પીલક

પીલક (ઓરિઓલસ કુંડૂ) એ ભારતીય ઉપખંડ અને મધ્ય એશિયા જોવા મળતી પીલકની એક જાતી છે. આ જાતિને અગાઉ યુરેશિયન પીલકની પેટાજાતિ માનવામાં આવતી હતી, પરંતુ હવે તેને સંપૂર્ણ અલગ જાતિ માનવામાં આવે છે. આંખની પાછળ વિસ્તરેલી આંખની કાળી પટ્ટીઓ દ્વારા પુખ્ત વયના પંખીને યુરેશિયન પીલક થી અલગ તારવી શકાય છે.

 વર્ગીકરણ અને પ્રણાલી 
પીલકનું વર્ણન અંગ્રેજ પ્રકૃતિવાદી વિલિયમ હેનરી સાયક્સ દ્વારા ૧૮૩૨માં કરવામાં આવ્યું હતું અને તેને દ્વિપદી નામ ઓરિઓલસ કુંડૂ આપવામાં આવ્યું હતું. શરૂઆતમાં એક અલગ પ્રજાતિ તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યું હોવા છતાં, પીલકને સામાન્ય રીતે યુરેશિયન પીલકની પેટાજાતિ તરીકે ગણવામાં આવતું હતું. ૨૦૦૫માં પક્ષી વિજ્ઞાની પામેલા રાસમુસેન અને જ્હોન એન્ડર્ટનએ તેમની 'બર્ડ્સ ઓફ સાઉથ એશિયા' માં બે જાતોને આકારવિજ્ઞાન, પ્લમેજ, કોલ અને બે જાતોમાં આંતરમાન્યતા ન હોવાના કારણે અલગ પ્રજાતિ તરીકે ગણવાનો નિર્ણય લીધો હતો. આ વિભાજન માટે ટેકો ૨૦૧૦ માં પ્રકાશિત થયેલા મોલેક્યુલર ફિલોજેનેટિક અભ્યાસ દ્વારા આપવામાં આવ્યો હતો, અને મોટાભાગના પક્ષીશાસ્ત્રીઓ હવે ભારતીય ગોલ્ડન ઓરિઓલને એક અલગ પ્રજાતિ તરીકે માને છે. ચાર્લ્સ વોરી દ્વારા જાતિ બાલ્ટિસ્ટેનિકસ નો નામાંકિત પેટાજાતિથી અલગ ન હોવાનું માનવામાં આવ્યું હતું અને પીલકને એકવિધ માનવામાં આવે છે.

 વર્ણન 
પીલક દેખાવમાં યુરેશિયન પીલક ને ઘણું જ મળતું આવે છે પરંતુ પૂંછડીમાં વધુ પીળો હોય છે અને આંખની કિકિ અને ચાંચમાં સહેજ નિસ્તેજ લાલ રંગ હોય છે. નરની આંખની પાછળ કાળી પટ્ટીઓ હોય છે, પાંખ પર એક મોટો પદમ હોય છે અને સેકન્ડરી અને ટર્ટિયરીઝ સુધી પહોળી પીળી પટ્ટી હોય છે. યુરેશિયન પીલકની માદાઓ કરતાં ભારતીય પીલકની માદાની નીચેની બાજુ પરની લીટીંઓ વધુ સ્પષ્ટ હોય છે.  પીલકની  ૧૩૬-૧૪૪ મીમી લાંબી પાંખોની સરખામણીમાં યુરેશીયન પીલકના પુખ્ત નરમાં પાંખની લંબાઈ ૧૪૯-૧૬૨ મીમી હોવાથી યુરોપિયન પ્રજાતિઓ થોડી મોટી હોય છે.  

 વિતરણ અને નિવાસસ્થાન 
પીલક હિમાલય, નેપાળ થી માંડીને બલુચિસ્તાન અને અફઘાનિસ્તાનમાં પ્રજનન કરે છે. કેટલીક વસ્તી દ્વીપકલ્પીય પ્રદેશમાં પ્રજનન કરે છે પરંતુ તે ખૂબ જ સ્થાનિક છે. ઉત્તરીય વસ્તી દક્ષિણ ભારતમાં શિયાળામાં રહે છે, કેટલાક પક્ષીઓ શ્રીલંકામાં શિયાળામાં રહે. માલદીવ અને આંદામાન ટાપુઓ જોવા મળતી વસ્તીની કાળજીપૂર્વક તપાસ કરવામાં આવી નથી. 

પીલક ખુલ્લા પાનખર જંગલો, અર્ધ-સદાબહાર જંગલો, જંગલ, જંગલની ધાર, મેંગ્રોવ, છૂટાછવાયા વૃક્ષો, ઉદ્યાનો, બગીચાઓ અને વાવેતર સહિતના વસવાટોની શ્રેણીમાં વસે છે.

 વર્તણૂક 
પીલકની ઉડાન ઉંચી નિચી હોય છે પરંતુ તેનો હવા પરનો કાબું એકદમ મજબૂત છે અને તે લગભગ ૪૦ કિમી/કલાક (૨૫ માઈલ/કલાક) સુધી પહોંચવાની નોંધ કરવામાં આવી છે. તે ક્યારેક વારંવાર પાણીના નાના તળાવમાં ઉડીને સ્નાન કરે છે. ગુજરાતમાં વીંટી પહેરાવાયેલું એક પંખી નવ વર્ષ કરતાં વધુ સમય પછી તાજિકિસ્તાન મળી આવ્યુ હતુ.

 પ્રજનન 
પીલક આંશિક સ્થળાંતર કરનાર છે. તે મધ્ય એશિયા અને ભારતીય ઉપખંડમાં પ્રજનન કરે છે. ભારતીય વસ્તી મોટાભાગે નિવાસી છે જ્યારે અન્ય વસ્તી સ્થળાંતર કરે છે. પ્રજનનની મોસમ એપ્રિલથી ઓગસ્ટ છે, માળો એક નાના કપ આકારનો બનાવે છે જે શાખાના અંતની નજીકના ડાળના ફાંટા પર મૂકવામાં આવે છે. માળાઓ ઘણીવાર કાળા કોસીટના માળાની નજીકમાં બાંધવામાં આવે છે. બે કે ત્રણ સફેદ ઇંડા લાલ, કથ્થઈ અને કાળા રંગના ધબ્બા સાથે લાક્ષણિક ક્લચ બનાવે છે. બંને માતાપિતા માળો અને સંતાનની સંભાળમાં ભાગ લે છે, જે શીકારી પંખીઓ અને કાગડા જેવા ઘૂસણખોર પક્ષીઓ સામે માળાનું રક્ષણ કરે છે.

 ખોરાક 
પીલક ફળો, ફુલોનો રસ અને જંતુઓ ને ખોરાક તરીકે લે છે. તેઓ ગાંધારી સહિત અન્ય ઘણા બોર જેવા ફળો ધરાવતા છોડના બીજને વિખેરવામાં સક્ષમ છે. દક્ષિણની ઉડતી ગરોળી નો પણ એક પીલક શિકાર કરતો હોવાનું નોંધાયું છે. 

 જોખમો 
એક પ્રોટોઝોઅલ રક્ત પરોપજીવી, હીમોપ્રોટીયસ ઓરિઓલી, ઘણી પીલક પ્રજાતિઓમાં જોવા મળે છે પરંતુ તે વિવિધ વંશોનું પ્રતિનિધિત્વ કરી શકે છે.

 સંદર્ભો 

શ્રેણી:પક્ષી
શ્રેણી:ગુજરાતનાં પક્ષીઓ