પાકિસ્તાનનો હિન્દુ, બૌદ્ધ અને જૈન સ્થાપત્ય વારસો

પાકિસ્તાનનો હિન્દુ, બૌદ્ધ અને જૈન સ્થાપત્ય વારસો પાકિસ્તાનમાં વસાહત અને સભ્યતાના લાંબા ઇતિહાસનો એક ભાગ છે. સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિનો અંત બીજા સહસ્ત્રાબ્દી પૂર્વેના મધ્યમાં થયો હતો અને ત્યારબાદ વૈદિક સંસ્કૃતિનો ઉદય થયો, જે ઉત્તર ભારત અને પાકિસ્તાનના મોટા ભાગ સુધી વિસ્તર્યો હતો.

 વૈદિક કાળ 
વૈદિક કાળ (લગભગ ઇ.સ.પૂ.૧૫૦૦ થી ઇ.સ.પૂ.૫૦૦) ઇ.સ.પૂ. ૧૫૦૦ થી ઇ.સ.પૂ. ૮૦૦ દરમિયાન રચાયો હોવાનું માનવામાં આવે છે. જેમ જેમ ઈન્ડો-આર્યો સિંધુ ખીણમાં સ્થળાંતર કરીને સ્થાયી થયા, તેમ તેમ તેમની સાથે તેમની વિશિષ્ટ ધાર્મિક પરંપરાઓ અને પ્રથાઓ પણ આવી જે સ્થાનિક સંસ્કૃતિ સાથે ભળી ગઈ. ઈન્ડો-આર્યોની ધાર્મિક માન્યતાઓ અને પ્રથાઓ બેક્ટ્રીયા-માર્જિયાના સંસ્કૃતિ અને ભૂતપૂર્વ સિંધુ ખીણ સંસ્કૃતિના મૂળ હડપ્પન સિંધુ માન્યતાઓએ આખરે વૈદિક સંસ્કૃતિ અને જાતિઓનો ઉદય કર્યો.India: Reemergence of Urbanization. Retrieved 12 May 2007. પ્રારંભિક પ્રારંભિક વૈદિક સંસ્કૃતિ એક આદિવાસી, પશુપાલન સમાજ હતો જે સિંધુ ખીણમાં કેન્દ્રિત હતો, જે આજે પાકિસ્તાન છે. આ સમયગાળા દરમિયાન હિન્દુ ધર્મના સૌથી જૂના ગ્રંથો, વેદોની રચના કરવામાં આવી હતી.

આ સમયગાળા દરમિયાન અનેક પ્રારંભિક જાતિઓ અને રાજ્યો ઉભા થયા અને આ વિવિધ જાતિઓ વચ્ચે આંતરિક લશ્કરી સંઘર્ષો સામાન્ય હતા; જેમ કે ઋગ્વેદમાં વર્ણવવામાં આવ્યું છે, જે આ સમયે રચાઈ રહ્યું હતું, આવા સંઘર્ષોમાં સૌથી નોંધપાત્ર દસ રાજાઓનું યુદ્ધ હતું. આ યુદ્ધ ૧૪મી સદી બીસી (૧૩૦૦ બીસી) માં રાવી નદીના કિનારે થયું હતું. આ યુદ્ધ ભરત જાતિ અને દસ જાતિઓના સંઘ વચ્ચે લડાયું હતું:
 ચોલિસ્તાન-થાર પ્રદેશમાં કેન્દ્રિત અભિરા રાજ્ય.
 બહલિકા રાજ્ય, પંજાબમાં કેન્દ્રિત.
 ગાંધાર કબર સંસ્કૃતિ, જેને સ્વાત સંસ્કૃતિ પણ કહેવાય છે અને હાલના ખૈબર પખ્તુનખ્વાના સ્વાત ખીણમાં કેન્દ્રિત.
 કંબોજા રાજ્ય, હિન્દુ કુશ ક્ષેત્રમાં કેન્દ્રિત.
 મદ્રા રાજ્ય, ઉપલા પંજાબમાં કેન્દ્રિત, જેની રાજધાની સિયાલકોટમાં હતી
 રવો, કંબોજાઓનો એક પેટા-કુળ
 સિંધુ રાજ્ય, હાલના સિંધમાં કેન્દ્રિત.
 શુદ્ર રાજ્ય, ચોલિસ્તાન-થાર ક્ષેત્રમાં કેન્દ્રિત.

તેના પ્રારંભિક તબક્કામાં પ્રાચીન ભારતના વિવિધ રાજ્યોની રચના જોવા મળી. તેના અંતિમ તબક્કામાં (લગભગ ઇ.સ.પૂ. ૭૦૦થી), તેમાં મહાજનપદોનો ઉદય થયો, અને તેના પછી હિન્દુ ધર્મ અને શાસ્ત્રીય સંસ્કૃત સાહિત્યનો સુવર્ણ યુગ, મૌર્ય સામ્રાજ્ય (લગભગ ઇ.સ.પૂ.૩૨૦થી) અને ભારતના મધ્ય રાજ્યોનો પ્રારંભ થયો.

ગાંધાર
ગાંધાર એ એક પ્રાચીન પ્રદેશનું નામ છે જે હાલના ઉત્તર-પશ્ચિમ પાકિસ્તાન અને ઉત્તર-પૂર્વ અફઘાનિસ્તાનના ભાગોમાં સ્થિત છે. આ પ્રદેશ પેશાવર ખીણ અને સ્વાત નદીની ખીણની આસપાસ કેન્દ્રિત હતો, જોકે "ગ્રેટર ગાંધાર" નો સાંસ્કૃતિક પ્રભાવ સિંધુ નદી પાર કરીને પોટોહર ઉચ્ચપ્રદેશમાં તક્ષશિલા પ્રદેશ અને પશ્ચિમ તરફ અફઘાનિસ્તાનમાં કાબુલ ખીણ અને ઉત્તર તરફ કારાકોરમ પર્વતમાળા સુધી વિસ્તર્યો હતો.

શાસ્ત્રીય ગ્રીક અને હેલેનિસ્ટિક શૈલીઓથી ભારે પ્રભાવિત, તેની અનોખી ગાંધાર શૈલી માટે પ્રખ્યાત, ગાંધારે પહેલી સદીથી પાંચમી સદી સુધી કુષાણ સામ્રાજ્ય હેઠળ તેની ઊંચાઈ પ્રાપ્ત કરી, જેની રાજધાની પેશાવર (પુરુષપુરા) હતી. ગાંધાર "ભારત, મધ્ય એશિયા અને મધ્ય પૂર્વના ક્રોસરોડ્સ પર વિકાસ પામ્યું," વેપાર માર્ગોને જોડતું અને વિવિધ સંસ્કૃતિઓના સાંસ્કૃતિક પ્રભાવોને શોષી લેતું; બૌદ્ધ ધર્મ ૮મી કે ૯મી સદી સુધી ખીલ્યો, જ્યારે ઇસ્લામે આ પ્રદેશમાં પ્રથમ વખત પ્રભુત્વ મેળવવાનું શરૂ કર્યું.Kurt A. Behrendt (2007), The Art of Gandhara in the Metropolitan Museum of Art, pp.4-5,91 તે વૈદિક અને પછીના હિન્દુ ધર્મના સ્વરૂપોનું કેન્દ્ર પણ હતું.* Schmidt, Karl J. (1995). An Atlas and Survey of South Asian History, p.120

સંરક્ષણ અને ભ્રષ્ટાચાર
ડિસેમ્બર ૨૦૧૭માં, પાકિસ્તાનના મુખ્ય ન્યાયાધીશ મિયાં સાકિબ નિસારે ચકવાલમાં કટાસ રાજ મંદિર પરના કેસની સુનાવણી કરતી વખતે ભાર મૂક્યો હતો કે, "આ મંદિર ફક્ત હિન્દુ સમુદાય માટે સાંસ્કૃતિક મહત્વનું સ્થળ નથી, પરંતુ આપણા રાષ્ટ્રીય વારસાનો એક ભાગ પણ છે. આપણે તેનું રક્ષણ કરવું પડશે." કેસની સુનાવણી દરમિયાન ન્યાયાધીશોની બેન્ચે મંદિરોમાંથી મૂર્તિઓ વિસ્થાપિત કરવા પર પણ નારાજગી વ્યક્ત કરી હતી, અને માંગ કરી હતી કે શિરી રામ અને હનુમાનના મંદિરોમાં મૂર્તિઓ કેમ નથી. બેન્ચને કહેવામાં આવ્યું હતું કે ઇવેક્યુઇ ટ્રસ્ટ પ્રોપર્ટી બોર્ડ (ETPB) ના ભૂતપૂર્વ અધ્યક્ષે [તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન] ભ્રષ્ટાચારથી લાખો રૂપિયા કમાયા હતા અને પછી [પાકિસ્તાનથી] ભાગી ગયા હતા.

 સંદર્ભ 

શ્રેણી:સ્થાપત્ય