બાનુ જહાંગીર કોયાજી

બાનુ જહાંગીર કોયાજી (૭ સપ્ટેમ્બર ૧૯૧૭ – ૧૫ જુલાઈ ૨૦૦૪) એક ભારતીય ચિકિત્સક તથા કુટુંબ નિયોજન અને વસ્તી નિયંત્રણના કાર્યકર્તા હતાં. તેઓ પુણેમાં કિંગ એડવર્ડ મેમૉરિયલ હોસ્પિટલનાં ડિરેક્ટર હતાં. મહારાષ્ટ્રના ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં સમુદાય આરોગ્ય કાર્યકરોના કાર્યક્રમો શરૂ કર્યા હતા. તેઓ કેન્દ્ર સરકારના સલાહકાર અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે માન્યતા પ્રાપ્ત નિષ્ણાત બન્યા.

 જીવનચરિત્ર 

 પ્રારંભિક જીવન 
બાનુ પેસ્તોનજી કાપડિયાનો જન્મ ૭ સપ્ટેમ્બર ૧૯૧૭ ના રોજ મુંબઈમાં એક પારસી પરિવારમાં થયો હતો. તેમના પિતા પેસ્તોનજી કાપડિયા નામના જાણીતા સિવિલ એન્જિનિયર હતા. નાની ઉંમરે, બાનુને પુણેમાં તેમના દાદા-દાદી સાથે રહેવા મોકલવામાં આવ્યા હતા જ્યાં તેમણે સંપત્તિ અને વૈભવી જીવનનો અનુભવ કર્યો હતો. તેમના માતાપિતાની સતત મુલાકાતો અને તેમના દાદા-દાદી સાથેના તેમના ગાઢ સંબંધોને કારણે તેઓ એક સ્વ-ઘોષિત પરિપૂર્ણ બાળપણ જીવી શક્યા. 

 શિક્ષણ 
તેના દાદા-દાદી સાથે રહેતી વખતે, બાનુ સેન્ટ વિન્સેન્ટ તમામ છોકરાઓની શાળામાંથી મેટ્રિક પાસ કરનારી પ્રથમ છોકરી બની હતી. પછી કોન્વેન્ટ ઓફ જીસસ એન્ડ મેરીમાં હાજરી આપી હતી જ્યાં તેણી ઘણીવાર રેન્કિંગમાં પ્રથમ સ્થાન મેળવતી હતી. કોન્વેન્ટમાં શાળાકીય શિક્ષણ મેળવ્યા પછી, બાનુએ સિનિયર કેમ્બ્રિજ લીધું અને પાંચ વર્ગોમાં વિશિષ્ટતા સાથે પાસ થયાં. તેમણે સેન્ટ ઝેવિયર્સ કોલેજમાં પૂર્વ-તબીબી સ્ત્રોતો કર્યા અને પછી ગ્રાંટ મેડિકલ કોલેજમાં તબીબીનો અભ્યાસ કર્યો જ્યાં તેમણે ૧૯૪૦માં એમ. ડી. ની ડિગ્રી મેળવી. બાનુએ પ્રખ્યાત ડૉ. વી. એન. શિરોડકર સાથે તેમના નિવાસ દરમિયાન સ્ત્રીરોગવિજ્ઞાની બનવાની તાલીમ લીધી હતી, પરંતુ ૧૯૪૩માં જ્યારે તેઓ પૂણે પરત ફર્યા ત્યારે ડૉ. એદલજી કોયાજી હેઠળ સામાન્ય પ્રેક્ટિસ કરી હતી.

 લગ્ન 
જ્યારે બાનુએ ૧૯૩૭માં મહાબળેશ્વરની મુલાકાત લીધી, ત્યારે બાનુના માર્ગદર્શક અને જહાંગીરના ભાઈ એદલજી કોયાજી દ્વારા તેણીનો પરિચય તેના ભાવિ પતિ જહાંગીર કોયાજી સાથે થયો હતો. જહાંગીર પોતે એન્જિનિયર હતા અને તાજેતરમાં જ પર્ડ્યુ યુનિવર્સિટીમાં તેમની ડિગ્રી પૂર્ણ કરી હતી. 

બાનુ અને જહાંગીરના લગ્ન ૨૪ ફેબ્રુઆરી, ૧૯૪૧ના રોજ થયા હતા, જે તેઓએ પ્રેમપ્રકરણ શરૂ કર્યાના ૫ વર્ષ બાદ હતાં. ૭ ઓગસ્ટ ૧૯૪૨ના રોજ આ દંપતિને તેમના પ્રથમ બાળક, કુરુસ નામના છોકરાનો જન્મ થયો. ૧૯૪૩માં દંપતીએ પૂણેમાં એક ઘર બનાવ્યું અને ત્યાં સ્થાયી થયા.Johri, Meera. 

 વ્યાવસાયિક જીવન 
૧૯૪૪ના એપ્રિલમાં સરદાર મૂડલિયારે ડૉ. એદલજી કોયાજીને વિનંતી કરી કે તેઓ પૂણે સ્થિત એક નાની પ્રસૂતિ સંભાળ હોસ્પિટલ કિંગ એડવર્ડ મેમોરિયલ હોસ્પિટલ (કેઈએમ)  સંભાળવા માટે સક્ષમ ઉચ્ચ પ્રશિક્ષિત ડૉક્ટરની ભલામણ કરે. ડૉ. એદલજી કોયાજીએ આ નોકરી માટે ડૉ. બાનુ જહાંગીર કોયાજીને સૂચવ્યું અને છ મહિના પછી, તેમણે મુખ્ય તબીબી અધિકારીનું પદ સંભાળ્યું. આ ભૂમિકામાં તેમના ૫૫ વર્ષમાં, બાનોએ હોસ્પિટલને ૧૯૪૪માં ૪૦ દર્દીની ક્ષમતાથી વધારીને ૧૯૯૯માં ૫૫૦ દર્દીની ક્ષમતા કરી હતી. તેમણે કેઈએમને શિક્ષણ હોસ્પિટલ અને સંશોધન સંસ્થામાં પણ રૂપાંતરિત કરી અને બી. જે. મેડિકલ કોલેજ સાથે જોડાણ સ્થાપિત કર્યું.

બાનુ WHO ખાતે માનવ પ્રજનન, મહિલા આરોગ્ય અને વિકાસ તેમજ આરોગ્ય, માનવશક્તિ અને વિકાસમાં વૈજ્ઞાનિક અને તકનીકી જૂથના સભ્ય હતાં. તેઓ મહારાષ્ટ્ર સરકાર, ભારત સરકાર, વિશ્વ બેંક, ફોર્ડ ફાઉન્ડેશન, UNFPA અને રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય મહત્વના ઘણા અન્ય સંગઠનોના સલાહકાર હતાં. તેઓ મેનેજમેન્ટ કાઉન્સિલના સભ્ય તેમજ પુણે યુનિવર્સિટીના પ્રોફેસર એમેરિટસ પણ હતા. તેમનું મુખ્ય યોગદાન પરિવાર નિયોજન, શહેરી અને ગ્રામીણ આરોગ્ય અને બાળકોના સ્વાસ્થ્યના ક્ષેત્રોમાં રહ્યું છે. 

 પુરસ્કારો અને માન્યતા 

 ૧૯૮૯-પદ્મ ભૂષણ 
 ૧૯૯૨-પુણ્યભૂષણ પુરસ્કાર 
 ૧૯૯૩-જાહેર સેવા માટે રેમન મેગ્સેસે પુરસ્કાર 

 સંદર્ભો 

 વધુ વાંચો 

 Indra Gupta, India’s 50 Most Illustrious Women, New Delhi: Icon Publications, 2003, 

 બાહ્ય કડીઓ 

 સામાજિક કાર્યકર્તા બાનો કોયાજીનું નિધન, ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા, ૧૫ જુલાઈ, ૨૦૦૪
 જાહેર સેવા માટે ૧૯૯૩ રેમન મેગ્સેસે પુરસ્કાર
શ્રેણી:૨૦૦૪માં મૃત્યુ
શ્રેણી:૧૯૧૭માં જન્મ