નંદ કુંવરબાઈજી

નંદ કુંવરબાઈજી (૧૮૬૭-૯ માર્ચ ૧૯૩૬) ૧૮૮૧થી ૧૯૩૬માં તેમના મૃત્યુ સુધી તેમના ભગવતસિંહજી જોડેના લગ્ન દ્વારા ગોંડલનાં મહારાણી હતાં.

 જીવનચરિત્ર 
તેણીનો જન્મ ૧૮૬૭ માં નાનરણદેવજીના ઘરે થયો હતો. તેઓ ભગવતસિંહજીનાં ચાર પત્નીઓમાંનાં એક હતાં. તેઓ પડદાપ્રથા તોડનાર પ્રથમ ઉચ્ચ પદ ધરાવતાં રાજપૂત મહિલા હતાં. તેઓ ભારતીય શાસક વડાનાં પ્રથમ પત્ની અને પ્રથમ રાજપૂત મહિલા બન્યાં હતાં, જેમણે જાતિના પૂર્વગ્રહોને બાજુએ મૂકીને દરિયાઈ પાણીને પાર કર્યું હતું. તેણી ૧૮૮૯-૯૦માં વિશ્વ પ્રવાસ પર તેના પતિ સાથે જોડાયાં હતાં. આ પ્રવાસનો હેતુ તેમની ગંભીર બીમારી હતી, જેના કારણે ડોકટરોએ તેમને ફેરફાર માટે ઇંગ્લેન્ડ જવાની સલાહ આપી હતી, તેથી તેમના પતિ ભાગવતસિંહજી તેમને તેમના સ્વાસ્થ્ય માટે ત્યાં લઈ ગયા હતા.

તેઓ ત્યાં બે વર્ષ સુધી એડિનબર્ગ ખાતે રોકાયાં હતાં. ભારતની મહિલાઓના ઉત્થાન માટેના તેમના પ્રયાસોને માન્યતા આપવા માટે, રાણી વિક્ટોરિયાએ ૧૮૯૨માં વ્યક્તિગત રીતે તેમને ઇમ્પિરિયલ ઓર્ડર ઓફ ધ ક્રાઉન ઓફ ઇન્ડિયા સાથે સમ્માન કર્યું હતું. આનાથી તેઓ કાઠિયાવાડમાં આ ખિતાબનાં પ્રથમ પ્રાપ્તકર્તા બન્યાં હતાં અને તે સમયે આ સન્માન મેળવનાર ભારતની કેટલીક મહિલાઓમાંના એક હતાં. તેણીએ અને તેમના પતિએ ૧૮૯૩માં રાણી વિક્ટોરિયા દ્વારા ઇમ્પિરિયલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટના ઉદઘાટનમાં હાજરી આપી હતી. તેઓ ૧૮૯૩માં ભારત પરત ફર્યા અને અમેરિકા, જાપાન, ચીન, ઓસ્ટ્રેલિયા અને શ્રીલંકા મુલાકાત લીધી હતી. તેણીએ ગોમંડળપરિક્રમા અથવા એ ટૂર રાઉન્ડ ધ વર્લ્ડ નામના પુસ્તકમાં તેણીની મુસાફરી રેકોર્ડ કરી હતી. ૧૯૦૩માં તેમણે લક્ષ ચંડી યજ્ઞ કર્યો જેના માટે બ્રાહ્મણો ઠેકઠેકાણેથી ગોંડાલ આવ્યા હતા. તેઓ ૨૮ ઓક્ટોબર ૧૯૦૯ના રોજ રાજકોટ ખાતે યોજાયેલી ત્રીજી ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ સ્વાગત સમિતિના અધ્યક્ષ તરીકે ચૂંટાયાં હતાં. 

તેણીએ ભાગવતસિંહજી અનાથાલયની સ્થાપના કરી, જેનું નામ તેમના પતિના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું હતું. ત્યાં તેણીએ આઠ વર્ષના ન થાય ત્યાં સુધી ગોંડલના તમામ અનાથોની સંભાળ રાખવા માટે નાણાં પૂરા પાડ્યાં હતાં. ત્યારબાદ તે બાળકોને દરબાર દ્વારા જાળવવામાં આવતા બાઈ સાહેબ બા આશ્રયસ્થાનમાં ખસેડવામાં આવતાં હતાં.The Living Age  1911-08-26: Vol 270 Iss 3503. Internet Archive. Open Court Publishing Co. 1911-08-26. p. 532.{{cite book}}:  CS1 maint: others (link)
Category:CS1 maint: others

 પરિવાર 

 લગ્ન 
તેમણે ૪ જૂન ૧૮૮૨ના રોજ ભગવતસિંહજી સાથે લગ્ન કર્યા હતા.તે સમયે ભગવતસિંહજીએ ત્રણ પત્નીઓ સાથે પણ વિવાહ કર્યા હતા.

 બાળકો 
૮ જાન્યુઆરી ૧૮૮૩ના રોજ તેમણે ભોજરાજજીને જન્મ આપ્યો, જેમને ગોંડલના સિંહાસનના વારસદાર જાહેર કરવામાં આવ્યા હતા. આ ઉપરાંત, તેમને અન્ય બાળકો પણ હતા, જેમાં ભૂપતસિંહજી, કિરીટસિંહજી, લૈલાબા કુંવરબા અને બા કુંવરબા સામેલ હતા. તેમના તમામ બાળકોનું શિક્ષણ ઇંગ્લેન્ડ અથવા સ્કોટલેન્ડ થયું હતું.

 મૃત્યુ 
તેમનું મૃત્યુ ૯ માર્ચ ૧૯૩૬ના રોજ મુંબઈમાં થયું હતું. તેમના મૃત્યુ પછી મુંબઈમાં એક સ્મારક સ્થાપિત કરવાની યોજના બનાવવામાં આવી હતી. તેમાં બાણગંગા તળાવ ખાતે એક મંદિર અને ગરીબોના અંતિમ સંસ્કાર માટે ભંડોળનો સમાવેશ કરવાનો હતો. આ સ્મારક બનાવવાનું સૂચન એમ. એમ. પકવાસા દ્વારા ભગવતસિંહજીને આપવામાં આવ્યું હતું.

 સન્માન 
+દેશવર્ષસન્માનરિબનનામ પછીના અક્ષરો યુનાઇટેડ કિંગડમ૧૮૯૨ઇમ્પિરિયલ ઓર્ડર ઓફ ધ ક્રાઉન ઓફ ઇન્ડિયા70x70pxCI યુનાઇટેડ કિંગડમ૧૯૧૧કિંગ જ્યોર્જ પંચમ રાજ્યાભિષેક ચંદ્રક70x70px યુનાઇટેડ કિંગડમ૧૯૩૫કિંગ જ્યોર્જ પંચમ રજત જયંતી ચંદ્રક70x70px

 સંદર્ભો 

શ્રેણી:૧૯૩૬માં મૃત્યુ