ઈસબગુલ

ઈસબગુલ (વૈજ્ઞાનિક નામ: Plantago ovata) એક શિયાળુ પાક છે જે પિયત વડે પકવવામાં આવે છે. તેને રેતાળ અને ગોરાડું જમીન વધુ માફક આવે છે. ભેજવાળી અને ઓછી નિતારશક્તિ ધરાવતી જમીનમાં આ પાક સારી રીતે થતો નથી. તેને સૂકું અને ઠંડુ હવામાન માફક આવે છે. નવેમ્બર મહિનાના અંતથી ડિસેમ્બરના અંત દરમિયાન તેની વાવણી કરવામાં આવે છે. એપ્રિલ-મે પહેલા પાક તૈયાર થઈ જાય છે.

આણંદ ખાતે આવેલી આણંદ કૃષિ યુનિવર્સિટીએ વિકસાવેલી ઈસબગુલની એક જાત 'ગુજરાત ઈસબગોલ ૨'ના છોડની ઊંચાઈ ૩૬.૫ સે.મી, પાનની લંબાઈ ૨૦ સે.મી. અને પહોળાઈ ૦.૬૬ સે.મી. હોય છે. એક છોડમાંથી સરેરાશ ૪.૧૦ પેટાછોડવા ઊગે છે, વાવેતરથી સંપૂર્ણ વિકાસ સુધી ૧૧૫થી ૧૨૧ દિવસ જેટલો સમય લાગે છે અને પ્રત્યેક ડોડવા પર સરેરાશ ૭૯.૨૦ જેટલા બીજ બેસે છે. ગુજરાત ઈસબગોલ ૨ના ૧૦૦૦ બીજનું વજન આશરે ૧.૭૦ ગ્રામ જેટલું થાય છે અને પ્રતિ હેક્ટર ૧૦૦૦ કિ.ગ્રા. જેટલું ઉત્પાદન શક્ય છે.

ઈસબગુલ તેના બીજનાં ફોતરાંમાં રહેલા દ્રાવ્ય રેસા અને પાણીમાં ઓગળતા ઉત્પન્ન થતા ચીકણા પદાર્થ (mucilage) માટે વાવવામાં આવે છે. તેનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે ખાદ્ય રેસાના સ્રોત તરીકે, બંધકોશ અને ઝાડા બન્નેના નિવારણમાં અને ક્યારેક ખોરાકને ઘટ્ટ બનાવવા માટે થાય છે. વનસ્પતિજન્ય હોવાથી તે સ્વાસ્થ્ય માટે સુરક્ષિત છે અને મંદ રેચક ગુણ ધરાવે છે.

સંદર્ભો

શ્રેણી:ઔષધીય વનસ્પતિ