ગાંધારી (વનસ્પતિ)

ગાંધારી (સામાન્ય લાન્તાના) એ વર્બેના કુટુંબમાં ફૂલના છોડની એક પ્રજાતિ છે જે મુળે અમેરિકન ઉષ્ણકટિબંધ વિસ્તારનું મૂળ વતની ગણાય છે. આ વનસ્પતિ દુનીયાની મોટાભાગની જગ્યાની આવોહવા સાથે ખૂબ જ અનુકૂલન સાધી લેતી પ્રજાતિ છે. એ કારણે આ વનસ્પતિ વિવિધ પ્રકારની ઇકોસિસ્ટમ્સમાં વસવાટ કરી શકે છે-એકવાર તેને નિવાસસ્થાનમાં દાખલ કરવામાં આવે તે પછી તે ૪૫oN અને ૪૫oS વચ્ચે અને ૧,૪૦૦ મીટર (૪,૬૦૦ ફૂટ) થી ઓછી ઊંચાઇએ ઝડપથી ફેલાય છે.

તે તેની મૂળ વસવાસની જગ્યાએથી લગભગ અન્ય ૫૦ દેશોમાં ફેલાઈ ગઈ છે. જ્યા જ્યાં એ ફેલાયેલી છે ત્યાં આ વનસ્પતિ એક આક્રમક પ્રજાતિની વનસ્પતિ બની ગઈ છે. આ વનસ્પતિને સહુ પ્રથમ અમેરિકાથી ડચ સંશોધકો દ્વારા યુરોપ લાવવામાં આવી હતી અને તેની વ્યાપક ખેતી કરવામાં આવી હતી, એ પછીના ટૂંક સમયમાં આ વનસ્પતિ એશિયા અને ઓશનિયા માં પણ ફેલાઈ હતી જ્યાં તેની ગણતરી એક કુખ્યાત નીંદણ તરીકે થાય છે. 

ગાંદારીના છોડ નિંદણ તરીકે મૂળ પ્રજાતિઓની અન્ય વનસ્પતિઓને પાછળ છોડી શકે છે. આને કારણે છેવટે સ્થાનિક જૈવવિવિધતામાં ઘટાડો થાય છે. પાળતું પશુંઓ આ વનસ્પતિ તેની ઝેરી અસરને પરિણામે એને ખાતા નથી. આ વનસ્પતિ, જો અનિયંત્રિત રહે તો, ગાઢ ઝાડીઓ બનાવવાની ક્ષમતા પણ સમસ્યા ઊભી કરી શકે છે, અને એને કારણે એ ગોચર પણ દબાણ કરી શકે છે તેમજ ખેતીની જમીનની ઉત્પાદકતા મોટા પ્રમાણમાં ઘટાડો કરી શકે છે.

 વર્ણન 
ગાંધારી એક બારમાસી, ઊભું છુટાછવાયા અથવા સ્કેન્ડન્ટ છોડ છે, જે સામાન્ય રીતે લગભગ  + ૧⁄૨ ફૂટ) ઊંચું થાય છે અને વિવિધ વાતાવરણમાં ગાઢ ઝાડીઓ બનાવે છે. યોગ્ય પરિસ્થિતિઓમાં, તે મોટા ઝાડ જેવું ભાસી શકે એ રીતે ૬ મીટર (૨૦ ફૂટ) સુધી વધી શકે છે.

પાંદડા મોટે ભાગે અંડાકાર, એકમેકથી વિરુદ્ધ દિશામાં ગોઠવાયેલા અને સરળ હોય છે અને જ્યારે તેને હાથેથી મસળવામાં આવે ત્યારે હાથમાં તીવ્ર ગંધ છોડે છે.

ગાંધારીમાં દરેકમાં ફુલમાં ફુલમાં ચાર પાંખડીઓ હોય છે અને ફુલ નાની નળીના  આકારનાં હોય છે, અને ડાળીના છેવાડે સમૂહમાં ગોઠવાયેલા હોય છે. ફૂલો લાલ, પીળા, સફેદ, ગુલાબી અને નારંગી સહિતના ઘણા જુદા જુદા રંગોમાં આવે છે, જે ફૂલો, ઉંમર અને પરિપક્વતામાં સ્થાનના આધારે અલગ પડે છે. આ ફૂલમાં મરીના રંગની સાથે ટૂટી ફ્રુટ્ટીની ગંધ હોય છે. પરાગાધાન થયા પછી, ફૂલોનો રંગ બદલાય છે (સામાન્ય રીતે પીળાથી નારંગી, ગુલાબી અથવા લાલ રંગમાં) આ પરાગાધાન કરનારાઓને સંકેત માનવામાં આવે છે કે પૂર્વ-પરિવર્તન રંગમાં પુરસ્કારની સાથે સાથે લૈંગિક રીતે સક્ષમ પણ છે, આમ પરાગાધાનની કાર્યક્ષમતામાં વધારો થાય છે. હિમ-મુક્ત આબોહવામાં છોડ આખું વર્ષ ખીલે છે, ખાસ કરીને જ્યારે જમીન ભેજવાળી હોય.

ગાંધારીના છોડના ફળ ઝીંણા બોર જેવું હોય છે જે કાચું હોય ત્યારે લીલા રંગનું અને પરિપક્વ થાય ઘેરા જાંબલી રંગમાં ફેરવાય છે. લીલા કાચા ફળો મનુષ્યો અને પ્રાણીઓ માટે એકસરખા અખાદ્ય છે. તેમના છાલ પર સખત સ્પાઇક્સના ગાઢ પેચોને કારણે, તેમને ખાવાથી પાચનતંત્રને ગંભીર નુકસાન થઈ શકે છે. બીજ અને વનસ્પતિજન્ય પ્રજનન બંને થાય છે. દરેક છોડ દ્વારા ૧૨,૦૦૦ ફળોનું ઉત્પાદન કરી શકાય છે.


 વર્ગીકરણ 
સુશોભન છોડ તરીકે ઉપયોગ કરવા માટે સમગ્ર ૧૭મી અને ૧૮મી સદીમાં વ્યાપક પસંદગીયુક્ત સંવર્ધનને કારણે, હવે ત્યાં ઘણી વિવિધ સંવર્ધિત જાતો છે.

 વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્ર 
લેન્ટાના નામ વેફેરિંગ વૃક્ષ વિબુર્નમ લેન્ટાના લેટિન નામ પરથી ઉતરી આવ્યું છે, જેના ફૂલો લેન્ટાનાને નજીકથી મળતા આવે છે.

કેમારા આ માટે સ્વદેશી બ્રાઝિલિયન નામ પરથી ઉતરી આવ્યું છે, અને અન્ય કેટલાક છોડ. Historiae rerum naturalium Brasiliae Liber I, Caput 4: 5 in: , Historia naturalis Brasiliae

 વિતરણ અને નિવાસસ્થાન 
ગાંધારીના છોડનું મૂળ વતન મધ્ય અને દક્ષિણ અમેરિકા છે, જો કે, તે વિશ્વભરમાં લગભગ સાઈઠ જેટલા ઉષ્ણકટિબંધીય અને ઉપ-ઉષ્ણકટિબંધીય દેશોમાં કુદરતી બની ગયું છે. તે પૂર્વ અને દક્ષિણ આફ્રિકામાં પુષ્કળ જોવા મળે છે, જ્યાં તે ૨,૦૦૦ મીટર (૬,૬૦૦ ફૂટ) ની નીચેની ઊંચાઇએ પણ જોવા મળે છે અને ઘણીવાર અગાઉ વિક્ષેપિત વિસ્તારો જેમ કે લોગ્ડ જંગલો અને કૃષિ માટે સાફ કરેલા વિસ્તારો પર આક્રમણ કરે છે. ગાંધારી આફ્રિકા, દક્ષિણ યુરોપ, જેમ કે સ્પેન અને પોર્ટુગલ, અને મધ્ય પૂર્વ, ભારત, ઉષ્ણકટિબંધીય એશિયા, ઓસ્ટ્રેલિયા, ન્યુઝીલેન્ડ અને યુએસ, તેમજ ઘણા એટલાન્ટિક, પેસિફિક અને હિંદ મહાસાગરના ટાપુઓમાં પણ ફેલાઈ છે. ૧૯૨૬માં રોયલ બોટનિકલ ગાર્ડન્સ બહાર નીકળ્યા બાદ તે શ્રીલંકામાં નોંધપાત્ર નીંદણ બની ગયું છે. ૧૮૪૧માં લેન્ટાનાને સુશોભન બગીચાના છોડ તરીકે ઓસ્ટ્રેલિયામાં લાવવામાં આવ્યા હતા, જે સ્થાનિક ખેતીમાંથી ફેલાઈને બચી ગયા હતા અને ૨૦ વર્ષમાં જંગલમાં સ્થાપિત થઈ ગયા હતા. તેમને લગભગ ૨૦૦ વર્ષ પહેલાં અંગ્રેજો દ્વારા ભારતમાં લાવવામાં આવ્યા હતા, જે પછી ફેલાઈ ગયા અને ત્યાં પણ આક્રમક બની ગયા. ૨૦૨૩માં રાષ્ટ્રીય સ્તરના નિરીક્ષણમાં જાણવા મળ્યું હતું કે એલ. કામરાએ ભારતના લગભગ ૫૦% કુદરતી વિસ્તારો પર આક્રમણ કર્યું છે.

 ઇકોલોજી 

પક્ષીઓ અને અન્ય પ્રાણીઓ બીજ ખાય છે, જે તેમને મોટા અંતર પર ફેલાવવામાં મદદ કરે છે.

 રહેઠાણ 
આ પ્રજાતિ વિવિધ વાતાવરણમાં જોવા મળે છે, જેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છેઃ

 કૃષિ ક્ષેત્રો
 જંગલના કિનારા અને અંતરાયો
 રિપેરિયન ઝોન
 ઘાસના મેદાનો
 ગૌણ જંગલ, અને
 બીચ ફ્રન્ટ.

ગાંધારી ભાગ્યે જ જંગલના કુદરતી અથવા અર્ધ-કુદરતી વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે, કારણ કે તે છાંયડો સહન ન કરવાને કારણે ઊંચા વૃક્ષો સાથે સ્પર્ધા કરવામાં અસમર્થ છે. તેના બદલે તે જંગલની ધાર પર ઉગે છે. ગાંધારી દુષ્કાળ, વિવિધ પ્રકારની જમીન, ગરમી, ભેજ અને મીઠું સહિત આબોહવાની પરિસ્થિતિઓની વિશાળ શ્રેણીમાં ટકી શકે છે. તે પ્રમાણમાં અગ્નિ સહનશીલ પણ છે અને તાજેતરમાં બળી ગયેલા જંગલ વિસ્તારોમાં ઝડપથી પોતાને સ્થાપિત કરી શકે છે.

 આક્રમક પ્રજાતિ અથવા નિંદણ તરીકે 
ગાંદારીને આઇયુસીએનની "વિશ્વની ૧૦૦ સૌથી ખરાબ આક્રમક પ્રજાતિઓની સૂચિ" માં સૂચિબદ્ધ કરવામાં આવી છે. ગાંધારીને પેલિયોટ્રોપિક્સ મોટા વિસ્તારોમાં નીંદણ માનવામાં આવે છે જ્યાં તેણે પોતાની સ્થાપના કરી છે. કૃષિ ક્ષેત્રો અથવા ગૌણ જંગલોમાં તે દુષપ્રભાવશાળી છોડ બની જાય છે અને એને કારણે અન્ય મૂળ પ્રજાતિઓ નો નાશ કરે છે અને જૈવવિવિધતામાં ઘટાડો કરે છે. ગાંધારીની ગાઢ ઝાડીઓની રચના નવા વૃક્ષોના વિકાસને અટકાવીને જંગલોના પુનર્જીવનને નોંધપાત્ર રીતે ધીમું કરી શકે છે.

ગાંધારીના છોડ પોતે આગ સામે તદ્દન પ્રતિરોધક હોવા છતાં, તે બળતણના ભારને બદલીને જંગલની ઇકોસિસ્ટમ ની આગની પેટર્નને બદલી શકે છે, જેના કારણે જંગલમાં બળતણનો ભરાવો નિર્માણ થાય છે. આ ભરાવો પોતે જ આગ ફેલાવાનું જોખમ વધારે છે. આ ખાસ કરીને શુષ્ક વિસ્તારોમાં વિનાશક બની શકે છે જ્યાં આગ ઝડપથી ફેલાઈ શકે છે અને કુદરતી ઇકોસિસ્ટમના મોટા વિસ્તારોને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.

 સંદર્ભો 

 બાહ્ય કડીઓ 

શ્રેણી:વનસ્પતિ
શ્રેણી:છોડ