સુરખાબ (પંખી)

સુરખાબ, બ્રાહ્મણી બતક અથવા ભગવી બતક (અંગ્રેજી રડી શેલ્ડક) (વૈજ્ઞાનિક નામ Tadorna ferruginea) એ શીયાળા દરમ્યાન ભારત અને ગુજરાતની મુલાકાતે આવતી એનાટિડે કુટુંબની એક પક્ષી પ્રજાતિ છે  . તે એક વિશિષ્ટ જળચર પક્ષી છે, જેની લંબાઈ ૫૮ થી ૭૦ સે. મી. (૨૩ થી ૨૮ ઇંચ) છે અને તેની પાંખની લંબાઈ ૧૧૦ થી ૧૩૫ સે. મી (૪૩ થી ૫૩ ઇંચ) છે. તેના શરીરના પીંછા ભગવા રંગના હોય છે અને તેના માથા આછા સફેદાઈવાળા ભગવા રંગના હોય છે, જ્યારે તેની પૂંછડી અને પાંખોમાં ઉડતા પીંછા કાળા રંગના હોય અને તે સફેદ પાંખના આવરણથી વિપરીત હોય છે. તે એક સ્થળાંતર કરતું યાયાવર પક્ષી છે, જે ભારતીય ઉપખંડમાં શિયાળો વિતાવે છે અને દક્ષિણપૂર્વ યુરોપ અને મધ્ય એશિયામાં પ્રજનન કરે છે, જોકે ઉત્તર આફ્રિકામાં નિવાસીઓની વસ્તી ઓછી છે. 

સુરખાબ મોટે ભાગે તળાવો, જળાશયો અને નદીઓ જેવા અંતર્દેશીય જળાશયોમાં રહે છે. નર અને માદા એક કાયમી જોડી બનાવે છે અને માળો પાણીથી દૂર, ખડક, વૃક્ષ અથવા એ પ્રકારના સ્થળે તિરાડો અથવા બખોલમાં હોઈ શકે છે. આ પક્ષી એક વેતરમાં લગભગ આઠ ઇંડા મુકે છે અને લગભગ ચાર અઠવાડિયા સુધી માત્ર માદા દ્વારા જ તેને ઉછેરવામાં આવે છે. નવજાત બચ્ચાઓનું માતા-પિતા બંને દ્વારા એક સરખું ધ્યાન રાખવામાં આવે છે અને ઇંડામાંથી બહાર નીકળ્યા પછી લગભગ આઠ અઠવાડિયા પછી તેઓ સ્વાવલંબી બની જાય છે.

મધ્ય અને પૂર્વીય એશિયામાં આ પક્ષીની વસ્તી સ્થિર અથવા વધી રહેલી જોવા મળે છે, પરંતુ યુરોપમાં તેમની વસ્તિમાં સામાન્ય ઘટાડો થઈ રહ્યો છે. એકંદરે, પક્ષીઓની વિશાળ શ્રેણી અને કુલ વસ્તી મોટી છે, અને ઇન્ટરનેશનલ યુનિયન ફોર કન્ઝર્વેશન ઓફ નેચર દ્વારા તેમના સંરક્ષણની સ્થિતિનું મૂલ્યાંકન ઓછામાં ઓછી ચિંતા વિષય તરીકે કરવામાં આવ્યું છે.

 વર્ગીકરણ અને વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્ર 
alt= Ruddy Shelduck|left|thumb|ચિલિકા તળાવ, મંગલજોડી, ઓડિશા, ભારત ખાતે સુરખાબ
સુરખાબ એનાટિડે પરિવારના માં શેલ્ડક જીનસ ટેડોર્નાના  સભ્ય છે. આ પક્ષીનું વર્ણન સૌપ્રથમ ૧૭૬૪માં જર્મન પ્રાણીશાસ્ત્રી અને વનસ્પતિશાસ્ત્રી પીટર સિમોન પલ્લાસ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું, જેમણે તેને અનસ ફેરૂગીના નામ આપ્યું હતું, પરંતુ બાદમાં તેને અન્ય શેલડક્સ સાથે જાતિ <i id="mwPg">તાડોર્ના</i> સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવ્યું હતું. કેટલાક સત્તાવાળાઓ તેને દક્ષિણ આફ્રિકાના શેલ્ડક (ટી. કેના) ઓસ્ટ્રેલિયન શેલ્ડક અને પેરેડાઇઝ શેલ્ડક સાથે કાસાર્કા જાતિમાં મૂકે છે. ફિલોજેનેટિક વિશ્લેષણ દર્શાવે છે કે તે દક્ષિણ આફ્રિકાના શેલડક સાથે સૌથી નજીકથી સંબંધિત છે. કેદમાં, રુડી શેલ્ડક તાડોર્ના અન્ય કેટલાક સભ્યો સાથે, ડબલિંગ ડક જીનસ એનાસના ઘણા સભ્યો સાથે અને ઇજિપ્તની હંસ (અલોપોચેન ઇજિપ્તિયા) સાથે સંકરણ માટે જાણીતું છે. કોઈ પેટાજાતિઓ ઓળખાતી નથી. 

સામાન્ય નામ ટાડોર્ના ફ્રેન્ચ ટેડોર્ન, સામાન્ય શેલ્ડક પરથી આવ્યું છે, અને તે મૂળ રીતે સેલ્ટિક શબ્દ પરથી ઉતરી આવ્યું હોઈ શકે છે જેનો અર્થ થાય છે "પાઇડ વોટરફોલ". અંગ્રેજી નામ "શેલ્ડ ડક" લગભગ ૧૭૦૦ ની આસપાસ છે અને તેનો અર્થ સમાન છે. ચોક્કસ નામ ફેર્યુગીના "કાટવાળું" માટે લેટિન છે અને તે પીછાંના રંગનો ઉલ્લેખ કરે છે.

 વર્ણન 
સુરખાબ ૫૮ થી ૭૦ સે. મી. (૨૩ થી ૨૮ ઇંચ) ની લંબાઈ સુધી વધે છે અને તેની પાંખની લંબાઇ ૧૧૦-૧૩૫ સે. મી (ID૨) હોય છે. નરના શરીરના પ્લમેજ ભાગવા રંગના હોય છે અને તેનું માથું અને ગરદન આછા ભગવા રંગનુ હોય છે, જે શરીરથી સાંકડા કાળા રંગના ગલપટ્ટા દ્વારા અલગ પડે છે. પુંઠ, ઉડતા સમયે દેખાતા પીંછા, પૂંછડીના આવરણ અને પૂંછડીના પીંછા કાળા હોય છે અને પાંખોની આંતરિક સપાટી પર બહુરંગી લીલા રંગના સ્પેક્યુલમ પીંછા હોય છે. પાંખના ઉપલા અને નીચલા બંને આવરણ સફેદ હોય છે, આ લક્ષણ ખાસ કરીને ઉડાન દરમિયાન જોવા મળે છે પરંતુ જ્યારે પક્ષી આરામ કરે છે ત્યારે ભાગ્યે જ દેખાય છે. ચાંચ કાળી અને પગ ઘેરા ભૂખરા રંગના હોય છે. માદા સમાન હોય છે તેમાં કાળા રંગનો કોલરનો અભાવ હોય છે, અને નર અને માદા બન્ને જાતિઓમાં રંગ બદલાતો રહે છે અને પીછાઓની ઉંમર સાથે ઝાંખા પડે છે. પ્રજનનની મોસમના અંતે બન્ને પક્ષીઓ પીંછાં ખેરવે છે અને નર કાળા રંગનો ગલપટ્ટો ગુમાવે છે, પરંતુ ડિસેમ્બર અને એપ્રિલની વચ્ચે વધુ આંશિક ખેરવાયેલ પીછાં ગલપટ્ટાને પુનઃસ્થાપિત કરે છે. કિશોરો વયના પક્ષીઓ દેખાવમાં માદા જેવા જ હોય છે પરંતુ એમનો રંગ જરા ઘેરો હોય છે. 

આ પક્ષીનો અવાજ મોટો અને અનુનાસિક પ્રકારનો હોય છે, જેમાં નર અને માદા પક્ષી દ્વારા ઉત્પન્ન થયેલા તફાવતને પારખવાનું શક્ય છે. આ અવાજો જમીન પર અને હવામાં ઉડતા વખતે એમ બંને જગ્યાએ કરવામાં આવે છે, અને અવાજો જે સંજોગોમાં ઉચ્ચારવામાં આવે છે તેના આધારે બદલાતા રહે છે.Witherby, H. F., ed. 

 વિતરણ અને નિવાસસ્થાન 
વાયવ્ય આફ્રિકા અને ઇથોપિયા માં આ પ્રજાતિની નિવાસી વસ્તી ખૂબ જ ઓછી છે, પરંતુ પક્ષીનું મુખ્ય સંવર્ધન ક્ષેત્ર અગ્નિ યુરોપથી પેલેઅર્ક્ટિકથી લઈને બૈકાલ તળાવ, મંગોલિયા અને પશ્ચિમ ચીન સુધી છે. પૂર્વીય વસ્તી મોટે ભાગે સ્થળાંતર કરે છે, એ ભારતીય ઉપખંડ માં શિયાળો વિતાવે છે. આ પ્રજાતિએ કેનેરી ટાપુઓ ફ્યુએર્ટેવેન્ટુરા ટાપુ પર વસાહત કરી છે, ત્યાં ૧૯૯૪માં પ્રથમ પ્રજનન થયું હતું અને ૨૦૦૮ સુધીમાં લગભગ પચાસ જોડીની વસ્તી સુધી પહોંચી હતી. સુરખાબ ભારતમાં શિયાળામાં સામાન્ય મુલાકાતી છે જ્યાં તે ઓક્ટોબર સુધીમાં આવે છે અને એપ્રિલ સુધીમાં રવાના થાય છે. તેનું લાક્ષણિક સંવર્ધન નિવાસસ્થાન કાદવ સપાટ અને કાંઠાના કિનારાઓ ધરાવતી વિશાળ ભીની ભૂમિ અને નદીઓ છે, અને તે સરોવરો અને જળાશયો પર મોટી સંખ્યામાં જોવા મળે છે. તે જમ્મુ અને કાશ્મીર ઊંચાઈ પર આવેલા તળાવો અને ભેજવાળી જમીનમાં પ્રજનન કરે છે. સંવર્ધનની મોસમની બહાર તે નીચાણવાળા પ્રવાહો, ધીમી નદીઓ, તળાવો, પૂરગ્રસ્ત ઘાસના મેદાનો, ભેજવાળી જમીન અને ખારા સરોવરો પસંદ કરે છે.

દક્ષિણપૂર્વીય યુરોપ અને દક્ષિણ સ્પેન તે ખૂબ જ દુર્લભ બન્યું હોવા છતાં, રૂડી શેલ્ડક હજુ પણ તેની મોટાભાગની એશિયન શ્રેણીમાં સામાન્ય છે. આ વસ્તી હોઈ શકે છે જે પશ્ચિમમાં આઇસલેન્ડ, ગ્રેટ બ્રિટન અને આયર્લેન્ડ સુધી ભટકતા લોકોને જન્મ આપે છે. જો કે, યુરોપીયન વસ્તી ઘટી રહી હોવાથી, તાજેતરના દાયકાઓમાં પશ્ચિમ યુરોપમાં મોટાભાગની ઘટનાઓ પલાયન અથવા જંગલી પક્ષીઓ હોવાની શક્યતા છે. જો કે આ પક્ષી પૂર્વીય ઉત્તર અમેરિકા સમયાંતરે જંગલમાં જોવા મળે છે, તેમ છતાં કોઈ પુરાવા મળ્યા નથી કે આ એક વાસ્તવિક કેસ છે. કેટલાક યુરોપીયન દેશોમાં જંગલી રૂડી શેલ્ડક સફળતાપૂર્વક ઉછેરવામાં આવ્યા છે. સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડ રુડી શેલ્ડકને એક આક્રમક પ્રજાતિ માનવામાં આવે છે જે મૂળ પક્ષીઓને વિસ્થાપિત કરવાની ધમકી આપે છે. સંખ્યા ઘટાડવા માટે લેવામાં આવેલા પગલાં છતાં, સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડમાં રુડી શેલ્ડકની વસ્તી ૨૦૦૬ થી ૨૦૧૬ ના સમયગાળામાં ૨૧૧ થી વધીને ૧૨૫૦ થઈ હતી.

મોસ્કોમાં સ્થિર વસ્તી અસ્તિત્વ ધરાવે છે, જે સ્થાનિક મેલાર્ડ્સ બાજુમાં શહેરના ઉદ્યાનોના તળાવોને સ્થાયી કરે છે. એવું માનવામાં આવે છે કે પક્ષીઓ મોસ્કો પ્રાણીસંગ્રહાલયમાંથી ભાગી જનારાઓના જંગલી વંશજો છે, જેની વસ્તી ૧૯૪૮ પછી રચાય તેવી શક્યતા છે, જ્યારે પક્ષીઓની પાંખો કાપવાની નીતિ રદ કરવામાં આવી હતી. જંગલી વસ્તીથી વિપરીત, આ બતક બિન-સ્થળાંતર કરે છે, તેના બદલે શહેરના પાણીના જળાશયોના બિન-ઠંડું ભાગોમાં શિયાળો હોય છે. ૧૯૯૦ થી ૨૦૨૦ સુધી વસ્તી ૨૦ ગણી વધી, ૨૦૨૫ સુધીમાં ૩૩૦૦ સુધી પહોંચી.

સુરખાબ મોટે ભાગે તળાવો, જળાશયો અને નદીઓ જેવા આંતરિક જળાશયો પર ખુલ્લા સ્થળોએ વારંવાર આવે છે. તે ભાગ્યે જ જંગલ વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે પરંતુ ખારા પાણી અને ખારા સરોવરોમાં જોવા મળે છે. નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં વધુ સામાન્ય હોવા છતાં, તે વધુ ઊંચાઈએ પણ વસે છે અને મધ્ય એશિયામાં બાર-હેડ હંસ (એનસર ઇન્ડિકસ) સાથે થોડા જળ પક્ષીઓમાંથી એક છે, જે ૫,૦૦૦ મીટર (૧૬,૪૦૦ ફૂટ) પર તળાવો પર જોવા મળે છે.

 વર્તન 
સુરખાબ મુખ્યત્વે નિશાચર પક્ષી છે.  તે સર્વભક્ષી છે અને ઘાસ, છોડના નાના અંકુર, અનાજ અને પાણીના છોડ તેમજ જળચર અને પાર્થિવ અપૃષ્ઠવંશી પ્રાણીઓ બંનેને ખાય છે. જમીન પર તે પર્ણસમૂહ પર ચરે છે, પાણીમાં તે છીછરા પાણીમાં ડૂબી જાય છે, અને વધુ ઊંડાણોમાં, તે ઉપર-અંત કરે છે, પરંતુ તે ડાઇવ કરતું નથી.

સુરખાબ સામાન્ય રીતે જોડી અથવા નાના જૂથોમાં જોવા મળે છે અને ભાગ્યે જ મોટા ટોળાં બનાવે છે. જો કે, પસંદ કરેલા તળાવો અથવા ધીમી નદીઓ પર મોલ્ટિંગ અને શિયાળુ મેળાવડા ખૂબ મોટા હોઈ શકે છે. નેપાળમાં કોશી બેરેજ અને કોશી ટપ્પુ વન્યજીવ અભયારણ્ય ચાર હજારથી વધુ પક્ષીઓ અને તુર્કીમાં ડુડેન તળાવ દસ હજારથી વધુ પક્ષીઓનું એકત્રીકરણ નોંધાયું છે.

પક્ષીઓ માર્ચ અને એપ્રિલમાં મધ્ય એશિયામાં તેમના મુખ્ય સંવર્ધન સ્થળો પર પહોંચે છે. પુરુષ અને સ્ત્રી વચ્ચે મજબૂત જોડીનું બંધન હોય છે અને એવું માનવામાં આવે છે કે તેઓ જીવનભર જોડી બનાવે છે. તેમના સંવર્ધન ક્વાર્ટરમાં, પક્ષીઓ તેમના પોતાના પ્રકાર અને અન્ય પ્રજાતિઓ પ્રત્યે ખૂબ જ આક્રમક હોય છે. ખાસ કરીને સ્ત્રી માથું નીચું કરીને અને ગરદન લંબાવીને ઘૂસણખોરોનો સંપર્ક કરે છે, ગુસ્સાના અવાજો કરે છે. જો ઘૂસણખોર તેની જમીન પર ઊભો રહે છે, તો સ્ત્રી પુરુષ પાસે પરત ફરે છે અને તેની આસપાસ દોડે છે, તેને હુમલો કરવા માટે ઉશ્કેરે છે. તે આવું કરી શકે છે અથવા ન પણ કરી શકે છે.  ગળામાં ખેંચાણ, માથામાં ડૂબકી અને પૂંછડી વધારવાની સંક્ષિપ્ત પ્રણય વિધિ પછી પાણી પર સમાગમ થાય છે. માળો બાંધવાનું સ્થળ ઘણીવાર વૃક્ષ અથવા ખંડેર ઇમારતમાં છિદ્રમાં પાણીથી દૂર હોય છે, ખડકમાં, રેતીના ટેકરાઓ વચ્ચે અથવા પ્રાણીઓના ખાડામાં. માળો માદા દ્વારા પીછા અને નીચે અને કેટલાક ઘાસનો ઉપયોગ કરીને બનાવવામાં આવે છે.

એપ્રિલના અંત અને જૂનની શરૂઆતની વચ્ચે લગભગ આઠ ઇંડાનો સમૂહ (છથી બાર ઇંચની શ્રેણી) નાખવામાં આવે છે. આ એક નીરસ ચળકતા હોય છે અને ક્રીમી-સફેદ હોય છે, સરેરાશ ૬૮ બાય ૪૭ મીમી (૨.૬૮ બાય ૧.૮૫ ઇંચ). ઇન્ક્યુબેશન સ્ત્રી દ્વારા કરવામાં આવે છે જ્યારે પુરુષ નજીકમાં હાજર રહે છે. ઇંડા લગભગ અઠ્ઠાવીસ દિવસ પછી બહાર આવે છે અને બંને માતાપિતા યુવાનની સંભાળ રાખે છે, જે વધુ પચાસ-પાંચ દિવસમાં ફૂટે છે. પુખ્ત વયના પ્રજનન પછી, તેઓ આમ કરે છે ત્યારે લગભગ એક મહિના સુધી ઉડવાની શક્તિ ગુમાવે છે. મોલ્ટ પહેલાં તેઓ મોટા જળાશયોમાં જાય છે જ્યાં તેઓ ઉડાન વિનાના હોય ત્યારે વધુ સરળતાથી શિકાર ટાળી શકે છે. પરિવાર થોડા સમય માટે એક જૂથ તરીકે સાથે રહી શકે છે-પાનખર સ્થળાંતર સપ્ટેમ્બરની આસપાસ શરૂ થાય છે અને યુવાન તેમના બીજા વર્ષમાં પરિપક્વ થઈ શકે છે. ઉત્તર આફ્રિકાના પક્ષીઓ લગભગ પાંચ અઠવાડિયા અગાઉ પ્રજનન કરે છે, અને ભીના ઉનાળામાં તેમની સંવર્ધન સફળતા વધારે હોય છે.

 સ્થિતિ 
બૌદ્ધો લાલ રંગના શેલડકને પવિત્ર માને છે અને આ પક્ષીઓને મધ્ય અને પૂર્વીય એશિયામાં કેટલાક રક્ષણ આપે છે, જ્યાં વસ્તી સ્થિર અથવા તો વધતી હોવાનું માનવામાં આવે છે. તિબેટમાં પેમ્બો બ્લેક-નેક્ડ ક્રેન રિઝર્વ એ લાલ શેલ્ડક્સ માટે એક મહત્વપૂર્ણ શિયાળુ વિસ્તાર છે, અને અહીં તેમને રક્ષણ મળે છે. બીજી બાજુ યુરોપમાં, સામાન્ય રીતે વસ્તી ઘટી રહી છે કારણ કે ભીની ભૂમિઓ ખાલી થઈ ગઈ છે અને પક્ષીઓનો શિકાર કરવામાં આવે છે. જોકે, યુરોપ અને ઇટાલીમાં રૂડી શેલડક સુરક્ષિત છે. તમે તેનો શિકાર કરી શકતા નથી.  જળાશયો જેવા નવા વસવાટોમાં તેમની અનુકૂલનક્ષમતાને કારણે તેઓ અન્ય કેટલાક જળચર પક્ષીઓ કરતાં ઓછા સંવેદનશીલ છે. ૨૦૨૩માં, સ્થાનિક સમુદાયોને જોડવામાં તેની સાંસ્કૃતિક દૃશ્યતા અને સંરક્ષણ ક્ષમતાને કારણે, રુડી શેલ્ડકને ઈરાનમાં અર્જન આંતરરાષ્ટ્રીય વેટલેન્ડની મુખ્ય પ્રજાતિ તરીકે પસંદ કરવામાં આવી હતી.

રૂડી શેલડકની ખૂબ જ વિશાળ શ્રેણી છે અને અંદાજિત કુલ વસ્તીનું કદ ૧૭૦,૦૦૦ થી ૨૨૫,૦૦૦ વ્યક્તિઓ છે. એકંદરે વસ્તીનું વલણ અસ્પષ્ટ છે કારણ કે કેટલીક સ્થાનિક વસ્તી વધી રહી છે જ્યારે અન્ય ઘટી રહી છે. આ પક્ષી જોખમમાં હોવાનું માનવામાં આવે તે માટે જરૂરી ઉચ્ચ માપદંડોને પૂર્ણ કરતું હોય તેવું લાગતું નથી, અને ઇન્ટરનેશનલ યુનિયન ફોર કન્ઝર્વેશન ઓફ નેચર મૂલ્યાંકન છે કે તેની સંરક્ષણ સ્થિતિ ઓછામાં ઓછી ચિંતા વિષય છે. તે એક એવી પ્રજાતિ છે જેના પર આફ્રિકન-યુરેશિયન સ્થળાંતર વોટરબર્ડ્સના સંરક્ષણ પર કરાર (AEWA) લાગુ થાય છે.

 બાહ્ય કડીઓ 




 Ruddy shelduck photo galleryVIREO (ડ્રેક્સેલ યુનિવર્સિટી) ખાતે
 Interactive range map of Tadorna ferrugineaપરઆઇયુસીએન રેડ લિસ્ટ
 Audio recordings of Ruddy shelduckપરઝેનો-કેન્ટો.

સંદર્ભ