નર્તકી (પ્રાગૈતિહાસિક શિલ્પ)

નર્તકી (ડાન્સિંગ ગર્લ) એ કાંસ્ય શિલ્પ છે જે આશરે ઇ.સ.પૂ. ૨૩૦૦-૧૭૫૦ની આસપાસ સિંધુ ખીણ સંસ્કૃતિના પ્રાચીન શહેરોમાંના એક શહેર મોહેં-જો-દડો (આધુનિક પાકિસ્તાનમાં)માં મીણના કાસ્ટિંગથી બનાવવામાં આવ્યું હતું.Harle, J.C., The Art and Architecture of the Indian Subcontinent, p. 17, 2nd edn. 1994, Yale University Press Pelican History of Art,  આ પ્રતિમા ૧૦.૫ સેન્ટિમીટર (૪.૧ ઇંચ) ઊંચી છે, અને તેમાં એક નગ્ન યુવતી અથવા કન્યાને શૈલીયુક્ત આભૂષણો સાથે, આત્મવિશ્વાસપૂર્ણ, પ્રાકૃતિક મુદ્રામાં ઊભી રહેલી દર્શાવે છે. નર્તકી (ડાન્સિંગ ગર્લ)એ પ્રાગ ઐતિહાસિક કલાના નમૂના તરીકે ખૂબ જ ખ્યાત છે.

આ પ્રતિમા ૧૯૨૬માં મોહેં-જો-દડોના "એચઆર વિસ્તાર"માંથી બ્રિટિશ પુરાતત્વવિદ્ અર્નેસ્ટ મેકે દ્વારા ખોદકામ કરવામાં આવી હતી. તે હવે નવી દિલ્હીના રાષ્ટ્રીય સંગ્રહાલયમાં છે, જે ૧૯૪૭માં ભારતના ભાગલા સમયે ભારતને ફાળવવામાં આવ્યું હતું.

ઇતિહાસ
૧૯૨૬માં મોહેં-જો-દડોમાં ખોદકામ પછી, નર્તકી તથા અન્ય કલાત્મક વસ્તુઓને શરૂઆતમાં લાહોર મ્યુઝિયમમાં જમા કરવામાં આવી હતી, પરંતુ બાદમાં તેને નવી દિલ્હી ખાતેના પુરાતત્વ સર્વેક્ષણના મુખ્યાલયમાં ખસેડવામાં આવી હતી, જ્યાં બ્રિટિશ રાજની નવી રાજધાની માટે એક નવું "સેન્ટ્રલ ઇમ્પિરિયલ મ્યુઝિયમ" બનાવવાની યોજના હતી, જેમાં પસંદગીની કૃતિઓનું પ્રદર્શન કરવામાં આવશે. તે સ્પષ્ટ થઈ ગયું કે ભારતની સ્વતંત્રતા નજીક આવી રહી છે, પરંતુ પ્રક્રિયાના અંત સુધી ભારતના ભાગલાની અપેક્ષા નહોતી.

નવનિર્મિત પાકિસ્તાનના અધિકારીઓએ તેમના પ્રદેશમાં ખોદકામ દ્વારા મળી આવેલા મોહેંજો-દારોની ચીજવસ્તુઓ પરત કરવાની વિનંતી કરી, પરંતુ ભારતીય અધિકારીઓએ તેમની માગણીનો ઇનકાર કર્યો. આખરે એક કરાર થયો, જેમાં મળી આવેલી લગભગ ૧૨,૦૦૦ વસ્તુઓ (મોટાભાગના માટીકામના ટુકડા) દેશો વચ્ચે સમાન રીતે વહેંચવામાં આવી; કેટલાક કિસ્સાઓમાં, કેટલાક ગળાના હાર અને કમરપટ્ટાની માળાઓના મણકાઓને બે ઢગલામાં વિભાજિત કરવામાં આવ્યા. "બે સૌથી પ્રખ્યાત શિલ્પવાળી મૂર્તિઓ" ના કિસ્સામાં, પાકિસ્તાને કહેવાતા પૂજારી રાજા (પ્રિસ્ટ-કિંગ)ની મૂર્તિની માંગણી કરી અને પ્રાપ્ત કરી, જ્યારે ભારતે કદમાં પ્રમાણમાં ઘણી નાની નર્તકી (ડાન્સિંગ ગર્લ)ની પ્રતિમાને જાળવી રાખી.Singh, 111-112 (112 quoted)

ભાગલા સમયે મોહેં-જો-દડોની ચીજવસ્તુઓના વિભાજન અંગે બંને સરકારો દ્વારા સહમતી હોવા છતાં, કેટલાક પાકિસ્તાની રાજકારણીઓએ ત્યારબાદ ડાન્સિંગ ગર્લને પાકિસ્તાન પરત કરવાની માંગ કરી હતી.

૨૦૧૬માં, પાકિસ્તાની બેરિસ્ટર, જાવેદ ઇકબાલ જાફરીએ લાહોર હાઇકોર્ટમાં પ્રતિમા પરત કરવા માટે અરજી કરી હતી, અને દાવો કર્યો હતો કે "દિલ્હીમાં રાષ્ટ્રીય કલા પરિષદની વિનંતી પર તેને ૬૦ વર્ષ પહેલાં પાકિસ્તાનથી લાવવામાં આવી હતી પરંતુ ક્યારેય પરત કરવામાં આવી નથી". તેમના મતે, નર્તકીની પ્રતિમા (ડાન્સિંગ ગર્લ) પાકિસ્તાન માટે એટલી જ અગત્યની હતી જેટલી દા વિન્સીની મોનાલિસા યુરોપ માટે હતી. જોકે, પાકિસ્તાની સરકાર દ્વારા ભારતને કોઈ જાહેર વિનંતી કરવામાં આવી નથી.

 વિવરણ 
નર્તકી એ મોહેં-જો-દડોમાં મળેલી બે કાંસ્ય મૂર્તિઓમાંથી એક છે જે અન્ય ઔપચારિક મુદ્રાઓની તુલનામાં વધુ લવચીક વિશેષતાઓ દર્શાવે છે. આ યુવતી નગ્ન છે, અનેક બંગડીઓ અને ગળાનો હાર પહેર્યો છે અને તેના કમર પર એક હાથ રાખીને સ્વાભાવિક રીતે ઊભી રહેલી સ્થિતિમાં બતાવવામાં આવી છે. તેણીના ડાબા હાથમાં ૨૪ થી ૨૫ બંગડીઓ અને જમણા હાથમાં ૪ બંગડીઓ છે, અને તેના ડાબા હાથમાં કોઈ વસ્તુ પકડેલી છે, જે તેની જાંઘ પર ટકેલી છે; બંને હાથ અસામાન્ય રીતે લાંબા છે. તેના ગળાના હારમાં ત્રણ મોટા પેન્ડન્ટ છે. તેણીના લાંબા વાળ એક મોટા અંબોડામાં સ્ટાઇલ કરેલા છે જે તેના ખભા પર ટેકવેલા છે.

 અર્થઘટન 

૧૯૭૩માં, બ્રિટિશ પુરાતત્વવિદ્ મોર્ટિમર વ્હીલરે આ વસ્તુને તેમની પ્રિય પ્રતિમા તરીકે વર્ણવી:
તે લગભગ પંદર વર્ષની હશે, મને લાગે છે કે તેનાથી વધુ નહીં, પણ તે હાથ ઉપર બંગડીઓ પહેરીને ઉભી છે અને બીજું કશું પહેર્યું નથી. એક છોકરી, જે આ સમયે સ્વયં પર અને દુનિયા પર પૂર્ણ રીતે આશ્વસ્ત છે. મને લાગે છે કે દુનિયામાં તેના જેવું કંઈ જ નથી.

મોહેં-જો-દડોના પુરાતત્વવિદ્ જોન માર્શલે, જેમણે આ આકૃતિ શોધી કાઢી હતી, તેમણે આ આકૃતિનું વર્ણન "એક યુવાન છોકરી તરીકે કર્યું, તેનો હાથ તેના કમર પર અર્ધ-ઉદ્ધત મુદ્રામાં રાખેલો છે, અને પગ થોડા આગળની બાજુએ છે કારણ કે તે તેના પગ અને પાની વડે સંગીત સાથે તાલ મિલાવી રહી છે". આ મૂર્તિ જોઈને તેઓ આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા હોવાનું જાણવા મળે છે. તેમણે પ્રતિક્રિયા આપતાં કહ્યું, "જ્યારે મેં પહેલી વાર તેને જોઈ ત્યારે મને માનવું મુશ્કેલ લાગ્યું કે તે પ્રાગૈતિહાસિક સમયગાળાની છે." પુરાતત્વવિદ્ ગ્રેગરી પોસેહલે ડાન્સિંગ ગર્લને "સિંધુ સ્થળની સૌથી મનમોહક કલાકૃતિ" ગણાવી હતી અને તેણીને નૃત્યાંગના તરીકે વર્ણવતા કહ્યું હતું કે "આપણે નિશ્ચિત રીતે નક્કી નથી કરી શકતા કે તે નૃત્યાંગના હતી, પરંતુ તેણી જે કરતી હતી તેમાં તે સારી હતી અને તેણી તે જાણતી હતી."

અમેરિકન આઇવીસી નિષ્ણાત જોનાથન કેનોયરના અનુસાર, એક નર્તકીના રૂપમાં આ પ્રતિમાને નિહાળવી એ "ભારતીય નર્તકો પ્રત્યેની વસાહતી બ્રિટિશ ધારણા પર આધારિત છે, પરંતુ તેની અધિક સંભાવના છે કે આ પ્રતિમા એક મહિલાને ભેટ લઈને જતી હોવાનું દર્શાવે છે",Jonathan Mark Kenoyer in Matthiae, P; Lamberg-Karlovsky, Carl Clifford, Art of the First Cities: The Third Millennium B.C. from the Mediterranean to the Indus, p. 391, 2003, Metropolitan Museum of Art (New York, N.Y.), google books જોકે મોટાભાગના સ્ત્રોતો, જેમ કે ભારતના રાષ્ટ્રીય સંગ્રહાલય, તેણીને નૃત્યાંગના તરીકે જોવાનું ચાલુ રાખે છે.

alt=કુંડા પર કોતરણી કરેલી નૃત્ય કરતી કન્યા|thumb|upright|ભારતના ભીરાનામાં મળી આવેલા લાલ માટીના વાસણના ટુકડા પર કોતરણી કરતી ડાન્સિંગ ગર્લ (નર્તકી)

આ પ્રતિમાથી સંસ્કૃતિ વિશે બે મહત્વપૂર્ણ શોધ થઈ: પ્રથમ, તેઓ ધાતુનું મિશ્રણ, કાસ્ટિંગ અને અન્ય અત્યાધુનિક પદ્ધતિઓ જાણતા હતા, અને બીજું, મનોરંજન, ખાસ કરીને નૃત્ય, સંસ્કૃતિનો એક ભાગ હતું. કાંસ્ય કન્યા મીણ કાસ્ટિંગ તકનીકનો ઉપયોગ કરીને બનાવવામાં આવી હતી અને તે સમય દરમિયાન કાંસ્ય કૃતિઓ બનાવવામાં લોકોની કુશળતા દર્શાવે છે.

૧૯૩૦-૧૯૩૧ની તેમની છેલ્લી પૂર્ણ સિઝન દરમિયાન, મેકેને મોહેં-જો-દડો ખાતે ડીકે-જી વિસ્તારમાં એક ઘરમાંથી આવી જ કાંસ્ય પ્રતિમા મળી આવી હતી. તેની કારીગરી તેમજ તેની જાળવણીની ગુણવત્તા, જાણીતી ડાન્સિંગ ગર્લ કરતા ઉતરતી છે. આ બીજી કાંસ્ય સ્ત્રી પ્રતિમા પાકિસ્તાનના રાષ્ટ્રીય સંગ્રહાલયમાં પ્રદર્શિત કરવામાં આવી છે.

હરિયાણાના ફતેહાબાદ જિલ્લામાં આવેલા હડપ્પા સ્થળ, ભીર્રાનામાં મળી આવેલા લાલ કુંડાના ટુકડા પર મળી આવેલી કોતરણી ડાન્સિંગ ગર્લની ભાવનાત્મક છબી દર્શાવે છે. ઉત્ખનન દળના નેતા, એલ. એસ. રાવ, અધિક્ષક પુરાતત્વવિદ્, ખોદકામ શાખા, ASI, એ ટિપ્પણી કરી કે, ચિત્રણ "(પાત્રના ટુકડાઓ પર રેખાઓનું) કાંસાના હાથની સ્થિતિ સહિત, એટલું સાચું છે અને એટલું પ્રતીત થાય છે કે ભીર્રાના શિલ્પકારોને કાંસાનું પ્રત્યક્ષ જ્ઞાન હતું".

 નોંધ 

સંદર્ભ
Craddock PT. 2015. The metal casting tradiitons of South Asia: Continuity and innovation. Indian Journal of History of Science 50(1):55–82.
During Caspers ECL. 1987. Was the dancing girl from Mohenjo-daro a Nubian?Annali, Istituto Oriental di Napoli 47(1):99–105.
Jonathan Mark Kenoyer, 1998. Seals and sculpture of the Indus cities. Minerva 9(2):19–24.
Gregory Possehl, 2002. The Indus Civilization: A Contemporary Perspective. Walnut Creek, California: Altamira Press.
Prakash B. 1983. Metallurgy in India through the ages.  Bulletin of the Metals Museum of the Japan Institute of Metals 8:23–36.
Sadasivan B. 2011. The Dancing Girl: A History of Early India. Singapore: Institute of Southeast Asian Studies.
Singh, Kavita, "The Museum Is National", Chapter 4 in: Mathur, Saloni and Singh, Kavita (eds), No Touching, No Spitting, No Praying: The Museum in South Asia, 2015, Routledge, PDF on academia.edu (nb this is different from the article by the same author with the same title in India International Centre Quarterly, vol. 29, no. 3/4, 2002, pp. 176–196, JSTOR, which does not mention this work)