નથી. પુરાવા મજબૂત રીતે કુદરતી કારણો તરફ નિર્દેશ કરે છે. સંખ્યાબંધ અભ્યાસો દર્શાવે છે કે આજે જે થાર રણ વિસ્તાર છે તે એક સમયે ઘણો ભીનો હતો અને આબોહવા ધીમે ધીમે સૂકી થતી ગઈ.

 સંદર્ભ 

શ્રેણી:સિંધુ સંસ્કૃતિનાં સ્થળો