ખંજન

ખંજન પંખી, જે અંગ્રેજીમાં વ્હાઇટ-બ્રોવ્ડ વેગટેલ અથવા લાર્જ પાઇડ વેગટેલ (દ્વીપદ વૈજ્ઞાનિક નામ - મોટાસિલા મેડેરાસ્પેટેંસિસ) તરીકે ઓળખાય છે એ એક મધ્યમ કદના પક્ષી છે અને તે પુછડી પટપટાવતા પક્ષીઓના એક સૌથી મોટા પરિવારનું કદમાં મોટું સભ્ય છે. આ પંખીો ઉપરના ભાગે કાળા અને નીચેના ભાગે સફેદ, સફેદ ભમર, ખભાની સફેદ પટ્ટી અને પૂંછડીના બહારના ભાગના પીછાઓ સફેદ હોવા સાથે સ્પષ્ટ ભાત્યવાળા હોય છે. ખંજન ભારતીય ઉપખંડ કાયમી અને સ્થાનિક વતની હોવાથી ભરતમાં નાના જળાશયોની નજીક જોવા મળવા એકદમ સામાન્ય છે. ખંજનને શહેરી વાતાવરણ પણ અનુકૂળ છે જ્યાં તેઓ ઘણીવાર મકાનની છત પર માળો બનાવે છે. ખંજન પંખીના દ્વિપદ વૈજ્ઞાનિકનામમાં  ભારતના મદ્રાસ શહેર (હવે ચેન્નાઈ) નો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે.

 વર્ગીકરણ 
ભારતીય સાહિત્યમાં ખંજન પંખીના ઘણા જુના ઉલ્લેખો મળે છે પણ જર્મન પ્રકૃતિવાદી જોહાન ફ્રેડરિક જિમેલિન દ્વારા ૧૭૮૯માં કાર્લ લિનાયસ સિસ્ટેમા નેચુરીની સુધારેલી અને વિસ્તૃત આવૃત્તિમાં ખંજનનું ઔપચારિક વર્ણન કરવામાં આવ્યું હતું. તેમણે તેને મોટાસિલા જાતિ વાગટેલ્સ સાથે મૂકી અને દ્વિપદી નામ મોટાસિલા મેડેરાસ્પેટેંસિસ બનાવ્યું. આ વિશિષ્ટ ઉપનામ વિસ્તાર માટે આધુનિક લેટિન છે, મદ્રાસ (અથવા મદ્રાસપટ્ટનમ અને હવે દક્ષિણ ભારતમાં ચેન્નાઈ). જિમેલિનનું વર્ણન "કાળા અને સફેદ રંગના દીવાળીઘોડા" આધારિત હતું જેનું વર્ણન અને સચિત્ર વર્ણન ૧૭૧૩માં અંગ્રેજ પ્રકૃતિવાદી જ્હોન રે દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. આ પ્રજાતિ એકવિધ છેઃ કોઈ પેટાજાતિઓ ઓળખવામાં આવી નથી. 

 વર્ણન 
દિવાળીઘોડા કુટુંબમાં ખંજન ૨૧  ઇંચ લંબાઈ ધરાવતું હોવાને કારણે સૌથી મોટા કદની પ્રજાતિ ગણાય છે. ખંજન એક પાતળી અને લાંબી દેહરચના ધરાવતું પક્ષી છે. આ દિવાળીઘોડા જાતિના પંખીોની મુખ્ય લાક્ષણિકતા તેમની શરીરના પ્રમાણમાં લાંબી, ઉપર નિચે સતત હલતી રહેતી પૂંછડી છે. તેના શારીરના ઉપરના ભાગ, માથા અને છાતી કાળા રંગના હોય છે., ભમર અને પાંખમાં એક મોટી પટ્ટી સફેદ હોય છે. ખંજનને દેખાવમાં મળતા આવાતા સફેદ દિવાળીઘોડાથી વિપરીત તેના કપાળ પર ક્યારેય સફેદ રંગ હોતો નથી. બાકીનો નીચેનો ભાગ સફેદ હોય છે. માદા પંખીઓમાં નર પંખીની સરખામણી કાળાશની તિવ્રતા સહેજ ઓછી જોવા મળે છે.  કિશોરો વયના પંખીઓ જ્યાં પુખ્ત પંખીઓ કાળા રંગના હોય છે એટલા ભાગમં માદા પંખીઓ જેવા કથ્થઈ-ભૂખરા રંગના હોય છે . 

 વિતરણ અને નિવાસસ્થાન 
ખંજન ભારતમાં કાયમી વસવાટ કરતું અને પ્રજનન કરતું પંખી છે એટલે કે ભારતીય ઉપખંડમાં સ્થાનિક છે અને યાયાવર નથી. તે હિમાલયની દક્ષિણે, સિંધુ પ્રણાલીની પૂર્વમાં અને બાંગ્લાદેશની પશ્ચિમમાં જોવા મળે છે. તે વધુ ઊંચાઈવાળા વિસ્તારોમાં દુર્લભ છે પરંતુ લદ્દાખ તિબેટના ઉચ્ચપ્રદેશની ધાર પર જોવા મળે છે. મોટાભાગના ભારતમાં તે ૧૦૦૦ મીટરથી નીચે જોવા મળે છે પરંતુ દક્ષિણ ભારતમાં તે ૨૨૦૦ મીટર સુધીની ટેકરીઓ સુધી જાય છે. તે સિંધુ ખીણ વિસ્તારમાં ખૂબ જ દુર્લભ છે. . તે પાકિસ્તાનના સિંધ પ્રદેશમાં ગેરહાજર છે. તે ખુલ્લા તાજા પાણીના ભેજવાળી જમીનના વસવાટોમાં જોવા મળે છે. તે એવા દિવાળીઘોડાઓ પૈકીની એક જાતી છે જેણે પોતાના વસવાટ માટે શહેરી વિસ્તારો સાથે સારી રીતે અનુકૂલન કર્યું છે અને ઘણીવાર રહેણાંક ઇમારતોમાં ઓવરહેડ પાણીના ટાંકાઓ પર પણ રહે છે.  

તે શ્રીલંકામાં શિયાળામાં એક દુર્લભ મુલાકાતી છે અને તાજેતરના સમયમાં કદાચ તેમનો વિસ્તાર વધાર્યો છે. 

 વર્તણૂક 
ખંજન પંખી સામાન્ય રીતે ખુલ્લા પાણીની નજીક જોડી અથવા નાના જૂથોમાં જોવા મળે છે. તેઓ ઘણીવાર ખાસ કરીને સવારે બોલતા સંભળાય છે અને મોટાભાગના અન્ય દિવાળીઘોડાની જેમ સવારે સક્રિય હોય છે. તેઓ જમીન પર તેમજ તાર પર અથવા ઇમારતો પર બેઠેલા જોવા મળી જાય  છે. ખંજન પંખીનુ ગીત ઘણા જુદા જુદા સૂર ના મિશ્રણવાળુ, લાંબુ અને બુલંદ હોય છે. સામાન્ય અવાજ ઘરઘરાટીવાળો "વ્હીચ" છે.  તેઓ લાંબા અંતર માટે એકદમ ઝડપથી ઉડી શકે છે અને તેઓ બાઉન્ડિંગ (તરંગ માફક ઉપર નિચે થતી) ઉડાન ભરે છે અને લગભગ ૪૦ કિમી/કલાકની ઝડપે મુસાફરી કરે છે. 

 પ્રજનન 
ખંજનની પ્રજનનઋતુ માર્ચથી ઓક્ટોબર દરમ્યાન હોય છે.  દક્ષિણ ભારતમાં, નદીનું સ્તર ઘટવા સાથે માળાની મોસમ શરૂ થાય છે અને એ પછી ના ચોમાસાના વરસાદ સુધી ચાલુ રહે છે. રતિક્રિડા સામયે નર પંખી પાંખના એક ફફડાટ સાથે હવામાં ઉચે ઉડે છે, ગાય છે અને લટકતા પગ અને ફેલાવેલા પીંછા સાથે હવામાં સરકે છે. સ્થાયી થવા પર, નર પંખી પોતાની પૂંછડી ઊંચી કરે છે અને પાંખો ને પીઠની પાછળની તરફ રાખે છે અને જ્યારે તે માદા પંખીની આસપાસ પગ મૂકે છે ત્યારે પાંખોના છેડાને કંપાવે છે. માદા પંખી ખોરાક માટે ભીખ માંગતું હોય તેમ પાંખોને ઢાંકીને અને કંપાવીને પ્રતિક્રિયા આપે છે. 

ખંજન પંખી નાનકડા કપના  આકારના માળા બનાવે છે જે જમીન પર અથવા ખડકોની બખોલમાં, છાજલી પર અથવા કાદવના કિનારે જોવા મળે છે અને હંમેશા પાણીની નજીક હોય છે. ખંજન પુલ અને છતની છાજલી જેવી માનવ સર્જીત રચનાઓનો પણ ઉપયોગ માળા બનાવવા માટે કરતા જોવા મળે છે. નિયમિતપણે ઉપયોગમાં લેવાતી ફેરી બોટમાં પણ ખંજનના માળાઓ જોવા મળ્યા છે. માળો ઘાસ, મૂળ, શેવાળ અને અન્ય સામગ્રીથી બનેલો હોય છે, જેમાં વાળ સાથે કેન્દ્રીય સ્વચ્છ કપ હોય છે. સામાન્ય રીતે ચાર અને ત્રણથી પાંચ ઇંડા સામાન્ય ક્લચ છે. 

 ખોરાક 
અન્ય દિવાળીઘોડાની જેમ, આ પ્રજાતિ જંતુભક્ષી છે. માળામાં ના બચ્ચાને ખંજન મુખ્યત્વે ઉડતી જીવાત,  ઇયળ અને કરોળીયા ખવડાવવામાં આવતા જોવા મળ્યા હતા.  ઢાલીયા જીવડાં પણ તેમના આહારમાં નોંધવામાં આવ્યા છે. છત પર બનાવેલી જળસંચયની ટાંકીઓ માંથી ઉભરાતું પાણી એમને મળી રહેતું હોવાના કારણે તેઓને શહેરી વાતાવરણ પણ વસવાટ માટે અનુકૂળ થઈ ગયું છે

 સંસ્કૃતિમાં 
ભારતમાં જૂના સમયમાં, આ પ્રજાતિને કેટલીકવાર પાંજરામાં-પક્ષી તરીકે રાખવામાં આવતી હતી અને તેની ગાવાની ક્ષમતા માટે વખાણવામાં આવતી હતી. સુંદર આંખોવાળા વ્યક્તિનું વર્ણન કરવા માટે 'ખંજન-ચક્ષુ' શબ્દસમૂહ વપરાય છે. ભારતમાં ખંજન પખીને એની છાતીના ભાગે શાલીગ્રામ જેવો આકાર હોવાને કારણે પવિત્ર અને શુભ શુકન માનવામાં આવે છે. ખંજન પક્ષી ક્યાં બેઠું હતું અને તેણે શું કર્યું તેના આધારે ભાવિષ્યની આગાહી કરતી ભવિષ્યની વિવિધ માન્યતાઓનું દસ્તાવેજીકરણ શરતચંદ્ર મિત્રા દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે. ભારતમાં દિવાળીઘોડા કુટુંબના પંખીઓનું બીજું સ્થાનિક નામ ધોબીન (અથવા ધોબી) પણ છે.

 સંદર્ભો 

 આ પણ જુવો 




શ્રેણી:પક્ષી
શ્રેણી:ગુજરાતનાં પક્ષીઓ