નરેશ પાંડે ચકોર

ડૉ. નરેશ પાંડે ચકોર (૩ જાન્યુઆરી ૧૯૩૮ - ૧૪ નવેમ્બર ૨૦૧૫) બિહારના એક પ્રખ્યાત ભારતીય સાહિત્યકાર, સંપાદક, કવિ અને સાંસ્કૃતિક કાર્યકર હતા, જેઓ અંગિકા ભાષા અને તેની સાહિત્યિક ચળવળના પાયાના વ્યક્તિત્વ અને "યુગનિર્માતા યોદ્ધા" (युगांतरकारी योद्धा) તરીકે પ્રખ્યાત હતા. તેમનું સૌથી કાયમી યોગદાન અંગિકા માસિક મેગેઝિન 'અંગ માધુરી'નું ૪૬ વર્ષ સુધી સતત પ્રકાશન અને સંપાદન હતું.

શરૂઆતનું જીવન અને શિક્ષણ
નરેશ પાંડે ચકોરનો જન્મ ૩ જાન્યુઆરી ૧૯૩૮ના રોજ બિહારના ભાગલપુર જિલ્લાના સુલતાનગંજથી લગભગ ૧૫ કિલોમીટર દક્ષિણમાં આવેલા દેવધા ગામમાં થયો હતો. તેઓ એક સામાન્ય ખેડૂત પરિવારમાંથી હતા. તેમના પિતા શ્રી ચંદ્રમોહન પાંડે અને માતા શ્રીમતી પ્રજાવતી દેવી હતા.[2]

તેમણે તેમનું પ્રારંભિક શિક્ષણ ગામ અને નજીકની શાળાઓમાં મેળવ્યું. તેમણે ભાગલપુર યુનિવર્સિટી હેઠળની ટીએનજે કોલેજમાં ઉચ્ચ અભ્યાસ કર્યો.

વ્યાવસાયિક કારકિર્દી અને સક્રિયતા
સરકારી સેવા
૧૯૬૩માં, પાંડેએ બિહાર રાજ્ય ખાદી ગ્રામોદ્યોગ બોર્ડ, પટનામાં આંકડાકીય અધિકારી (सांख्यिकी पदाधिकारी) તરીકે જોડાઈને સરકાર સાથે તેમની વ્યાવસાયિક કારકિર્દીની શરૂઆત કરી. ૧૯૯૬માં નિવૃત્તિ સુધી તેમણે આ પદ પર સેવા આપી.

અંગિકા ચળવળનો પાયો નાખ્યો
તેમની સેવાની સાથે સાથે, પાંડે અંગિકા ભાષાના પ્રચાર અને માન્યતા માટેના આંદોલનમાં ઊંડાણપૂર્વક સામેલ થયા.

૧૯૬૧: તેમણે 'અંગ ભાષા પરિષદ'માં પ્રચાર મંત્રી (प्रचार मंत्री) તરીકે જોડાઈને અંગિકા ભાષા ચળવળમાં પોતાની સફર શરૂ કરી.

પ્રથમ પ્રકાશન: તેમની પ્રથમ પ્રકાશિત કૃતિ, અંગિકા એકાંકી નાટક "કિસાન કા જાગાબા" (किसान कब जगाब़), ૧૯૬૧માં પ્રકાશિત થઈ, જે તેને આધુનિક અંગિકા ભાષામાં પ્રથમ પ્રકાશિત પુસ્તક તરીકે ચિહ્નિત કરે છે.

સરકાર દ્વારા પ્રકાશિત પુસ્તક: ૧૯૬૩માં પ્રકાશિત થયેલ તેમનું અંગિકા નાટક "સર્વોદય સમાજ" (सर्वोदय समाज), સરકારી વિભાગ દ્વારા પ્રકાશિત થયેલું પ્રથમ અંગિકા પુસ્તક હતું.

આંગ માધુરીના સંપાદક
માસિક સામયિક આંગ માધુરીના સંપાદક તરીકેની તેમની ભૂમિકાને તેમની મુખ્ય સિદ્ધિ માનવામાં આવે છે. ડિસેમ્બર ૧૯૭૦માં તેનું પ્રકાશન અને સંપાદન શરૂ કરીને, તેમણે તેમના મૃત્યુ સુધી ૪૬ વર્ષ સુધી સતત મેગેઝિનનું સંચાલન કર્યું. આ કાર્ય પ્રત્યેના તેમના સમર્પણને અન્ય મહાન ભારતીય સંપાદકોની તુલનામાં ઘણીવાર પ્રકાશિત કરવામાં આવે છે: તેમણે આચાર્ય મહાવીર પ્રસાદ દ્વિવેદીએ સરસ્વતી (૧૮ વર્ષ) સંપાદિત કર્યું અથવા પંડિત શ્રી રામ શર્માએ વિશાલ ભારત (લગભગ બે દાયકા) સંપાદિત કર્યું તેના કરતા નોંધપાત્ર રીતે લાંબા સમય સુધી અંગ માધુરીનું સંપાદન કર્યું.

સાહિત્યિક આઉટપુટ અને વારસો
પાંડે એક ઉત્કૃષ્ટ લેખક હતા, જેમણે અંગિકા અને હિન્દી સાહિત્ય બંનેમાં વ્યાપક યોગદાન આપ્યું. તેમને કુલ ૮૦ પુસ્તકો લખવા અથવા સંપાદિત કરવાનો શ્રેય આપવામાં આવે છે, જોકે કેટલાક સ્ત્રોતો ૭૧ પ્રકાશિત કૃતિઓ (જેમાં તેમણે સંપાદિત કરેલી ૮ કૃતિઓ શામેલ છે) નો આંકડો ટાંકે છે.

ઉપાધિઓ અને માન્યતા
તેમની અવિરત સેવા અને ગહન યોગદાનને કારણે, તેમને સાથી વિદ્વાનો અને લેખકો દ્વારા ઘણી વાર અનેક પ્રતિષ્ઠિત ઉપાધિઓનો ઉપયોગ કરીને પ્રશંસા કરવામાં આવતી હતી, જેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

અંગિકા કા ભારતેન્દુ હરિશ્ચંદ્ર
અંગિકા કા મહાવીર પ્રસાદ દ્વિવેદી
અંગિકા કા તુલસીદાસ
અંગિકા કા શેક્સપિયર
અંગિકા કા કાલિદાસ

 સાંસ્કૃતિક સક્રિયતા 
તેઓ એક સમર્પિત આયોજક અને સાંસ્કૃતિક કાર્યકર (आंदोलनधर्मी) હતા. પટણામાં 'જાહ્નવી અંગિકા સંસ્કૃતિ સંસ્થાન' ના નેજા હેઠળ, તેઓ વાર્ષિક ધોરણે 'અંગિકા મહોત્સવ' (અંગિકા ઉત્સવ)નું આયોજન કરતા હતા. તેઓ તેમની વ્યક્તિગત પ્રતિબદ્ધતા માટે જાણીતા હતા, તેઓ ઘણીવાર ઉત્સવમાં પ્રદર્શન સુનિશ્ચિત કરવા માટે અંગિકા પુસ્તકોના ભારે બોક્સ માથા પર લઈ જતા હતા.

 વિદ્વતાપૂર્ણ કાર્ય 
તેમના સ્વતંત્ર કાર્યો ઉપરાંત, તેમણે ડૉ. અભયકાંત ચૌધરી સાથે ગાઢ સહયોગ કર્યો, નવ પુસ્તકોનું સહ-લેખન અને સંપાદન કર્યું જે ભાષાને વિદ્વતાપૂર્ણ ઊંડાણ પૂરું પાડે છે, જેમાં ઇતિહાસ, અલંકાર (અલંકાર), ભાવનાત્મક અભિવ્યક્તિ (રાસ વિજ્ઞાન) અને અંગિકા સાહિત્ય અને લોકગીતોના સાંસ્કૃતિક અભ્યાસનો સમાવેશ થાય છે. વધુમાં, તેમના વારસાને એ હકીકત દ્વારા રેખાંકિત કરવામાં આવે છે કે વિવિધ વિદ્વાનો દ્વારા તેમના જીવન અને યોગદાન વિશે ખાસ કરીને નવ પુસ્તકો લખવામાં આવ્યા હતા.

મૃત્યુ
પાંડે 'ચકોર'નું ૧૪ નવેમ્બર ૨૦૧૫ ના રોજ પટનામાં અવસાન થયું. સાહિત્ય અને આધ્યાત્મિકતા પ્રત્યેની તેમની આજીવન નિષ્ઠાને ઉજાગર કરતા, નોંધનીય છે કે તેમનું અવસાન રામ અને તુલસીદાસ સંબંધિત એક લેખનું પ્રૂફરીડિંગ કરતી વખતે થયું, જે તેમની સાહિત્યિક સેવા અને રામ-ભક્તિ (ભગવાન રામ પ્રત્યેની ભક્તિ) બંને પ્રત્યેની તેમની ઊંડી પ્રતિબદ્ધતાનું પ્રતીક છે.

પસંદ કરેલ ગ્રંથસૂચિ
પાંડેની ગ્રંથસૂચિમાં નાટક, કવિતા, સાંસ્કૃતિક અભ્યાસ અને અનુવાદ સહિત વિવિધ શૈલીઓનો સમાવેશ થાય છે:[3]

નાટકો અને નાટક
કિસાન કા જગાબા (અંગિકા એકાંકી - અંગિકા એક-એક્ટ પ્લે)
એક શાખ : દો ફૂલ (હિન્દી નાટક - હિન્દી નાટક)
સર્વોદય સમાજ (અંગિકા નાટક - અંગિકા નાટક)
શ્રી રામ જન્મોત્સવ (અંગિકા ગીત-નાટ્ય - અંગિકા મ્યુઝિકલ ડ્રામા)
કવિતા અને મહાકાવ્યો
ભોરકા લાલી (અંગિકા કાવ્ય)
યયાતિ (અંગિકા કાવ્ય)
હમર સંકીર્તન યાત્રા (અંગિકા કાવ્ય)
બાબા ઠાકુર (અંગિકા ગાથા કાવ્ય)
સાવન સલોની (હિન્દી काव्य)
મિલાન (હિન્દી કવિતા)
કિસાન: દેશ કે શાન (અંગિકા કવિતા સંગ્રહ)
ભક્તિ પુષ્પાંજલિ (ભાગ I અને II)
નવલકથાઓ અને ટૂંકી વાર્તાઓ
વિશાખા (અંગિકા लघु उपन्यास - અંગિકા નોવેલા)
એબ્લિન (हिन्दी उपन्यास - હિન્દી નવલકથા)
તિલકા સુંદરી દાર-દાર (અંગિકા વાર્તા સંગ્રહ - અંગિકા ટૂંકી વાર્તા સંગ્રહ)
દાન એક મજબૂરી (હિન્દી लघुकथा - હિન્દી ફ્લેશ ફિક્શન)
સાંસ્કૃતિક અને સંશોધન કાર્યો (સોલો/સંપાદિત)
અંગિકા જતસાર (સંપાદિત)
અંગિકા આંદોલન કા ઇતિહાસ
અંગિકા લોક સાહિત્ય
અંગ જનપદ ગૌરવ: હલધર બાબા (જીવનચરિત્ર)
અંગજનપદ કે વૈવાહિક વિધિ વિધાન
મહાત્મા ભોલી બાબા: ભોલા કે અવતાર
અનુવાદો
અંગિકા ગીતા (અનુવાદ)
રઘુવંશમ (અનુવાદ)
સુખલા ગાચવાલા જંગલ (અનુવાદ)
ડો. અભયકાંત ચૌધરી સાથે સહ-લેખક/સંપાદિત કૃતિઓ
અંગિકા સાહિત્ય કા ઇતિહાસ (ત્રણ ભાગ: પ્રથમ, બીજી અને સુધારેલી આવૃત્તિ)
અંગિકા કાવ્ય મેં રાસ વ્યંજના
અંગિકા મેં અલંકાર
અંગિકા લોકગીતો કા સાંસ્કૃતિક અધ્યાયન
અંગિકા લોહોઈક્તિ સંગ્રાહ (કહેવતોનો સંગ્રહ)