વૈયું

ગુજરાતીમાં એકવચનમાં વૈયું અને બહુવચનમાં વૈયા તરીકે ઓળખાતું અને અંગ્રેજીમાં રોઝી સ્ટારલિંગ (પાસ્ટર રોઝસ) જેને રોઝ-કલર્ડ સ્ટારલિંગ અથવા રોઝી-પેસ્ટર તરીકે પણ ઓળખાંતુ મેના અને કાબર કુટુંબનું એક ચટકાકાર પક્ષી છે. આ પ્રજાતિને તાજેતરમાં તેની પોતાની એકવિધ જાતિ, પેસ્ટરમાં મૂકવામાં આવી હતી અને સ્ટર્નસ  પ્રજાતીને અલગ કરવામાં આવી હતી. આ વિભાજનને તાજેતરના અભ્યાસો દ્વારા સમર્થન આપવામાં આવ્યું છે, જોકે તેની નવી જાતિમાં અન્ય સંબંધિત પ્રજાતિઓ હજુ સુધી ચોક્કસ માટે જાણીતી નથી.

 વર્ગીકરણ 
સ્વીડિશ પ્રકૃતિવાદી કાર્લ લિનાયસ દ્વારા ૧૭૫૮માં તેમના સિસ્ટેમા નેચુરીની દસમી આવૃત્તિ માં વૈયાનું ઔપચારિક વર્ણન કરવામાં આવ્યું હતું. તેમણે વૈયાને ટર્ડસ જાતિ થ્રશ સાથે મૂક્યું અને દ્વિપદી નામ ટર્ડસ રોઝસ બનાવ્યું હતું. લિનાયસે વૈયાનો વસવાટ લેપલેન્ડ અને સ્વિટ્ઝર્લેન્ડ તરીકે આપ્યો હતો.  વૈયા હવે પાસ્ટર કુળમાં મૂકવામાં આવેલી એકમાત્ર પ્રજાતિ છે જે ૧૮૧૫ માં ડચ પ્રાણીશાસ્ત્રી કોએનરાડ જેકબ ટેમિન્કે રજૂ કરી હતી. આ પ્રજાતિ એકવિધ છેઃ કોઈ પેટાજાતિને માન્યતા આપવામાં આવી નથી. જીનસનું નામ અને જૂનું અંગ્રેજી નામ લેટિન 'પાદરી' પરથી આવ્યું છે જેનો અર્થ થાય છે "ભરવાડ", અને વિસ્તરણ દ્વારા પાદરી. રોઝસ નામ ચોક્કસપણે "ગુલાબ જેવા રંગવાળા" માટે લેટિન છે.

અગાઉ, કેટલાક પ્રકૃતિવાદીઓ મરૂન ઓરિઓલનેપાદરી જાતીની અંદરની પ્રજાતિ પણ માનતા હતા.Jønsson, Knud A. & Fjeldså, Jon (2006): A phylogenetic supertree of oscine passerine birds (Aves: Passeri). 

 વર્ણન 
પુખ્ત વયનું વૈયું તેના ગુલાબી શરીર, નિસ્તેજ નારંગી પગ અને ચાંચ અને ચળકતા કાળા માથા, પાંખો અને પૂંછડી સાથે અત્યંત વિશિષ્ટ છે. પ્રજનનની ઋતુમાં નરના માથા પર કલગીનો શણગાર બને છે જે પક્ષી ઉત્સાહિત થાય છે ત્યારે વધુ અણીદાર ભાસે છે. શિયાળામાં, કલગી ટૂંકી હોય છે, અને કાળા પીછાઓની ધાર નિસ્તેજ બની જાય છે કારણ કે આ પીછાઓની ધાર ઘસારો પામે છે. નર પક્ષીમાં શિયાળામાં પીછા પ્રજનન ઋતુ કરતાં નિસ્તેજ હોય છે.

તેનાથી વિપરીત માદા પંખીઓમાં કલગી ટૂંકી ટોચ હોય છે અને તેમના ગુલાબી અને કાળા વચ્ચે તીવ્ર તફાવતનો અભાવ હોય છે.

કિશોર પક્ષીઓને તલીયા વૈયા (સ્ટર્નસ વલ્ગરિસ) થી તેના દેખીતી રીતે નિસ્તેજ પીછા અને ટૂંકી પીળી ચાંચ દ્વારા અલગ કરી શકાય છે. યુવાન પક્ષીઓ પાનખરમાં પુખ્ત પીછાની નબળી આવૃત્તિમાં ઢળાઈ જાય છે, છતાં તેમાં કલગીનો અભાવ હોય છે. તેઓમાં માદા પંખીઓ લગભગ એક વર્ષ અને નર પંખીઓ લગભગ બે વર્ષ ન થાય ત્યાં સુધી તેમના પુખ્ત વયના પીછા આવતા નથી. બાદમાં તેમના બીજા વર્ષમાં પુખ્ત માદાઓ જેવા જ પ્લમેજ ઉગાડે છે, પરંતુ માદા કિશોર પક્ષીઓ કરતાં લાંબી ચોટલી અને નોંધપાત્ર રીતે નિસ્તેજ પીછાઓની ધાર દ્વારા અલગ પડે છે.

 વિતરણ અને નિવાસસ્થાન 
આ પક્ષીનું સંવર્ધન મધ્ય એશિયા અને દક્ષિણપૂર્વ યુરોપના મેદાનો, અર્ધ-રણ અને રણમાં છે. તે ઉત્તરપશ્ચિમ મંગોલિયાથી ઝુંગારેઈ, શિનજિયાંગ, કઝાકિસ્તાન, કિર્ગિસ્તાન, તાજિકિસ્તાન, ઉઝબેકિસ્તાન અને તુર્કમેનિસ્તાનથી દક્ષિણ રશિયા, યુક્રેન, અઝરબૈજાન અને આર્મેનિયા સુધી મળી શકે છે. તેની દક્ષિણ શ્રેણી અફઘાનિસ્તાન અને ઈરાનની ઉત્તરમાં ફેલાયેલી છે. આ વિસ્તારની બહાર અનિયમિત અને દુર્લભ વંશજો પણ જોવા મળે છે (રોમાનિયા). તે એક મજબૂત સ્થળાંતર કરનાર છે, અને ભારત અને ઉષ્ણકટિબંધીય એશિયામાં શિયાળો છે. ભારતમાં શિયાળામાં, તે ઘણીવાર સ્થાનિક સ્ટારલિંગ્સ અને મૈના કરતાં વધુ હોય તેવું લાગે છે. ગુલાબી સ્ટારલિંગ મેદાનો અને ખુલ્લી ખેતીની જમીનનું પક્ષી છે. વર્ષોમાં જ્યારે તિત્તીધોડા અને અન્ય જંતુઓ વિપુલ પ્રમાણમાં હોય છે, ત્યારે તે તેની મુખ્ય શ્રેણીથી ઘણી આગળ નીકળી જશે, જેમાં નોંધપાત્ર સંખ્યા ફ્રાન્સ, યુનાઇટેડ કિંગડમ અને આયર્લેન્ડ સુધી પહોંચશે. સ્ટારલિંગ ઉત્તરપશ્ચિમ અફઘાનિસ્તાન માટે ઉનાળામાં મુલાકાતી છે, બાકીના અફઘાનિસ્તાનમાં સ્થળાંતર કરનારાઓ અને ભારતમાં શિયાળામાં નિયમિત મુલાકાતી છે.

 વર્તણૂક 
વૈયા ખૂબ જ મિલનસાર પક્ષીઓ છે, અને ઘણીવાર મોટા, ઘોંઘાટીયા ટોળા બનાવે છે, જે ક્યારેક અનાજના પાક અથવા બગીચાઓના ઉત્પાદકો માટે નુકશાનકારક બની શકે છે. જો કે, તેઓ ખેડૂતો માટે પણ ખૂબ ફાયદાકારક છે કારણ કે તેઓ તીડ અને તિત્તીધોડા જેવા જીવાતોને શિકાર કરે છે, જેનાથી જીવાતની સંખ્યા નિયંત્રીત થાય છે. મે થી જૂન મહિના વચ્ચે તિત્તીધોડાઓની પુષ્કળ માત્રાનો લાભ લેવા માટે ખૂબ જ ટૂંકા સમયગાળાની સંવર્ધન ઋતુમાં પક્ષીઓ ચુસ્ત વસાહતોમાં પ્રજનન કરે છે.

 પ્રજનન 
વૈયું એક વસાહતી સંવર્ધક છે, અને મેના કુટુંબના અન્ય પંખીની જેમ, ખૂબ જ મિલનસાર છે, જે શિયાળાના મોટા ટોળાં બનાવે છે. તે અન્ય પ્રજાતિઓના સર્વભક્ષી આહારમાં પણ ભાગ લે છે, જોકે તેને જંતુઓ ખાસ પસંદ કરે છે. વૈયાનું ગાન પાંખની ખૂબ જ ધ્રુજારી સાથે કારવામાં આવેલ, ચીસો અને ઘોંઘાટનું લાક્ષણિક મિશ્રણ છે. ચીનના શિનજિયાંગ ખેડૂતો તીડને દૂર કરવા માટે જંતુનાશક ઉપયોગ કરતા હતા, જે ખર્ચાળ અને પ્રદૂષિત છે. ૧૯૮૦ના દાયકામાં, નિષ્ણાતોએ શોધી કાઢ્યું હતું કે વૈયા જે શિનજિયાંગના ખેતરોમાં ઉડે છે અને તીડ ખાય છે તેનો ઉપયોગ નિયંત્રણ માટે કરી શકાય છે. નિષ્ણાતો વૈયાને આકર્ષવા માટે કૃત્રિમ માળાઓ બનાવવાનું શરૂ કરે છે, આ પ્રયાસ એટલો સફળ હોવાનું નોંધાયું છે કે પક્ષીઓને ખવડાવવા માટે તીડની સંખ્યા અપૂરતી હતી, જેના કારણે ઘણા કિશોરો પંખીઓ ભૂખમરાથી મૃત્યુ પામે છે. ૨૦૦૦ના દાયકા સુધીમાં ઘણા શિનજિયાંગ ખેતરોએ જંતુનાશકનો ઉપયોગ ઘણો ઘટાડ્યો હતો. 

 ખોરાક અને ભોજન 
વૈયા મુખ્યત્વે ફળો, તેનાં રસ ઝરતાં ફળો, ફૂલોનું મધ, અનાજના દાણા અને જંતુઓ ને ખોરાક તરીકે લે છે. વૈયાની ખોરાકની આદતો પર કરવામાં આવેલા પસંદગીના ખોરાકના પ્રકારોના ચોક્કસ અવલોકનો નીચે મુજબ છેઃ ફળો અને તેનાં રસ ઝરતાં ફળોનીઃ ફિકસ (ઘણી પ્રજાતિઓ). , ઝિઝિફસ ઓનોપોલિયા, બ્રિડેલિયા મોન્ટાના, સ્ટ્રેબ્લસ એસ્પર, દ્રાક્ષ, શેતૂર (મોરસ), ખજૂર, સાલ્વાડોરા પર્સિકા, કેપ્પારિસ એફિલા અને મરચાં. ફ્લાવર-નેક્ટરઃ સાલ્મલિયા પર્સિકા, બોમ્બાક્સ ઇન્સિગ્ને, એરિથ્રિના ઇન્ડિકા અને એરિથ્રિને સુબેરોસા, બ્યુટીયા મોનોસ્પર્મા, કેરીયા અર્બોરિયા. અનાજના અનાજઃ જુવાર અને બાજરી. જંતુઓઃ મોટાભાગે તીડ અને તિત્તીધોડા, લ્યુકાનિડે, એલટેરિડે, ટેનેબ્રિઓનિડે, બ્યુપ્રેસ્ટિડે, સ્કારાબેઇડે અને કર્ક્યુલિઓનિડે પરિવારોના ભૃંગ.Jønsson, Knud A. & Fjeldså, Jon (2006): A phylogenetic supertree of oscine passerine birds (Aves: Passeri). 

 ગેલેરી 

 સંદર્ભો 

 બાહ્ય કડીઓ 



 David, J. P.; Manakadan, R.; Ganesh, T. (2015). . Tropical Ecology. 56(1). pp. 41–55.
શ્રેણી:મેના-કાબર કુટુંબ