મહાદેવી

મહાદેવી, જેમને આદિ પરાશક્તિ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, અને મહામાયા, હિંદુ ધર્મના સર્વોચ્ચ દેવી છે. દેવી-કેન્દ્રિત સંપ્રદાય શાક્ત પરંપરા અનુસાર, તમામ હિંદુ દેવી-દેવતાઓને આ મહાન દેવીના સ્વરૂપ માનવામાં આવે છે, જેને પરબ્રહ્મ અથવા અંતિમ વાસ્તવિકતા માનવામાં આવે છે.

શાક્તો ઘણીવાર તેણીની દુર્ગા તરીકે પૂજા કરે છે, અને સાથે તેમને અન્ય ઘણા સ્વરૂપો હોવાનું પણ માને છે. મહાદેવીનો ઉલ્લેખ મૂળપ્રકૃતિ (શાક્ત ગ્રંથોમાં આદિકાળની દેવી) તરીકે કરવામાં આવ્યો છે. તેમાં તેમનાં પાંચ પ્રાથમિક સ્વરૂપો છે-પાર્વતી, લક્ષ્મી, સરસ્વતી, ગાયત્રી અને રાધા. તેને સામૂહિક રીતે પંચપ્રકૃતિ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત દેવીનું એક સ્વરૂપ દેવી ત્રિપુરસુંદરી ઘણીવાર શાક્ત પરંપરામાં સર્વોચ્ચ દેવી મહાદેવી સાથે ઓળખવામાં આવે છે. લેખક હેલેન ટી. બોરસિએર કહે છેઃ "હિંદુ તત્વજ્ઞાનમાં, લક્ષ્મી (વૈષ્ણવમાં પ્રાથમિક દેવી) અને પાર્વતી (શૈવમાં પ્રાથમિક દેવી)- બંનેને આ મહાન દેવી મહાદેવી અને શક્તિ અથવા દિવ્ય શક્તિની અભિવ્યક્તિ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે".

 ગુણસૂચક નામો 
મહાદેવીને ઘણાં નામોથી ઓળખવામાં આવે છે. તેને સામાન્ય રીતે મૂળપ્રકૃત્તિ ('તે કે જે આદિકાળનું તત્વ છે') અને મહામાયા ('તે કે જે માયાની બહાર છે') તરીકે ઓળખાય છે. દેવી ભાગવત પુરાણ અને લલિતા સહસ્રનામમાં મહાદેવીના અસંખ્ય ઉપનામોનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. આ નામોમાં તેમની દૈવીય અને વિનાશક લાક્ષણિકતાઓનો સમાવેશ થાય છે.

દેવી ભાગવત પુરાણમાં તેણીને 'બધાની માતા', 'તમામ જીવોમાં જીવનરૂપી શક્તિ' અને 'તે જે સર્વોચ્ચ જ્ઞાન છે' તરીકે વર્ણવવામાં આવી છે. લલિતા સહસ્રનામમાં તેણીને વિશ્વાધિકા (તે જે બ્રહ્માંડને પાર કરે છે), સર્વગા (તે કે જે સર્વવ્યાપી છે), વિશ્વધારીણી (તે જેણે બ્રહ્માંડને ટેકો આપ્યો છે), રાક્ષસાઘ્નિ (તેણી જે રાક્ષસોને મારે છે), ભૈરવી (ભયંકર વ્યક્તિ) અને સંહારિણી (જે વિનાશ કરે છે) તરીકે વર્ણવે છે. મહાદેવીની વિનાશક લાક્ષણિકતાઓનું વધુ વર્ણન આર્યસ્તવ નામના સ્તોત્રમાં કરવામાં આવ્યું છે, જેમાં તેમને કાલરાત્રિ ('મૃત્યુની રાત') અને નિષ્ઠા ('તે જે મૃત્યુ છે') કહેવામાં આવે છે.

 લક્ષણો 

 મહામાયા 
દેવી મહાત્મ્ય પ્રથમ પ્રકરણમાં મહાદેવીને મહામાયા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જેનો અર્થ થાય છે તે જે માયાને નિયંત્રિત કરે છે.

 સાહિત્ય 

 વેદો 
વેદોમાં દેવીના અનેક સ્વરૂપોનું વર્ણન છે જેમ કે: દેવી (શક્તિ), પૃથ્વી (પૃથ્વી), અદિતિ (બ્રહ્માંડિક નૈતિક વ્યવસ્થા), વાચા (ધ્વનિ), નિરૃતિ (વિનાશ), રાત્રી અને અરણ્યની (વન). ઋગ્વેદમાં દિનસાના, રાકા, પુરંધી, પરેંદી, ભારતી અને મહી જેવી દાન દેવીઓનો ઉલ્લેખ છે. 

ઋગ્વેદનો દેવીસૂક્ત (૧૦.૧૨૫.૧થી ૧૦.૧૨૫.૮) સૌથી વધુ અભ્યાસ કરાયેલ સ્તોત્રોમાંનો એક છે, જે કહે છે કે અંતિમ વાસ્તવિકતા દેવી છે.


 ઉપનિષદ 
શક્તિ ઉપનિષદો એ હિંદુ ધર્મના નાના ઉપનિષદોનો સમૂહ છે જે શક્તિ ધર્મશાસ્ત્ર સાથે સંબંધિત છે. ૧૦૮ ઉપનિષદોના મુક્તિક સંગ્રહમાં આઠ શાક્ત ઉપનિષદો છે.  શાક્ત ઉપનિષદો સ્ત્રીત્વને સર્વોપરી, આદિ કારણ તથા હિન્દુ ધર્મમાં બ્રહ્મ અને આત્મા તરીકે જાહેર કરવા અને તેનું સન્માન કરવા માટે નોંધપાત્ર છે.  

 શાક્ત પુરાણો 
શાક્તો દેવીને સર્વ અસ્તિત્વની સર્વોચ્ચ, અંતિમ, શાશ્વત વાસ્તવિકતા તરીકે એટલે કે હિન્દુ ધર્મની બ્રહ્મ સિદ્ધાંત જેવી જ કલ્પના કરે છે. તેમને એકસાથે બધી સૃષ્ટિ, તેના અવતાર અને તેને સજીવ અને સંચાલિત કરતી ઊર્જાનો સ્ત્રોત માનવામાં આવે છે, અને જેમાં બધું જ આખરે ઓગળી જશે. તેમણે પોતાને શિવના રૂપમાં પુરુષ સ્વરૂપમાં પ્રગટ કર્યા છે. તેમનો અર્ધભાગ શિવ છે. 

 સ્વરૂપો 
શાક્ત પરંપરાઓ અનુસાર, મહાદેવી પરમ દેવી છે જ્યારે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ તેમના ગૌણ છે જે તેમની શક્તિ વિના કાર્ય કરી શકતા નથી. કોઈ પણ દેવતાની પૂજા કરે છે તે આખરે દેવીની પૂજા કરે છે.  શાક્તવાદમાં શ્રીકુલ પરંપરા અનુસાર ત્રિપુરસુંદરી મહાવિદ્યાઓમાં સૌથી આગળ છે. તેઓ મહાદેવીનું સર્વોચ્ચ સ્વરૂપ છે અને શ્રીવિદ્યાની પ્રાથમિક દેવી પણ છે. ત્રિપુર ઉપનિષદ તેમને બ્રહ્માંડની પરમ શક્તિ (ઊર્જા, શક્તિ) તરીકે મૂકે છે.  વૈષ્ણવ ધર્મમાં લક્ષ્મીને પરંપરાગત રીતે તેમના જીવનસાથી વિષ્ણુ કરતાં ગૌણ તરીકે પૂજવામાં આવે છે, અને તે સ્થાયી અને ગૃહસ્થ જીવનના આનંદનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. શૈવ ધર્મમાં દેવી પાર્વતી દેવીનો સંપૂર્ણ અવતાર છે. 

 દસ મહાવિદ્યાઓ 
મહાવિદ્યાઓ મહાદેવીના દસ તાંત્રિક દેવીઓ અથવા પાસાઓ છે જે તેમના સ્વભાવ અને વિવિધ હેતુઓ માટે વિવિધ સ્વરૂપોમાં પ્રગટ થવાની ક્ષમતા દર્શાવે છે. મહાવિદ્યા શબ્દનો અર્થ 'મહાન જ્ઞાન' થાય છે અને 'દસ મહાન મંત્ર', 'દસમહાવિદ્યા ' ઉપનામ પણ તેમના સંદર્ભમાં વપરાય છે.  દસમી સદીથી મહાવિદ્યાઓને એક જૂથ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે અને સામાન્ય રીતે તેમાં કાલી, તારા, ત્રિપુરા સુંદરી, ભુવનેશ્વરી, ચિન્નમસ્તા, ભૈરવી, ધૂમાવતી, બગલામુખી, માતંગી અને કમલાનો સમાવેશ થાય છે.  ગુહ્યાદિગુહ્ય-તંત્ર, તોદલ-તંત્ર અને મુંડમાલ-તંત્ર જેવા ગ્રંથોમાં દસ મહાવિદ્યાઓની તુલના વિષ્ણુના દસ અવતાર સાથે કરવામાં આવી છે. વિદ્વાન કિન્સલીના મતે મહાવિદ્યાઓ વિષ્ણુના અવતારોની સરખામણીમાં ઓછી વૈશ્વિક ભૂમિકાઓ ભજવે છે, તેમ છતાં તેમનો હેતુ એ બતાવવાનો છે કે મહાદેવી તેમના વિવિધ સ્વરૂપો દ્વારા વાસ્તવિકતાના તમામ પાસાઓમાં વ્યાપી ગયા છે. 

 સંદર્ભો 

 અવતરણો 

 ટાંકવામાં આવેલા કાર્યો 












 વધુ વાંચન 







શ્રેણી:દેવી દેવતા