મેહરગઢ

મેહરગઢ એક ઉત્તરપાષાણ પુરાતત્વીય સ્થળ છે, જે પાકિસ્તાનમાં બલુચિસ્તાનના કાચી મેદાન પર આવેલું છે. તે બોલાન ઘાટની નજીક, સિંધુ નદીની પશ્ચિમે અને પાકિસ્તાનના આધુનિક શહેરો ક્વેટા, કલાત અને સિબીની વચ્ચે આવેલું છે. આ સ્થળની શોધ ૧૯૭૪માં ફ્રેન્ચ પુરાતત્વવિદો જીન-ફ્રેન્કોઇસ જેરીજ અને કેથરિન જેરીજની આગેવાની હેઠળના ફ્રેન્ચ આર્કિયોલોજિકલ મિશન દ્વારા કરવામાં આવી હતી. મેહરગઢનું ૧૯૭૪ થી ૧૯૮૬ દરમિયાન તથા પુનઃ ૧૯૯૭ થી ૨૦૦૦ દરમિયાન સતત ખોદકામ કરવામાં આવ્યું હતું. પુરાતત્વીય સામગ્રી છ ટેકરામાંથી મળી આવી છે, અને લગભગ ૩૨,૦૦૦ કલાકૃતિ સ્થળ પરથી એકત્ર કરવામાં આવી છે. ૪૯૫ એકર (૨.૦૦ વર્ગ કિ.મી.) ના સ્થળના ઈશાન ખૂણામાં આવેલી મેહરગઢ ખાતેની સૌથી પ્રારંભિક વસાહત ઈ.સ.પૂ. ૭૦૦૦ થી ૫૫૦૦ વચ્ચે એક ખેતી ધરાવતું એક નાનકડું ગામ હતું.

 ઇતિહાસ 
મેહરગઢ ભારતીય ઉપખંડના સૌથી પ્રાચીન સ્થળોમાંનું એક છે જે ખેતી અને પશુપાલનના પુરાવા દર્શાવે છે.UNESCO World Heritage. 2004. " Archaeological Site of MehrgarhHirst, K. Kris. 2005. તે નજીકના પૂર્વની નિયોલિથિક સંસ્કૃતિથી પ્રભાવિત હતું, જેમાં "ઘરેલું ઘઉંની જાતો, ખેતીના પ્રારંભિક તબક્કાઓ, માટીકામ, અન્ય પુરાતત્વીય કલાકૃતિઓ, કેટલાક પાળેલા છોડ અને પશુપાલન" વચ્ચે સમાનતાઓ હતી. અસ્કો પારપોલાના મતે, આ સંસ્કૃતિ સિંધુ ખીણમાં સ્થળાંતરિત થઈ અને કાંસ્ય યુગની સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિ બની.

જીન-ફ્રાન્કોઇસ જારીજ મેહરગઢના સ્વતંત્ર મૂળ માટે દલીલ કરે છે. જારીજ નોંધે છે કે "એવી ધારણા કે ખેતી અર્થતંત્ર પૂર્વ નજીકથી દક્ષિણ એશિયામાં સંપૂર્ણ રીતે રજૂ થયું હતું,"Jean-Francois Jarrige Mehrgarh Neolithic , Paper presented in the International Seminar on the "First Farmers in Global Perspective," Lucknow, India, 18–20 January 2006 અને પૂર્વીય મેસોપોટેમિયા અને પશ્ચિમી સિંધુ ખીણના નિયોલિથિક સ્થળો વચ્ચેની સમાનતા, જે તે સ્થળો વચ્ચે "સાંસ્કૃતિક સાતત્ય" ના પુરાવા છે. જો કે, મેહરગઢની મૌલિકતાને જોતાં, જારીજ નિષ્કર્ષ કાઢે છે કે મેહરગઢમાં જૂની સ્થાનિક પૃષ્ઠભૂમિ છે, અને તે "નજીક પૂર્વની નિયોલિથિક સંસ્કૃતિનો પછાત વિસ્તાર નથી."


લુકાક્સ અને હેમ્ફિલ મેહરગઢના પ્રારંભિક સ્થાનિક વિકાસનું સૂચન કરે છે, જેમાં સાંસ્કૃતિક વિકાસમાં સાતત્ય હતું પરંતુ વસ્તીમાં ફેરફાર હતો.Brian E. Hemphill, John R. Lukacs, K.A.R. Kennedy, Biological Adaptations and Affinities of Bronze Age Harappans.  Chapter 11 of Harappa Excavation Reports 1986-1990 લુકાક્સ અને હેમ્ફિલના મતે, જ્યારે મેહરગઢની નિયોલિથિક અને ચેલ્કોલિથિક સંસ્કૃતિઓ વચ્ચે મજબૂત સાતત્ય છે, ત્યારે દંત પુરાવા દર્શાવે છે કે ચેલ્કોલિથિક વસ્તી મેહરગઢની નિયોલિથિક વસ્તીમાંથી ઉતરી આવી નથી, જે "જનીન પ્રવાહના મધ્યમ સ્તર સૂચવે છે." તેમણે લખ્યું છે કે "મેહરગઢના નિયોલિથિક રહેવાસીઓના સીધા વંશજો ઉત્તરપશ્ચિમ ભારતમાં મેહરગઢની દક્ષિણ અને પૂર્વમાં અને ડેક્કન ઉચ્ચપ્રદેશની પશ્ચિમી ધાર પર જોવા મળે છે," જેમાં નિયોલિથિક મેહરગઢ, મેહરગઢની દક્ષિણમાં, ચાલ્કોલિથિક ઇનામગાંવ સાથે ચાલ્કોલિથિક મેહરગઢ કરતાં વધુ સામ્યતા દર્શાવે છે.

ગેલેગો રોમેરો એટ અલ. (૨૦૧૧) જણાવે છે કે ભારતમાં લેક્ટોઝ સહિષ્ણુતા પરના તેમના સંશોધન સૂચવે છે કે "રીક એટ અલ. (૨૦૦૯) દ્વારા ઓળખાયેલ પશ્ચિમ યુરેશિયન આનુવંશિક યોગદાન મુખ્યત્વે ઈરાન અને મધ્ય પૂર્વના જનીન પ્રવાહને પ્રતિબિંબિત કરે છે." ગેલેગો રોમેરો નોંધે છે કે જે ભારતીયો લેક્ટોઝ-સહિષ્ણુ છે તેઓ આ સહિષ્ણુતા અંગે આનુવંશિક પેટર્ન દર્શાવે છે જે "સામાન્ય યુરોપિયન પરિવર્તનની લાક્ષણિકતા" છે. રોમેરોના મતે, આ સૂચવે છે કે "સૌથી સામાન્ય લેક્ટોઝ સહિષ્ણુતા પરિવર્તન ૧૦,૦૦૦ વર્ષ પહેલાં મધ્ય પૂર્વમાંથી દ્વિ-માર્ગી સ્થળાંતર થયું હતું. જ્યારે પરિવર્તન સમગ્ર યુરોપમાં ફેલાયું હતું, ત્યારે અન્ય સંશોધકે પરિવર્તનને પૂર્વ તરફ ભારતમાં લાવ્યું હોવું જોઈએ - સંભવતઃ પર્સિયન લોકો ગલ્ફના કિનારે મુસાફરી કરી રહ્યા હતા જ્યાં સમાન પરિવર્તનના અન્ય ખિસ્સા મળી આવ્યા છે." તેઓ વધુમાં નોંધે છે કે "દક્ષિણ એશિયામાં પશુપાલનના સૌથી જૂના પુરાવા સિંધુ નદી ખીણના મેહરગઢ સ્થળ પરથી મળે છે અને તે ૭૦૦૦ વર્ષ પુરાણા છે."

બાહ્ય કડીઓ

 મેહરગઢનું પુરાતત્વીય સ્થળ
 http://www.arscan.fr/archeologie-asie-centrale/mai/  Mission archéologique de l'Indus (M.A.I.) [fr]

સંદર્ભ

શ્રેણી:સિંધુ સંસ્કૃતિનાં સ્થળો