કાળી કાકણસાર

કાળી કાકણસાર (સ્યુડિબિસ પેપિલોસા) કાકણસાર પ્રકારના પંખિઓની એક પ્રજાતિ છે જે ભારતીય ઉપખંડ મેદાનો, કૃષિ ક્ષેત્રો અને શહેરોમાં જોવા મળે છે. આ પ્રદેશના અન્ય કાકણસારથી વિપરીત તે જળાશયોમાં ઘણી વાર જોવા મળતું નથી અને ઘણીવાર સૂકા ખેતરોમાં જોવા મળે છે, પરંતુ વધારે તો આ પંખી ભીની ભૂમિ ધરાવતા વિસ્તારો તરફ વધુ આકર્ષાતુ જોવા મળે  છે.  સામાન્ય રીતે જોડી અથવા નાના સમુહમાં જોવા મળે છે અને ખભા પર સફેદ ડાઘ અને માથા પર અને ગરદન પર કિરમજી લાલ ચામડીના ડાઘ સાથે એકદમ ઘેરા માથા સાથે લગભગ આખા કાળા શરીર ને કારણે તરત જ ઓળખી શકાય છે. તેનો અવાજ મોટો હોય છે આથી દુર સુધી સંભલાય છે અને ખાસ કરીને માળા બનાવતિ વખતે ઘોંઘાટ કરે છે. તે મોટા ભાગે મોટા વૃક્ષ અથવા પામની ટોચ પર માળો બનાવે છે, અને વધુને વધુ જોડીઓ સેલ ફોન ટાવર્સ અને વીજળીના પિલિયન ટાવર્સ પર માળા બનાવતી જોવા મળી રહી છે.

 વર્ણન 
કાળી કાકણસાર એ નામ પ્રમાણે એક મોટાભાગે કાળા રંગનું લાંબા પગ અને લાંબી નીચેની તરફ વાંકી વળતી હોય એવી ચાંચ ધરાવતું એક પક્ષી છે. પાંખના પીંછા અને પૂંછડી વાદળી-લીલા ચળકાટ સાથે કાળા રંગના હોય છે જ્યારે ગરદન અને શરીર ભૂરા રંગના અને ચળકાટ વગરના હોય છે. ખભા પર સફેદ પટ્ટો દેખાય છે અને પીછાં વિનાના માથા પર તેજસ્વી લાલ રંગની ચામડીના પટ્ટાઓ હોય છે. આ પીછા રહીત ભાગ, તકનીકી રીતે એક કારંકલ, એ એક ત્રિકોણાકાર પેચ છે, જેમાં ટોચ પર મુગટ જેવી રચના હોય છે અને ગરદનની પાછળ ત્રિકોણનો આધાર હોય છે, જે પુખ્ત પક્ષીઓમાં વિકસે છે. આંખની કીકી નારંગી લાલ રંગની હોય છે. નર અને માદા બનેં જાતિઓ દેખાવમાં સમાન હોય છે અને યુવાન પક્ષીઓ ભુખરા રંગના હોય છે અને શરૂઆતમાં એમના માથા પર તાજનો અભાવ હોય છે. તેના ચાંચ અને પગ ભૂખરા રંગના હોય છે પરંતુ પ્રજનનની મોસમ દરમિયાન લાલ રંગના થઈ જાય છે. અંગૂઠામાં ફ્રિંજિંગ પટલ હોય છે અને તે તળિયે સહેજ જાળીદાર હોય છે. .

સામાન્ય આ પંખી બોલતા સાંભળવામાં આવતા નથી એટલા શાંત હોય છે પરંતુ વહેલી સવારે અને સાંજના સમયે અને માળો બાંધતી વખતે બોલતા સંભળાય છે. એમનો અવાજ મોટેથી ચીસો પાડતી હોય એવો લાગે છે, ચીસો પાડવાની શ્રેણી છે. એમની ચીસોનો અવાજ શરુવાતમાં મોટો અને અંત તરફ ધીમો થતો જાય છે.  નિશાચર કોલ દુર્લભ હોવા છતા શહેરી વાતાવરણમાં કયારેક સાંભળવા મળી જાય છે.

આ પ્રજાતિને જ્યારે દૂરથી જોવામાં આવે ત્યારે ભૂલમાં આ પંખીની જેમ જ ભીની જમીન પર ચારો શોધતા રહેતા પાન કાકણસાર તરીકે ઓળખવાની ભૂલ થઈ જાય છે, આ ભુલ ન થાય એ માટે એ યાદ રાખવું જરુરી બને છે કે પાન કાકણસાર કદમાં થોડા નાના હોય છે અને વધુ ઘોંઘાટીયા હોય છે, ઉપરાંત પાન કાકણસારમાં પાંખ પર સફેદ રંગનો અભાવ હોય છે અને પાન કાકણસારનું માથું સંપૂર્ણપણે પીંછાથી ઢંકાયેલું હોય છે.Whistler, Hugh (1949). 

 વિતરણ અને નિવાસસ્થાન 
કાળી કાકાણસાર ભારતીય ઉપખંડ ના મેદાનોમાં વ્યાપકપણે ફેલાયેલી છે.  રાજસ્થાનમાં અરાવલ્લી પર્વતો પર પણ સામાન્ય છે પરંતુ પર્વતો પરના વૃક્ષોનો ઉપયોગ કરવાનું સંપૂર્ણપણે ટાળે છે. આ કાકણસારોમાં તળાવો, કાદવ, નદીના પટ, સિંચિત ખેતરો, સૂકા પડતર ખેતરો, ગામો, નગરો અને શહેરોનો ઉપયોગ થાય છે. વધુ ભીની ભૂમિ પણ મોટી સંખ્યામાં કાળી કાકણસારોને આકર્ષે છે, પરંતુ આ પક્ષીઓ મોટે ભાગે સૂકા ક્ષેત્રોમાં ઘાસચારો કરે છે, ઉનાળા દરમિયાન ઘાસચારા માટે ભીની ભૂમિના ઉપયોગમાં વધારો કરે છે. અર્ધ-શુષ્ક વિસ્તારોમાં, તે સામાન્ય રીતે ૨ થી ૪ ના નાના ટોળામાં જોવા મળે છે, જે કુટુંબ જૂથો હોઈ શકે છે, જેમાં મોટા જૂથો પ્રમાણમાં દુર્લભ છે. ભીના સ્થળો અને ઋતુઓમાં ઓછી માત્રામાં કાકણસાર જોવામાં આવી હતી. 

તે ગુજરાત, હરિયાણા, પંજાબ, રાજસ્થાન અને ગંગાના મેદાનોમાં પ્રજનન કરતું નિવાસી પંખી છે. દક્ષિણ ભારતમાં પણ જોવા મળે છે પરંતુ તે વનપ્રદેશો અથવા દ્વીપકલ્પના અત્યંત દક્ષિણપૂર્વના શુષ્ક ક્ષેત્રમાં અથવા શ્રીલંકામાં જોવા મળતું નથી. નીચાણવાળા નેપાળમાં, મોટાભાગની કાળી કાકણસારો ખેતરાળ વિસ્તારોમાં જોવા મળી હતી, પરંતુ એમના મોટાભાગના માળાઓ જંગલોમાં જોવા મળ્યા હતા. કાળી કાકણસાર સામાન્ય રીતે ગામડાઓ, નગરો અને મોટા-શહેરોનો ઉપયોગ ખોરાક, માળો બાંધવા અને રોસ્ટિંગ માટે કરે છે.

 ખોરાક 
પ્રારંભિક નિરીક્ષકો અને પેટની સામગ્રીની તપાસમાં તેમના આહારમાં ક્રસ્ટેશિયન્સ (પ્રોન, ક્રિકેટ, જંતુઓ (બીટલ, તિત્તીધોડા, ઝીંગા, વીંછી, કેરીયન અને દેડકા) નો સમાવેશ થતો હોવાનું દર્શાવવામાં આવ્યું હતું. ત્યારપછીના વધારાના અવલોકનોએ બતાવ્યું છે કે લાલ-નેપ્ડ આઇબિસ વધુ સર્વભક્ષી છે, જે કેરીયન, જંતુઓ, દેડકા, અન્ય નાના કરોડઅસ્થિધારી પ્રાણીઓ અને અનાજને ખાય છે. તેઓ મુખ્યત્વે સૂકી ખુલ્લી જમીન અને હઠીલા ખેતરોમાં ઘાસચારો કરે છે, કેટલીકવાર ખુલ્લા અળસિયા, વિક્ષેપિત જંતુઓ અને ભમરોના ઝાડ માટે ખોદકામ કરવા માટે જમીન પર એગ્રેટ અને અન્ય પક્ષીઓ સાથે જોડાય છે. તેઓ ચાલે છે અને અન્ય સ્પર્શેન્દ્રિય-ખોરાક આપતી આઇબિસની જેમ, નરમ જમીનમાં તપાસ કરે છે. ભાગ્યે જ પાણીમાં ઊતરી જાય છે પરંતુ કરચલા છિદ્રોમાં છુપાયેલા દેડકાઓની શોધમાં જોવા મળે છે. તેઓ સામાન્ય રીતે કચરાના ઢગલામાં સસ્તન પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓના મૃતદેહો ખાય છે.  નાના શહેરોમાં, લાલ-નેપ્ડ આઇબિસ પુખ્ત રોક કબૂતરોનો શિકાર કરે છે અને ઇમારતો પરના માળાઓમાંથી તેમના ઇંડા મૂકે છે. નગરોની નજીક, આઇબિસીસ રસ્તાના જીવને ખાઈ ગયા હતા અને ટ્રાફિક સાથે અથડામણમાં મૃત પશુઓના હાડકાના મજ્જાને બહાર કાઢ્યા હતા. દુષ્કાળ દરમિયાન તેઓ માંસ ખાતા કેરિઅન અને જંતુના લાર્વાને ખાતા જોવા મળ્યા હતા. તેઓ મગફળી અને અન્ય પાકો પણ ખાય છે. બ્રિટિશ ભારતમાં, ગળી ઉગાડનારાઓ તેને ઉપયોગી માનતા હતા કારણ કે તેઓ ખેતરોમાં મોટી સંખ્યામાં ઝીંગા ખાય છે અને તેમને "પ્લાન્ટરનો મિત્ર" ઉપનામ મળ્યું હતું. દિલ્હીમાં પુખ્ત અને કિશોર પક્ષીઓ બોમ્બાક્સ સીબાના ફૂલો ખોદીને અમૃત પીતા હોય તેવું લાગે છે. લાલ-નેપ્ડ આઇબિસ દ્વારા માછીમારી દુર્લભ છે અને જળાશયોમાં જોવા મળે છે.

કાળી કાકણસારો રાત્રી નિવાસ માટે મોટા સમુહમાં એકઠી થતી જોવા મળે છે અને અંગરેજી "વી" અક્ષરને મળતી આવતી રચનામાં સમુહમાં ઉડતી જોવા મળે છે.Whistler, Hugh (1949). 

 પ્રજનન 
સંવર્ધનની મોસમ બદલાતી રહે છે પરંતુ મોટાભાગે માર્ચ અને ઓક્ટોબરની વચ્ચે હોય છે અને ચોમાસા પહેલા આવે છે. જ્યારે જોડી-બંધન થાય છે, ત્યારે સ્ત્રીઓ ઘાસચારાના મેદાનો પર પુરુષો પાસેથી ખોરાક માંગે છે. નર પણ માળાના સ્થળેથી ટ્રમ્પેટ કરે છે.  માળાઓ મુખ્યત્વે મોટી લાકડીના પ્લેટફોર્મ છે જેનો વ્યાસ ૩૫-૬૦ સે. મી. અને લગભગ ૧૦-૧૫ સે. પતંગો અને ગીધની જેમ જૂના માળાઓનો ફરીથી ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. માળાઓ છૂટક રીતે ભૂસાથી ઢંકાયેલા હોય છે અને ઇંડા ઉછેરવામાં આવે ત્યારે પણ માળોમાં તાજી સામગ્રી ઉમેરવામાં આવે છે. માળાઓ સામાન્ય રીતે જમીનથી ૬-૧૨ મીટરની ઊંચાઈએ, વડ (ફિકસ બેંગાલેન્સિસ) અથવા પીપળ (ફિકસ રિલિજિયોસા) વૃક્ષો પર હોય છે, જે ઘણીવાર માનવ વસવાટની નજીક હોય છે. આઇબિસ જોડીઓ મુખ્યત્વે વૃક્ષો પર બેસતી વખતે મૈથુન કરે છે.  ઇંડા ૨ થી ૪ સંખ્યામાં હોય છે અને આછા વાદળી લીલા રંગના હોય છે. તેઓ વિરલ રીતે વળાંકવાળા હોય છે અને તેમાં નિસ્તેજ લાલ રંગના ડાઘા હોય છે. નર અને માદા બંને લાલ-નેપ્ડ આઇબિસ ઇંડાને ઉશ્કેરે છે જે ૩૩ દિવસ પછી ઉગે છે. ઉદયપુરમાં શહેરની હદમાં વસેલા કેટલાક જોડીઓ આઝાદિરચ્તા ઇન્ડિકા (ભારતની મૂળ વૃક્ષ પ્રજાતિ) પર માળો બાંધવાનું પસંદ કરે છે, પરંતુ ઉદયપુર શહેરમાં નીલગિરી એસપી સાથે પરિચય કરાવ્યો હતો.  (એક વૃક્ષ પ્રજાતિઓ ભારતમાં અને ફિકસ રિલિજિયોસા (ભારતમાં ધાર્મિક માન્યતાઓ દ્વારા સંરક્ષિત મૂળ વૃક્ષ) માં રજૂ કરવામાં આવી હતી. બચ્ચાઓના સફળ ઉછેર પછી, લાલ-ગળાવાળા આઇબિસ માળાઓ લાલ-ગરદનવાળા ફાલ્કન્સ (ગુજરાતના સુરેન્દ્રનગર જિલ્લામાં ફાલ્કો ચિકક્વેરા) ની જોડી દ્વારા કબજે કરવામાં આવ્યા હતા. તેલંગાણામાં, લાલ-ગળાવાળી આઇબિસના જૂના માળાનો ઉપયોગ લાલ-ગરદનવાળા ફાલ્કન દ્વારા કરવામાં આવતો હતો, જેની ઉપર લાલ-ગળાવાળા આઇબિસનો સક્રિય માળ હતો, જે બંને વીજળીના પિલિયન ટાવર પર સ્થિત હતા.

 સંદર્ભો 

શ્રેણી:પક્ષી