વિનેશ ફોગાટ

વિનેશ ફોગાટ (જન્મ ૨૫ ઓગસ્ટ ૧૯૯૪) એક ભારતીય પ્રોફેશનલ ફ્રી સ્ટાઇલ કુસ્તીબાજ છે. તે રાષ્ટ્રમંડળ રમતોત્સવ (કોમનવેલ્થ ગેમ્સ)માં સુવર્ણપદક વિજેતા છે, જેણે ૨૦૧૪, ૨૦૧૮ અને ૨૦૨૨ના રમતોત્સવમાં સુવર્ણ ચંદ્રક જીત્યા છે. ૨૦૧૮ની એશિયા રમતોત્સવમાં સુવર્ણ પદક જીત્યા બાદ તેણી કોમનવેલ્થ અને એશિયન ગેમ્સમાં સુવર્ણ પદક જીતનારી સૌપ્રથમ ભારતીય મહિલા કુસ્તીબાજ બની હતી. તેણે વર્લ્ડ રેસલિંગ ચેમ્પિયનશીપમાં બે રજત ચંદ્રક પણ જીત્યા છે.

તે ત્રણ વખત ઓલિમ્પિયન રહી ચૂકી છે, જેણે ૨૦૧૬માં ૪૮ કિલો, ૨૦૨૦માં ૫૩ કિગ્રા અને ૨૦૨૪માં ૫૦ કિગ્રા એમ ત્રણ જુદા-જુદા વજન વર્ગો (વેઇટ ક્લાસ)માં ભાગ લીધો હતો. ૨૦૨૪ના ગ્રીષ્મકાલીન ઓલિમ્પિક્સમાં, તે ઓલિમ્પિક ફાઇનલમાં પહોંચનારી પ્રથમ ભારતીય મહિલા કુસ્તીબાજ બનવાના માર્ગ પર તેણીએ ઓલિમ્પિક ચેમ્પિયન યુઇ સુસાકીને હરાવનારી પ્રથમ આંતરરાષ્ટ્રીય કુસ્તીબાજ બની હતી. જો કે, બાદમાં ફાઇનલની સવારે વજન નોંધણી દરમિયાન નિર્ધારિત વજનથી ૧૦૦ ગ્રામ વધુ હોવાને કારણે તેણીને ગેરલાયક ઠેરવવામાં આવી હતી અને પદક માટે અયોગ્ય જાહેર કરાઈ હતી.

ફોગાટને ૨૦૧૯માં લોરિયસ વર્લ્ડ સ્પોર્ટ્સ એવોર્ડ્સ માટે નામાંકિત કરવામાં આવી હતી અને તે એવોર્ડ માટે નામાંકન મેળવનાર પ્રથમ ભારતીય હતી. ૨૦૨૩માં, તે ભારતીય કુસ્તી મહાસંઘના તત્કાલીન અધ્યક્ષ અને ભાજપના સાંસદ બ્રિજભૂષણ સિંહ સામે ૨૦૨૩ના ભારતીય કુસ્તીબાજોના વિરોધનો ભાગ હતી. બ્રિજભૂષણ સિંહ પર ઘણી મહિલા કુસ્તીબાજો દ્વારા જાતીય સતામણીનો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો હતો.

 પ્રારંભિક અને અંગત જીવન 
વિનેશનો જન્મ ૨૫ ઓગસ્ટ ૧૯૯૪ના રોજ હરિયાણાના ચરખી દાદરી જિલ્લામાં થયો હતો. તે રાજપાલ ફોગાટની પુત્રી છે અને કુસ્તીબાજોના પરિવારમાંથી આવે છે. તેની પિતરાઇ બહેનોમાં કુસ્તીબાજ ગીતા ફોગાટ, રિતુ ફોગાટ અને બબીતા કુમારીનો સમાવેશ થાય છે. શરૂઆતના વર્ષોમાં, વિનેશ અને તેની પિતરાઇ બહેનોને સ્પર્ધાત્મક કુસ્તીમાં આગળ વધવામાં મદદ કરવા માટે તેના પિતા અને કાકાને તેમના ગામના સમુદાયના વિરોધનો સામનો કરવો પડ્યો હતો કારણ કે તેઓ તેમના સમુદાયની નૈતિકતા અને મૂલ્યોની વિરુદ્ધ જતા હોવાનું માનવામાં આવતું હતું.

૧૩ ડિસેમ્બર ૨૦૧૮ના રોજ, તેણે જીંદના સાથી કુસ્તીબાજ સોમવીર રાઠી સાથે લગ્ન કર્યા હતા. બંને ભારતીય રેલવે માટે કામ કરતા હતા અને ૨૦૧૧થી એકબીજાને ઓળખે છે.

 કારકિર્દી 
પ્રારંભિક કારકિર્દી (૨૦૧૩-૨૦૧૬)
વર્ષ ૨૦૧૩માં નવી દિલ્હીમાં યોજાયેલી એશિયન કુસ્તી ચેમ્પિયનશીપમાં વિનેશે મહિલાઓની ફ્રિસ્ટાઈલ ૫૧ કિગ્રા શ્રેણીમાં કાંસ્ય પદક જીત્યો હતો. તેણીએ પ્રારંભિક મુકાબલામાં જાપાનની નાનામી ઇરીને હરાવી હતી, તે પહેલાં તે ક્વાર્ટર ફાઇનલમાં કઝાખસ્તાનની તાત્યાના અમાન્ઝોલ સામે હારી ગઈ હતી. રેપેચેજ રાઉન્ડમાં થાઈલેન્ડની થો-કાવ શ્રીપ્રપાએ કાંસ્ય પદક જીત્યો હતો. ત્યાર બાદ દક્ષિણ આફ્રિકાના જોહનીસબર્ગમાં યોજાયેલી કોમનવેલ્થ કુસ્તી ચેમ્પિયનશીપમાં તે ફાઈનલમાં નાઈજીરિયાની ઓડુનાયો એડેકુરોયે સામે હારી જતાં ૫૧ કિગ્રા વજન વર્ગની શ્રેણીમાં રજત પદક જીતી હતી. વર્ષ ૨૦૧૪માં રમાયેલી તેની સૌપ્રથમ કોમનવેલ્થ ગેમ્સમાં તેણે ૪૮ કિગ્રા વજન વર્ગની શ્રેણીમાં ભાગ લીધો. તેણે ક્વાર્ટર ફાઈનલમાં નાઈજીરિયાની રોઝમેરી ન્વેકેને અને સેમિ ફાઈનલમાં કેનેડાની જેસ્મિનમિયાનને હરાવી હતી. ગોલ્ડ મેડલ મુકાબલામાં તેણે ઇંગ્લેન્ડની યાના રટ્ટીગનને ૩-૧ના સ્કોરથી હરાવી હતી અને ગેમ્સમાં પોતાનો પ્રથમ સુવર્ણ પદક જીત્યો હતો.

વિનેશે ૨૦૧૪માં દક્ષિણ કોરિયાના ઈન્ચેઓનમાં યોજાયેલી એશિયન ગેમ્સમાં ૪૮ કિગ્રા શ્રેણીમાં બ્રોન્ઝ મેડલ જીત્યો હતો. તેણે પ્રથમ રાઉન્ડમાં ઉત્તર કોરિયાની યોંગમીને અને ક્વાર્ટર ફાઈનલમાં ઉઝબેકિસ્તાનની ડોઉલેટબાઈક યાખ્શીમુરાટોવાને હરાવી હતી. તે સેમિ ફાઈનલમાં જાપાનની એરી તોસાકા સામે ૧-૩ની સ્કોરથી હારી ગઈ હતી. રેપેચેજ મુકાબલામાં તેણે મોંગોલિયાના નારંગેરેલ એરેડેનેસુખને તકનીકી શ્રેષ્ઠતાથી હરાવીને બ્રોન્ઝ મેડલ જીત્યો હતો. ૨૦૧૫માં કતારના દોહા ખાતે યોજાયેલી એશિયન ચેમ્પિયનશીપમાં તે ફાઈનલમાં જાપાનની યુકી ઈરીને હરાવી શકી નહોતી અને તેણે સિલ્વર મેડલથી સંતોષ માનવો પડ્યો હતો.

 ઈજા અને પુનરાગમન (૨૦૧૬-૨૦૨૦) 
૨૦૧૬માં ઈસ્તંબુલમાં યોજાયેલી ગ્રીષ્મકાલીન ઓલિમ્પિકની ક્વોલિફાઈંગ ટુર્નામેન્ટમાં વિનેશે ફાઈનલમાં પોલેન્ડની કુસ્તીબાજ ઈવોના માટકોવસ્કાને હરાવીને ઓલિમ્પિક પ્રવેશ માટે હકદાર બની હતી. તેણીએ ૨૦૧૬માં રિયો ડી જાનેરો ખાતે યોજાયેલા તેના પ્રથમ ઓલિમ્પિકમાં ૪૮ કિગ્રા વર્ગમાં ભાગ લીધો હતો. તેણે રોમાનિયાની એલિના વુક સામેના 'રાઉન્ડ ઓફ ૧૬'ના મુકાબલામાં ટેકનિકલ શ્રેષ્ઠતાથી આસાનીથી વિજય મેળવ્યો. ચીનની સુન યાનાન સામેની ક્વાર્ટર ફાઇનલ મુકાબલા દરમિયાન, તે મેચ દરમિયાન અગ્રવર્તી ક્રુસિએટ અસ્થિબંધનમાં ઇજા થયા બાદ નિવૃત્ત થઈ હતી.

વિનેશે ઇજામાંથી પુનરાગમન કર્યું હતું અને ૨૦૧૮માં ઓસ્ટ્રેલિયાના ગોલ્ડ કોસ્ટમાં રમાયેલી તેની બીજી કોમનવેલ્થ ગેમ્સમાં ૫૦ કિગ્રાની શ્રેણીમાં ભાગ લીધો હતો. રાઉન્ડ-રોબિન પ્રારૂપમાં યોજાયેલી આ ઇવેન્ટમાં તેણે તેની તમામ મેચો જીતીને કોમનવેલ્થ ગેમ્સમાં પોતાનો બીજો ગોલ્ડ મેડલ નિશ્ચિત કર્યો હતો. ત્યાર બાદ ૨૦૧૮માં જકાર્તા ખાતે રમાયેલી એશિયન ગેમ્સમાં તેણે ૫૦ કિગ્રાની કેટેગરીમાં ભાગ લીધો. તેણે 'રાઉન્ડ ઓફ ૧૬'માં ચીનની સુન યાનાન સામેની હારનો બદલો લીધો હતો અને તે પછી તેણે ક્વાર્ટર ફાઈનલમાં સાઉથ કોરિયાની કિમ હ્યાંગ-જૂને અને સેમિ ફાઈનલમાં ઉઝબેકિસ્તાનની ડોઉલેટબાઈક યાખ્શીમુરાટોવાને હરાવી હતી. ફાઈનલમાં તેણે જાપાનની યુકી ઈરીને હરાવીને ગોલ્ડ મેડલ જીત્યો. તે કોમનવેલ્થ અને એશિયન ગેમ્સ બંનેમાં ગોલ્ડ જીતનારી સૌપ્રથમ ભારતીય મહિલા કુસ્તીબાજ બની હતી. ૨૦૧૯ની એશિયન કુસ્તી ચેમ્પિયનશીપમાં તેણે ચીનની કિયાનયુ પેંગને હરાવીને બ્રોન્ઝ મેડલ જીત્યો. ત્યાર બાદની ૨૦૧૯ યાસર ડોગુ ટુર્નામેન્ટમાં વિનેશે ફાઇનલમાં રશિયાની એકટેરિના પોલેશુકને હરાવીને ગોલ્ડ મેડલ જીત્યો હતો.

૨૦૧૯ની વર્લ્ડ રેસલિંગ ચેમ્પિયનશિપમાં તેણે બ્રોન્ઝ મેડલ મેચમાં મારિયા પ્રિવોલારકીને હરાવ્યા બાદ ૫૩ કિલોગ્રામ વર્ગમાં કાંસ્ય પદક જીત્યો હતો. આ ટુર્નામેન્ટમાં ટોચના છ સ્થાનને કારણે તે ટોક્યો ઓલિમ્પિક ૨૦૨૦ માટે ક્વોલિફાય થનારી પ્રથમ ભારતીય કુસ્તીબાજ પણ બની હતી. જાન્યુઆરી ૨૦૨૦માં, તેણે ફાઇનલમાં લુઇસા વાલ્વર્ડેને હરાવ્યા બાદ રોમ રેન્કિંગ સિરીઝમાં સુવર્ણ પદક જીત્યો હતો.

 ૨૦૨૧ થી વર્તમાન 
વિનેશે ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૧માં કિવમાં યોજાયેલી આઉટસ્ટેન્ડિંગ યુક્રેનિયન રેસલર્સ એન્ડ કોચ મેમોરિયલ ટુર્નામેન્ટમાં ૨૦૧૭ની વર્લ્ડ ચેમ્પિયન બેલારુસની વનેસા કલાડ્ઝિંસકાયાને હરાવીને ગોલ્ડ મેડલ જીત્યો હતો. તેણે ૨૦૨૧ની મેટ્ટેઓ પેલિકોન રેન્કિંગ સિરિઝ ઈવેન્ટમાં પણ ગોલ્ડ મેડલ જીતીને તેની વેઈટ કેટેગરીમાં વર્લ્ડ નંબર એકનું સ્થાન મેળવ્યું હતું.  જૂન ૨૦૨૧માં, તેણે ફાઇનલમાં યુક્રેનની ક્રિસ્ટીના બેરેઝાને હરાવીને વોરસોમાં પોલેન્ડ ઓપન કુસ્તી ટૂર્નામેન્ટમાં ૫૩ કિલોગ્રામ વર્ગમાં ગોલ્ડ મેડલ જીત્યો હતો.

ઓગસ્ટ ૨૦૨૧માં, તે વિશ્વની પ્રથમ ક્રમાંકિત કુસ્તીબાજ તરીકે ૨૦૨૦ના ગ્રીષ્હ્મ ઓલિમ્પિક્સમાં મહિલાઓની ૫૩ કિલોગ્રામની રમતમાં ભાગ લેવા માટે આગળ વધી હતી. તેણે પ્રથમ રાઉન્ડમાં સ્વીડનની સોફિયા મેટસનને હરાવી હતી, પરંતુ ક્વાર્ટર ફાઇનલમાં બેલારુસની ખેલાડી વેનેસા કાલાડઝિન્સ્કાયાએ તેને હરાવી હતી. ઓલિમ્પિક્સ પછી તરત જ, તેણીએ ઓલિમ્પિક વિલેજમાં તેના ભારતીય સાથી ખેલાડીઓ સાથે તાલીમ લેવાનો ઇનકાર કર્યો હોવાનું અને ઓલિમ્પિક્સમાં સત્તાવાર ભારતીય કિટ પહેરી ન હોવાનું કારણ આપીને અનુશાસનહીનતા બદલ રેસલિંગ ફેડરેશન ઓફ ઇન્ડિયા (ડબલ્યુએફઆઇ) દ્વારા તેને સસ્પેન્ડ કરવામાં આવી હતી. ડબ્લ્યુએફઆઈએ ખાનગી ભાગીદારોનો અસ્વીકાર વ્યક્ત કર્યો હોવાથી, તેમણે આ બાબતે માફી માંગી હતી. નવેમ્બર ૨૦૨૧માં, ડબલ્યુએફઆઇએ ખાનગી એનજીઓને તેની મંજૂરી વિના જ કુસ્તીબાજો સાથે કરાર કરવા અને તાલીમ આપવા પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો, જેના પગલે ફોગટને જેએસડબ્લ્યુ સ્પોર્ટ્સ સાથેનો તેનો ખાનગી કરાર ગુમાવવો પડ્યો હતો.

૨૦૨૨માં બર્મિંગહામમાં યોજાયેલી કોમનવેલ્થ ગેમ્સમાં મહિલાઓની ૫૩ કિગ્રા વજન વર્ગની ઈવેન્ટમાં તેણે તેના તમામ મુકાબલા જીતીને ગોલ્ડ મેડલ મેળવ્યો હતો. ૨૦૨૨માં બેલગ્રેડમાં યોજાયેલી વર્લ્ડ કુસ્તી ચેમ્પિયનશીપમાં ૫૩ કિગ્રા વજન વર્ગની ઈવેન્ટમાં તેણે બીજો વર્લ્ડ ચેમ્પિયનશીપ બ્રોન્ઝ મેડલ જીત્યો હતો. તેણી મોંગોલિયાના બાટખુયાગીઇન ખુલાન સામેનો પ્રથમ રાઉન્ડનો મુકાબલો હારી ગઇ હતી, પરંતુ રેપેચેજ રાઉન્ડમાં સતત ત્રણ ગેમ જીતીને બ્રોન્ઝ જીત્યો હતો.

વિનેશે ૨૦૨૪માં કિર્ગિસ્તાનના બિશ્કેકમાં યોજાયેલી એશિયન રેસલિંગ ઓલિમ્પિક ક્વોલિફિકેશન ટુર્નામેન્ટમાં ભાગ લીધો હતો અને ૨૦૨૪ના ગ્રીષ્મ ઓલિમ્પિકમાં ૫૦ કિગ્રા વર્ગ માટે સ્થાન મેળવ્યું હતું. પેરિસ ઓલિમ્પિકના પ્રથમ રાઉન્ડમાં, તેણે ગત વર્ષની સુવર્ણાચંડ્રક વિજેતા ઓલિમ્પિયન અને વર્લ્ડ ચેમ્પિયન જાપાનની યુઇ સુસાકીને હરાવી હતી, જેણે ટોક્યો ઓલિમ્પિક્સમાં વિરોધીને એક પણ પોઇન્ટ મેળાવવાની તક આપી ન હતી. આ મેચ નિર્ણાયક પૂરવાર થઇ હતી જેમાં સુસાકીએ અંતિમ કેટલીક સેકન્ડો સુધી બે પેનલ્ટી પોઇન્ટ દ્વારા ૨-૦થી આગળ હતી જ્યારે ભારતીય ખેલાડીએ ટેકડાઉન કર્યું હતું અને અપસેટ જીત મેળવી હતી. ફોગાટે ક્વાર્ટર ફાઇનલમાં યુક્રેનની ઓકસાના લિવાચને અને સેમિફાઇનલમાં ક્યુબાની યુસ્નેલિસ ગુઝમાનને હરાવી ફાઇનલ માટે ક્વોલિફાઇ કર્યું હતું. જો કે, બાદમાં ફાઇનલની સવારે વજન માપણી દરમિયાન ફોગાટને નિયત વજનથી વધુ હોવાને કારણે ગેરલાયક ઠેરવવામાં આવી હતી. પરિણામે, તેને વર્ગીકરણમાં છેલ્લા સ્થાને ધકેલી દેવામાં આવી હતી.

 ડબ્લ્યુ.એફ.આઈ. સામે વિરોધ પ્રદર્શન 
જાન્યુઆરી ૨૦૨૩માં, વિનેશે સાક્ષી મલિક, બજરંગ પુનિયા અને અંશુ મલિક સહિત ૩૦થી વધુ ભારતીય કુસ્તીબાજો સાથે મળીને ડબ્લ્યુએફઆઈને વિખેરી નાખવાની અને તેના પ્રમુખ બ્રિજ ભૂષણ શરણ સિંહ સામે કાર્યવાહી કરવાની માંગ સાથે એક વિરોધ પ્રદર્શનનું આયોજન કર્યું હતું, જ્યારે એવો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો હતો કે તેના કોચ વર્ષોથી મહિલા ખેલાડીઓની જાતીય સતામણી કરી રહ્યા છે. ભારત સરકારે દાવાઓની તપાસ માટે એક નિરીક્ષણ સમિતિની રચના કરવાનું વચન આપ્યા બાદ વિરોધ પ્રદર્શન પડતું મૂકવામાં આવ્યું હતું. એપ્રિલ ૨૦૨૩માં, કુસ્તીબાજો વિરોધ પ્રદર્શનમાં પાછા ફર્યા હતા, અને દાવો કર્યો હતો કે સરકારે તેની પ્રતિબદ્ધતાઓનું સન્માન કર્યું નથી. વિરોધ પ્રદર્શન દરમિયાન વિનેશે કહ્યું હતું કે ભૂષણ પર આરોપ લગાવ્યા બાદ અને રિપોર્ટ કર્યા બાદ તેણે ભારતના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને રમત મંત્રી અનુરાગ ઠાકુરને માનસિક ત્રાસ અને પોતાના જીવને જોખમ હોવાની જાણકારી આપી હતી. ૨૪ ડિસેમ્બર ૨૦૨૩ના રોજ, રમત મંત્રાલયે સ્થાપિત નીતિઓ અને પ્રક્રિયાઓની અવગણનાનું કારણ આપીને સંજય સિંહની આગેવાની હેઠળની નવી ચૂંટાયેલી ડબ્લ્યુએફઆઈ બોડીને સ્થગિત કરી દીધી હતી.

 સન્માન 
વિનેશને ૨૦૧૬માં અર્જુન પુરસ્કારથી નવાજવામાં આવી હતી. ૨૦૧૮માં તેમને સ્પોર્ટ્સ ઓથોરિટી ઓફ ઇન્ડિયા દ્વારા પદ્મશ્રી માટે નામાંકિત કરવામાં આવી હતી. તેણીને ૨૦૧૯માં લોરિયસ વર્લ્ડ સ્પોર્ટ્સ એવોર્ડ્સ માટે નામાંકિત કરવામાં આવી હતી અને તે એવોર્ડ માટે નામાંકન મેળવનાર પ્રથમ ભારતીય હતી. ૨૦૨૦માં, તેને ભારતના સર્વોચ્ચ રમત સન્માન મેજર ધ્યાનચંદ ખેલ રત્નથી નવાજવામાં આવી હતી. તે ૨૦૨૨ માટે બીબીસી ઇન્ડિયન સ્પોર્ટ્સવુમન ઓફ ધ યર એવોર્ડ માટે પણ કરવામાં આવી હતી.

 નોંધ 

 સંદર્ભ 

શ્રેણી:૧૯૯૪માં જન્મ
શ્રેણી:ખેલાડી