નિલકંઠી

નિલકંઠી (લ્યુસ્કિનિયા સ્વેસીકા) એ જુની દુનિયાના માખીમાર પરિવારનું એક નાનું  ચટકાકાર પક્ષી છે. તે ઋતુપ્રવાસી જંતુભક્ષી પ્રજાતિ છે જે યુરોપમાં ભીના બિર્ચ લાકડા અથવા ઝાડીવાળા ભેજવાળી જમીનમાં અને પશ્ચિમ અલાસ્કા પગપેસારો કરીને સાથે પેલેઅર્ક્ટિકમાં પ્રજનન કરે છે. તે ટસ્સોકમાં અથવા ગાઢ ઝાડીઓમાં માળાઓ બનાવે છે. તે ઇબેરિયન દ્વીપકલ્પ, આફ્રિકાના ઉત્તરીય ભાગમાં અને દક્ષિણ એશિયામાં (ભારતીય ઉપખંડ સહિત અન્ય દેશોમાં) શિયાળા દરમ્યાન હોય છે. નિલકંઠી અને સમાન  દેખાવના નાના યુરોપિયન માખીમારને ઘણીવાર ચેટ કહેવામાં આવે છે.

નિલકંઠી કદમાં યુરોપિયન રોબિન ૧૩-૧૪ સે. મી. જેટલું જ છે. તે વિશિષ્ટ પૂંછડી સિવાય ઉપર સાદા બદામી રંગનું હોય છે, કાળા બાહ્ય ખૂણાઓ અને લાલ મૂળભૂત બાજુના પેચો સાથે ભૂરા રંગનું હોય. તેને સ્પષ્ટ સફેદ નેણ હોય છે. નર ગળાની આકર્ષક પેટર્ન ધરાવે છે, જેમાં નીચેની બાજુએ એક સાંકડી કાળી પટ્ટી સાથે એક આબેહૂબ ચળકતા વાદળી ગળાની પેટર્ન હોય છે, વધુમાં ઘણીવાર વાદળી ગળાની મધ્યમાં લાલ અથવા સફેદ હોય છે, વિગતો માટે નીચેની પેટાજાતિ જુઓ. નરનો વિશિષ્ટ દેખાવ હોવા છતાં, તાજેતરના આનુવંશિક અભ્યાસો સ્વરૂપો વચ્ચે માત્ર મર્યાદિત તફાવત દર્શાવે છે, અને પુષ્ટિ કરે છે કે આ એક જ પ્રજાતિ છે. પ્રજનન પછી જુલાઈમાં મૉલ્ટ શરૂ થાય છે અને પક્ષીઓ સ્થળાંતર કરે તે પહેલાં ૪૦-૪૫ દિવસોમાં પૂર્ણ થાય છે. 

નર પંખીનું ગીત વૈવિધ્યસભર અને ખૂબ જ અનુકરણાત્મક હોય છે. તેનો અવાજ એક લાક્ષણિક ચેટ ચોક અવાજ છે.

 વર્ગીકરણ 
નિલકંઠીનું ઔપચારિક વર્ણન ૧૭૫૮માં સ્વીડિશ પ્રકૃતિવાદી કાર્લ લિનાયસ દ્વારા તેમના સિસ્ટેમા નેચુરા (Systema Naturae) ની દસમી આવૃત્તિ દ્વિપદી નામ મોટાસિલા સ્વેસીકા હેઠળ કરવામાં આવ્યું હતું. લિનાયસે આ પ્રકારના વિસ્તારને "યુરોપે આલ્પિનીસ" (આલ્પાઇન યુરોપ) તરીકે નિર્દિષ્ટ કર્યો હતો, પરંતુ ૧૯૧૦માં જર્મન પક્ષીવિજ્ઞાની અર્ન્સ્ટ હાર્ટર્ટ દ્વારા આ વિસ્તાર સ્વીડન અને લેપલેન્ડ સુધી મર્યાદિત હતો. વિશિષ્ટ ઉપનામ સ્વેસીકા આધુનિક લેટિન છે જેનો અર્થ થાય છે "સ્વીડિશ". નિલકંઠી હવે લ્યુસ્કિનિયા જાતિ મૂકવામાં આવેલી ચાર પ્રજાતિઓમાંની એક છે, જેને ૧૮૧૭માં અંગ્રેજ પ્રકૃતિવાદી થોમસ ફોર્સ્ટર દ્વારા રજૂ કરવામાં આવી હતી.

 પેટા પ્રજાતિઓ 
હાલમાં આઇઓસી દ્વારા અગિયાર પેટાજાતિઓ સ્વીકારવામાં આવી છે, પરંતુ શિરિહાઈ દ્વારા માત્ર સાત જ. તેઓ નરમાં ગળામાં વાદળી રંગની હદ અને તીવ્રતામાં અલગ પડે છે, પછી ભલે વાદળી રંગમાં કેન્દ્રીય સ્થાન હોય કે નહીં, અને જો તે હોય તો, સ્થળનો રંગ પણ તેમના સંવર્ધન નિવાસસ્થાન અને પર્યાવરણમાં નોંધપાત્ર રીતે અલગ પડે છે.

 એલ. એસ. સ્વેસીકા  (લિનાયસ, ૧૭૫૮)  (લાલ-ડાઘવાળું બ્લુથ્રોટ-સ્કેન્ડિનેવિયા પૂર્વથી પશ્ચિમ અલાસ્કા સુધી સબઆર્ક્ટિક ઝાડવા ટુંડ્રમાં જાતિઓ, ભારત, પાકિસ્તાન, મધ્ય પૂર્વમાં દક્ષિણ એશિયામાં શિયાળો. લાલ ડાઘ સાથે ગળાનો વાદળી રંગ.
 એલ. એસ. નેનેટમ માયૌડ, ૧૯૩૪-પશ્ચિમ ફ્રાન્સ, શિયાળો એસડબલ્યુ યુરોપ અને એનડબલ્યુ આફ્રિકામાં નીચાણવાળી રીડબેડ્સમાં જાતિઓ. એલ. એસ. સ્યાનેક્યુલા તરીકે નાના અને ટૂંકા પાંખવાળા પ્લમેજ.
 એલ. એસ. સ્યાનેકુલા  (મેઇસનર, ૧૮૦૪)  (સફેદ-સ્પોટેડ બ્લુથ્રોટ-ઉત્તર અને પૂર્વીય ફ્રાન્સથી ઉત્તરપૂર્વથી બાલ્ટિક રાજ્યો સુધી અને દક્ષિણપૂર્વથી યુક્રેન સુધી, આફ્રિકામાં શિયાળો, મધ્ય યુરોપમાં નીચાણવાળી રીડબેડ્સમાં જાતિઓ. સફેદ ડાઘ સાથે ગળાનો વાદળી રંગ.
 એલ. એસ. અઝુરિકોલિસ (રાફિનેસ્ક, ૧૮૧૪-ઉત્તર સ્પેનની જાતિઓ. કોઈ ડાઘ વગર અથવા માત્ર એક ના સફેદ ડાઘ સાથે ગળાનો વાદળી રંગ.
 એલ. એસ. વોલ્ગી (ક્લેઈન્સચમિડ્ટ, ૧૯૦૭-પશ્ચિમી રશિયાના નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં, શિયાળો ઉત્તરપૂર્વ આફ્રિકા અને મધ્ય પૂર્વમાં. એલ. એસ. સ્વેસીકા, એલ. એસ, પેલિડોગ્યુલારિસ અને એલ. એસ સ્યાનેક્યુલા વચ્ચે મધ્યવર્તી, પરંતુ સામાન્ય રીતે લાલ ડાઘ સાથે. શિરિહાઈ દ્વારા એલ. એસ. સ્વેસીકા સમાનાર્થી તરીકે ગણવામાં આવે છે.
 એલ. એસ. મેગ્ના'' (Zarudny & Loudon, ૧૯૦૪) (syn. L. s. luristanica Ripley, ૧૯૫૨) -પૂર્વીય તુર્કી, કાકેશસ અને ઉત્તર ઈરાનના પર્વતોમાં, ઉત્તરપૂર્વ આફ્રિકા અને મધ્ય પૂર્વમાં શિયાળો. ગળામાં વાદળી રંગની કોઈ ડાઘ નથી અને વાદળી અને પહોળા લાલ પટ્ટાની વચ્ચે કાળી પટ્ટી નથી. સૌથી મોટી પેટાજાતિ, મજબૂત બિલ સાથે પણ.
 એલ. એસ. પેલિડોગ્યુલારિસ (ઝરુડની, ૧૮૯૭-દક્ષિણપૂર્વીય રશિયા અને ઉત્તર કઝાકિસ્તાન પૂર્વમાં ટિએન શાન સુધી નીચાણવાળી જમીનમાં, દક્ષિણ એશિયામાં શિયાળો. એલ. એસ. સ્વેસીકા જેટલું પરંતુ વાદળી સહેજ નિસ્તેજ હોય છે, અને લાલ ડાઘ ઘણીવાર સહેજ નિસ્તેઝ રૂફસ હોય છે.
 એલ. એસ. અબ્બોટ્ટી  (રિકમંડ, ૧૮૯૬)  -અફઘાનિસ્તાનને ઉત્તર-પશ્ચિમ હિમાલય, શિયાળો ઉત્તર-પશ્ચિમ ભારતમાં ઉછેરે છે. ઘેરા, વાદળી ગળામાં નાના લાલ (અથવા ક્યારેક સફેદ) લાંબા અને પાતળા હોય છે.
 એલ. એસ. સેચ્યુરેટીયર (સુશ્કિન, ૧૯૨૫-દક્ષિણ સાઇબિરીયા, ઉત્તર મંગોલિયામાં જાતિઓ. એલ. એસ. સ્વેસીકા જેવું જ છે, અને શિરિહાઈ દ્વારા તેના સમાનાર્થી તરીકે ગણવામાં આવે છે.
 એલ. એસ. કોબ્ડેન્સીસ (તુગારિનોવ, ૧૯૨૯-પશ્ચિમ મંગોલિયા, પશ્ચિમ ચીનમાં પ્રજનન કરે છે. એલ. એસ. પેલિડોગ્યુલારિસ જેમ જ, અને શિરિહાઈ દ્વારા તેના સમાનાર્થી તરીકે ગણવામાં આવે છે.
 એલ. એસ. પ્રઝેવલ્સ્કી (તુગારિનોવ, ૧૯૨૯-મધ્ય ચીનમાં પ્રજનન કરે છે. એલ. એસ. પેલિડોગ્યુલારિસ જેમ જ, અને શિરિહાઈ દ્વારા તેના સમાનાર્થી તરીકે ગણવામાં આવે છે.

 વર્ણન 
વસંત અને ઉનાળામાં નરના પીછાં સૌથી તેજસ્વી હોય છે, તાજા નવા પીછાઓ નિસ્તેજ ટીપ્સ ધરાવે છે જે ગળાની પેટર્નને અસ્પષ્ટ કરે છે. આ ટીપ્સ પછી શિયાળાના અંતમાં અને વસંતઋતુના પ્રારંભમાં પીંછાઓના બ્રિગર પાયાને જાહેર કરવા માટે ઘટાડે છે. બધી પેટાજાતિઓની માદામાં સામાન્ય રીતે માત્ર કાળાં અર્ધચંદ્રાકાર હોય છે અને અન્યથા ક્રીમ ગળા અને સ્તન પર ખૂબ જ મર્યાદિત વાદળી હોય છે, જો કે વૃદ્ધ વ્યક્તિઓ વધુ મજબૂત નર જેવા પીછા ધરાવી શકે છે. તેઓ હાલમાં પીછા પર પેટાજાતિઓ માટે અલગ પાડવા માટે જાણીતા નથી, સિવાય કે સૌથી વધુ નર જેવા પીછા (નાના એલ. એસ. નેમેનેટમ અને મોટા એલ. એસ નવા ઉછરેલા કિશોરો પર ડાઘ પડે છે અને ઉછેર પછી થોડા અઠવાડિયા સુધી ઉપર અને નીચે ઘેરા બદામી રંગના દેખાય છે, પછી પ્રથમ-શિયાળાના પ્લમેજમાં ઢળાઈ જાય છે, જેમાં બંને જાતિઓ પુખ્ત માદાઓ જેવી હોય છે (અને તેમની જેમ, પેટાજાતિઓ માટે ઓળખી શકાતી નથી).Svensson, Lars; Mullarney, Killian; Zetterstroem, Dan (2023-03-16). 

 વિતરણ અને નિવાસસ્થાન એલ. એસ. સ્વેસીકા'' એક અલગ વસ્તી પણ ચેક રિપબ્લિકના ઉત્તરીય કાર્પેથિઅન પર્વતોમાં ઊંચી ઊંચાઇએ પ્રજનન કરે છે, જે સમાન વિસ્તારમાં નીચા સ્તરે એલ. એસ, સ્યાનેકુલાથી અલગ પડે છે-આ પક્ષીઓ અન્ય એલ. એસની જેમ શિયાળામાં ભારત સ્થળાંતર કરે છે, એલ. એસ સ્યાનેકુલા તરીકે આફ્રિકા નહીં.

 ગેલેરી 

 સંદર્ભો 

 બાહ્ય કડીઓ 

 ઈન્ટરનેટ બર્ડ કલેક્શન પર બ્લુથ્રોટ વીડિયો, ફોટા અને અવાજો
 વૃદ્ધત્વ અને લૈંગિકતા (PDF) જેવિયર બ્લાસ્કો-ઝુમેટા અને ગર્ડ-માઇકલ હેઇન્ઝ દ્વારા
 નેધરલેન્ડ્સમાં બ્લુથ્રોટ વિશેની માહિતી અને ચિત્રો
 મેત્ઝમાકર એમ. (૨૦૦૮) લેસ ગ્રિલોન્સ, મ્યુસેસ દ લા ગોર્જબલ્યુ એ મિરોઇર બ્લેન્ક (લ્યુસ્કિનિયા સ્વેસીકા સ્યાનેકુલા)  પાર્ક્સ અને રિઝર્વ્સ, ૬૩:૩    (ફ્રેન્ચ)

શ્રેણી:પક્ષી
શ્રેણી:ગુજરાતનાં પક્ષીઓ
શ્રેણી:ચટકાકાર વર્ગના પક્ષી