શૌનક

શૌનક (સંસ્કૃત: शौनक) એ એક પ્રખ્યાત સંસ્કૃત વ્યાકરણકાર હતા, જે ઋગ્વેદ-પ્રતિશાખ, બૃહદ્દેવતા, ચરણ-વ્યુહ, ઋગ્વેદના છ અનુક્રમણી (સૂચકાંકો) અને ઋગ્વેદના વિધાનના લેખક છે. તેઓ કાત્યાયન અને અશ્વલયનના ગુરુ છે અને ઋગ્વેદના બાષ્કલ અને શકલ શાખાઓને તેમણે જોડ્યા હોવાનું કહેવાય છે. મહાભારતમાં, તેમને રુરુ અને પ્રમદ્વરાના પુત્ર તરીકે ઓળખવામાં આવ્યા છે, અને ભાગવત પુરાણમાં, તેમને ગૃત્સમદના પૌત્ર અને ભૃગુ વંશી સુનકના પુત્ર તરીકે ઓળખવામાં આવ્યા છે.

શૌનક એ શિક્ષકો અને અથર્વવેદની શાખાને લાગુ પડતું નામ પણ છે.

 સાહિત્ય 
વિષ્ણુ પુરાણ અનુસાર, શૌનક ગૃત્સમદના પુત્ર હતા અને તેમણે માનવ જીવનના ચાર સ્તરોની પદ્ધતિની શોધ કરી હતી. સૂત મહામુનિએ શૌનક મહામુનિના નેતૃત્વ હેઠળના ઋષિઓના જૂથને પૌરાણિક કથાઓ સંભળાવી હતી.

ઉવતના ઋગ્વેદ-પ્રતિશાખ્યના ભાષ્યના ભાષ્યકાર, ચંપા શહેરના વિષ્ણુમિત્રના મતે, ઋગ્વેદ-પ્રતિશાખ્ય શૌનકને આભારી છે જેમણે નૈમિષમાં આયોજિત સત્ર-યજ્ઞ (૧૨ દિવસનો ખૂબ જ મોટા પાયે સામૂહિક યજ્ઞ) માં અન્ય લોકોને તે શીખવ્યું હતું.(English)Mangaldeva Śāstri, The Rgveda-prātiśākhya with the commentary of  by Śaunaka.; Vaidika Svādhyāya Mandira, Varanasi Cantt.,1959, OCLC: 28723321(Hindi)Virendrakumar Verma, Rgveda-prātiśākhya of Śaunaka Along with ; Chaukhambha Sanskrit Pratishthan,38 U.A., Jawaharnagar, Bungalow Road, Delhi-110007, Reprint-1999; (also published by Saujanya Books, Delhi, and by Benaras Hindu University)

ઋગ્વેદિક મંત્રોના ઉપયોગ પર લખાયેલ વિધાન ગ્રંથ, ઋગ્વિધાન, પણ શૌનકને આભારી છે. તેમણે રચેલા ઋગ્વિધાને શ્રૌત અને ગૃહ્ય શાસ્ત્રોમાં લખેલા સંસ્કારો અને ધાર્મિક અનુષ્ઠાનોને સરળ બનાવવામાં મદદ કરી.

મહાકાવ્ય મહાભારતમાં શૌનકે મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી. નૈમિષ નામના જંગલમાં શૌનકના નેતૃત્વ હેઠળના ઋષિઓના સંમેલન દરમિયાન ઉગ્રશ્રવસ સૌતિ નામના કથાકાર દ્વારા શૌનકને મહાભારતનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું હતું. શૌનકે યુધિષ્ઠિરને વનવાસ પછી થનારા તેમના દુઃખના સ્વરૂપ વિશે પણ સાંત્વના આપી હતી.

 સંદર્ભ 

 બાહ્યકડીઓ