કાળી પાન ફુત્કી

કાળી પાન ફુત્કી (પ્રિનિઆ સોશિયલિસ) એ સિસ્ટીકોલિડે પરિવારની એક નાની ફુત્કી છે. આ ફુત્કી સમગ્ર ભારત ઉપખંડ (જે મોટાભાગના ભારત, નેપાળ, બાંગ્લાદેશ, પૂર્વ પાકિસ્તાન, ભૂતાન, શ્રીલંકા અને પશ્ચિમ મ્યાનમાર સુધી ફેલાયેલો ગણાય છે)  નિવાસી છે. તે ભારતના ઘણા ભાગોમાં શહેરી બગીચાઓ અને ખેતરોમાં એક સામાન્ય પક્ષી છે અને તેના નાના કદ, વિશિષ્ટ રંગો અને વાંરવાર ઠુમકતી પૂંછડી તેની ઓળખ એકદમ સરળ બનાવે છે. ઉત્તરીય વિસ્તારોની ફુત્કીની વસ્તી પુંઠ અને પીઠ પણ સ્હેજ લાલાશ પડતા જોવા મળે છે અને તે ફુત્કીઓને પ્રજનન અને બીન-પ્રજનન ઋતુો માટે પીછાનો પહેરવેશ અલગ અલગ હોય છે જ્યારે બાકીની ફુત્કીઓની વસ્તીમાં આવી વિવિધતાનો અભાવ હોય છે.

 વર્ણન 
આ ૧૩-૧૪ સે. મી. લાંબું શરીર ધરાવતી ફુત્કીની પાંખો ટૂંકી અને છેડે થી ગોળાઈ ધરાવતી હોય છે અને તેની પુછડી લાંબી, ધીમેથી મેલા સફેદરંગમાં પરિવર્તિત થતી પુછડીના છેડા પર કાળા  ટપકાં હોય છે. પૂંછડીને સામાન્ય રીતે ઠસ્સાપુર્વક ઉંચી રાખે છે અને એ પોતાના મજબૂત પગનો ઉપયોગ જમીન પર ચડવા અને કૂદવા માટે કરે છે.  તેમની ચાંચ ટૂંકીં અને કાળી બિલ હોય છે. મોટાભાગનાં માથા પરના પીછા ભૂખરા રંગના હોય છે અને કપાળના ભાગો રતાશ પડતા હોય છે. પ્રજનન માટે પીછાનો પહેરવેશ બદલતા ઉત્તરીય વસ્તીના પુખ્ત પંખીઓના ઉપર ના શરીરના પીછા રાખના ભૂખરા રંગના હોય છે,  અને તેઓને કાળા માથા અને નેણ વગરના અને તામ્રવર્ણી પાંખો હોતી નથી. બિન-સંવર્ધનની ઋતુમાં, આ વસ્તીમાં ટૂંકા અને સાંકડા સફેદ નેણ હોય છે અને પૂંછડી લાંબી હોય છે. તેઓ એકલા અથવા ઝાડીઓમાં જોડીમાં જોવા મળે છે અને ઘણીવાર જમીનની મુલાકાત લેશે. 

શિયાળામાં, ઉત્તરીય પેટાજાતિ, પી. એસ. સ્ટીવર્ટી બ્લિથ, ૧૮૪૭, ગરમ બદામી ઉપલા ભાગો અને લાંબી પૂંછડી ધરાવે છે અને પ્લમેજમાં મોસમી વિવિધતા ધરાવે છે. અન્ય રેસ આખું વર્ષ ઉનાળાના પ્લમેજ જાળવી રાખે છે. પશ્ચિમ બંગાળ અને પૂર્વ તરફ ૧૯૩૩માં યોજાયેલી રેસ 'વ્હિસ્લર એન્ડ કિનીયર' છે, જે દ્વીપકલ્પની નામાંકિત જાતિ કરતાં વધુ પાતળી છે અને બાજુઓ પર વધુ પાતળી અને ટૂંકી ચાંચ સાથે ઊંડી રૂફસ છે. શ્રીલંકા વિશિષ્ટ સ્થાનિક જાતિ, પી. એસ. બ્રેવિકાઉડા લેગ, ૧૮૭૯, ટૂંકી પૂંછડી ધરાવે છે અને કિશોરો એક અલગ કોલ સિવાય પીળાશ પડતા નીચેના ભાગો ધરાવે છે.

 વિતરણ અને નિવાસસ્થાન 
આ ચટકાકાર પક્ષી સૂકા ખુલ્લા ઘાસના મેદાનો, ખુલ્લા જંગલ, ઝાડીઓ અને ઘણા શહેરોમાં ઘરના બગીચાઓમાં જોવા મળે છે. આ પ્રજાતિઓની ઉત્તરીય સીમાઓ હિમાલયની તળેટીમાં છે, જે ઉપલા સિંધુ નદી પ્રણાલી સુધી વિસ્તરે છે. આ પ્રજાતિ ભારતના પશ્ચિમના સૂકા રણપ્રદેશમાં નથી અને પૂર્વમાં બર્મા સુધી વિસ્તરે છે. શ્રીલંકાની વસ્તી મુખ્યત્વે નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે પરંતુ લગભગ ૧૬૦૦ મીટર સુધી ટેકરીઓ સુધી જાય છે.Ali, S. & Ripley, S. D. (1997). 

 વર્તણૂક 
મોટાભાગની ફુત્કીની જેમ, કાળી પાન ફુત્કી પણ જંતુભક્ષી હોય છે. તેમનું ગીત પુનરાવર્તિત ચપ, ચપ, ચપ અથવા ઝીટ-ઝીટ-ઝીટ છે. અન્ય કોલ એ અનુનાસિક ટી-ટી-ટી છે. તે તેની ઝટકાવાળી ઉડાન દરમિયાન "ઇલેક્ટ્રિક તિખારા" જેવો અવાજ પણ કરે છે, જે પાંખો દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે તેવું માનવામાં આવે છે, જો કે એક લેખક સૂચવે છે કે તે ચાંચ દ્વારા ઉત્પન્ન કરવામાં આવે છે.

સ્થળાંતર ન કરતી જાતિ ફુત્કીઓ વરસમાં બે વખત પહેરવેશ બદલે છે, જે અન્ય ચટકાકાર પંખીઓમાં દુર્લભ છે. પહેલું પહેરવેશ પરિવર્તન વસંતઋતુમાં (એપ્રિલથી મે) અને બીજુ પરિવર્તન પાનખરમાં (ઓક્ટોબરથી નવેમ્બર) થાય છે. જ્યારે એમના ખોરાક એવા જીવડાંની વસતી ખૂબ વધારે હોય ત્યારે એ વરસમાં બે વખત પીછાઓનો પહેરવેશ બદલતા જોવામાં આવે છે, જો કે, કોઈ વિષેશ તપાસ કરવામાં આવી નથી. 

પક્ષીઓ જોડીમાં રહે છે પરંતુ રાતવાસા માટે ક્ષૃપ અથવા નાના ઝાડવાની ડાળી પર એકલા રહે છે.

 પ્રજનન 
કાળી પાન ફુત્કીના નર પક્ષીઓ ઝટકા વાળી ઉડ્ડનશૈલી સાથે ઝાડની ટોચ પહોચીને પછી ત્યાં બેસીને બુલંદ સ્વરે ગીત આલાપે છે અને ગીત ગાવાના સમય દરમ્યાન નર પક્ષી પોતાની પૂંછડીને સતત ઠુંમકા માર્યા કરે છે. કાળી પાન ફુત્કી ઝાડવા અથવા ઊંચા ઘાસમાં જમીનની નજીક તેના માળા બનાવે છે. કેટલાક પ્રકારના માળાઓનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે, જેમાં કેટલાક મોટા પાંદડાઓને સીવીને બનાવેલ પાતળો કપ, તેની  ઘાસના દાંડા સાથે લંબચોરસ પર્સ જેવી રચના અને ઘાસનો પાતળો દડો સામેલ છે. સામાન્ય માળો ઝાડમાં નીચો બાંધવામાં આવે છે અને તેમાં પાંદડાઓને જાળી સાથે એકસાથે સીવેલાં હોય છે, જે વાળથી ઢંકાયેલું હોય છે અને બાજુમાં પ્રવેશદ્વાર હોય છે. તે ૩ થી ૫ ચળકતા, કંઈક અંશે અંડાકાર આકારના ઇંડા મૂકે છે જે લગભગ ૧૨ દિવસમાં બહાર આવે છે. તેઓ ઈંટ-લાલથી સમૃદ્ધ ચેસ્ટનટ સુધીના રંગમાં બદલાય છે. ઇંડાનો વ્યાપક છેડો સામાન્ય રીતે બાકીના કવચ કરતાં ઘાટા હોય છે, અને એક ટોપી અથવા વિસ્તાર દર્શાવે છે. ઇંડાની લંબાઈ ૧૫ થી ૧૭ મીમી (૦.૬ થી ૦.૭ ઇંચ) અને પહોળાઈ ૧૧ થી ૧૩ મીમી (૦.૪ થી ૦.૫ ઇંચ) હોય છે.

સંવર્ધનની મોસમ વિસ્તાર અનુસાર બદલાય છે અને તે વર્ષ દરમિયાન નોંધવામાં આવે છે, પરંતુ મોટે ભાગે ચોમાસા પછી. ઉત્તર ભારતમાં તે મુખ્યત્વે જૂનથી સપ્ટેમ્બર અને શ્રીલંકામાં મુખ્યત્વે ડિસેમ્બરથી માર્ચ અથવા ઓગસ્ટથી ઓક્ટોબર સુધી હોય છે. નીલગિરીમાં પ્રજનનની મોસમ મે થી જૂન દરમિયાન હોય છે. આ પ્રજાતિ એક વિવાહીત હોવાનું માનવામાં આવે છે, અને નર અને માદા બંને સેવન અને ખોરાકમાં ભાગ લે છે, જોકે વિવિધ હદ સુધી. ઠંડા દિવસોમાં માતાપિતા માળામાં વધુ સમય પસાર કરી શકે છે.  પ્લેન્ટીવ અને ગ્રે-પેટવાળા કોયલ આ પ્રજાતિના વંશ પરોપજીવી તરીકે જાણીતા છે.  જ્યારે બિલાડીઓ જેવા શિકારીઓ દ્વારા માળાને ખતરો હોય છે, ત્યારે પુખ્ત વયના લોકો ઈજાના ઢોંગ કરતા જોવા મળે છે. 

નવા સ્થળે માળો બાંધવા માટે પક્ષીઓ માળોમાંથી સામગ્રીનો ફરીથી ઉપયોગ કરે છે તેવા દુર્લભ કિસ્સાઓ નોંધવામાં આવ્યા છે.

 ગેલેરી 

 સંદર્ભો 

 અન્ય સ્રોતો 

 બાલચંદ્રન, રોસાલિંડ, લિમા (૧૯૯૨) સધર્ન એશી વ્રેન-વાર્બલર પ્રિનિઆ સોશિયલિસ સાયક્સ ઇન પં. કાલીમેર વન્યજીવ અભયારણ્ય, તમિલનાડુ. જે. બોમ્બે નેટ. ઈતિહાસ. સો. 89(3):377.
 જયરામદાસ, અર્જુન (૧૯૭૭) થ્રી નેસ્ટ્સ ઓફ એશી વ્રેન વાર્બલર-ડાયરી ઓફ વન સીઝન. પક્ષી નિરીક્ષકો માટે ન્યૂઝલેટર. 17(2):4–6.
 સુબ્રમણ્ય, એસ. વીરેશ, જી. કે. (૧૯૯૮) બેંગ્લોરના ચોખાના ખેતરોમાં બે જંતુભક્ષી પક્ષીઓનું માળો બનાવવું. પ્રકરણ. 4. In: કૃષિ ઇકોસિસ્ટમમાં પક્ષીઓ.  (એડીએસઃ ઢિંઢસા, એમ. એસ. રાવ, પી. શ્યામસુંદર પરશ્ય, બીએમ. સોસાયટી ફોર એપ્લાઇડ ઓર્નિથોલોજી, હૈદરાબાદ, ૧૦-૧૭.
 અજમેરી, આર. એમ. દાસ, એ. આર. કે. સસિકુમાર, એમ. (૧૯૬૧) એશી વ્રેન-વાર્બલર (પ્રિનીયા સોશિયલિસ) નું અસામાન્ય માળો. પક્ષી નિરીક્ષકો માટે ન્યૂઝલેટર. 1(4):1.

 બાહ્ય કડીઓ 

 ઈન્ટરનેટ પક્ષી સંગ્રહ

શ્રેણી:પક્ષી
શ્રેણી:ગુજરાતનાં પક્ષીઓ