મુક્તાબાઈ

મુક્તાબાઈ (જ. ૧૨૭૭ કે ૧૨૭૯- અ. ૧૨૯૭) અથવા મુક્તા અથવા મુક્તાઈ વિઠ્ઠલપંત કુલકર્ણી વારકરી ચળવળનાં સંત હતાં. તેમનો જન્મ દેશસ્થ બ્રાહ્મણ પરિવારમાં થયો હતો અને તેઓ પ્રથમ વારકરી સંત જ્ઞાનેશ્વરની નાની બહેન હતાં.    તેમણે પોતાના જીવન દરમ્યાન એકતાળીસ અભંગ લખ્યા.

 શરૂઆતનું જીવન 
મુક્તાબાઈના પિતાનું નામ વિઠ્ઠલપંત કુલકર્ણી અને માતાનું નામ રુક્મિણીબાઈ કુલકર્ણી હતું.Chitre, Dilip. "Muktabai." In The Oxford Encyclopedia Women in World History : Oxford University Press, 2008. https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195148909.001.0001/acref-9780195148909-e-732 . તેમને નિવૃત્તિનાથ, જ્ઞાનદેવ અને સોપાનદેવ નામના ૩ મોટા ભાઈઓ હતા. લોકકથાઓ કહે છે કે આ બાળકોએ વેદનો અભ્યાસ કર્યો હતો.

 નિવૃત્તિનાથ: મુક્તાબાઈના મોટા ભાઈ નિવૃત્તિનાથ નાથ સંપ્રદાયના દર્શનના જાણકાર હતા. નવ નાથ ગુરુઓમાંના એક ગહિનીનાથે નિવૃત્તિને પોતાના શિષ્ય તરીકે સ્વીકારી અને તેમને નાથ સંપ્રદાયમાં દીક્ષા આપીને શ્રી કૃષ્ણ પ્રત્યેની ભક્તિનો પ્રચાર કરવાની સૂચના આપી. જ્ઞાનેશ્વરે તેમના મોટા ભાઈને પોતાના ગુરુ તરીકે સ્વીકાર્યા. જ્ઞાનેશ્વરની શરૂઆતની સમાધિ પછી, નિવૃત્તિએ તેમની બહેન મુક્તાઈ સાથે તાપ્તી નદીના કિનારે તીર્થયાત્રા કરી, જ્યાં તેઓ વાવાઝોડામાં ફસાઈ ગયા અને મુક્તાઈ વહી ગયાં. નિવૃત્તિએ ત્ર્યંબકેશ્વર ખાતે સમાધિ મેળવી. લગભગ ૩૭૫ અભંગો તેમના દ્વારા લખાયેલા છે પરંતુ લેખન શૈલી અને ફિલસૂફીમાં તફાવતને કારણે તેમાંથી ઘણાના લેખકત્વ અંગે વિવાદ છે.
 જ્ઞાનેશ્વર (૧૨૭૫–૧૨૯૬): ભાઈ-બહેનોમાં બીજા ભાઈ. ૧૩મી સદીના મરાઠી સંત, કવિ, દાર્શનિક અને નાથ પરંપરાના યોગી હતા જેમના જ્ઞાનેશ્વરી ( ભગવદ ગીતા પર ભાષ્ય) અને અમૃતાનુભવને મરાઠી સાહિત્યમાં સીમાચિહ્નરૂપ માનવામાં આવે છે. 
 સોપાન: તેમના નાના ભાઈ, પુણે નજીક સાસવડ ખાતે સમાધિ પ્રાપ્ત કરી. તેમણે ભગવદ ગીતાના મરાઠી અનુવાદ પર આધારિત ૫૦ જેટલા અભંગો સાથે " સોપાનદેવી" નામનું પુસ્તક લખ્યું.

 સર્જન 
નાથ પરંપરામાં ગોરખનાથ, ગહિનીનાથ, નિવૃત્તિનાથ પછી મુક્તાબાઈનું પણ સ્થાન આવે છે. પરંતુ મુક્તાબાઈનું વ્યક્તિત્વ સ્વતંત્ર હતું અને મોટા ભાઈ નિવૃત્તિનાથને ગુરુ માન્યા હતા.

તેમના નામે ૪૨ અભંગો ઉપલબ્ધ છે; જેમાં ચાંગદેવ વિશેના ૬ અભંગોનો સમાવેશ થાય છે. પણ અન્ય પુરાવાઓ પરથી તેમના ૭૫થી વધુ અભંગો હોવાનું જણાય છે. આ અભંગોમાં ઉચ્ચ કોટિના વિચારોની સાથે સાથે યોગસાધના, આધ્યાત્મિકતા અને સાક્ષાત્કારનો ઉલ્લેખ છે. ઉપરથી, તેમના અભંગોમાં આત્મવિશ્વાસ સાથે અધિકારવાણીથી લખાયેલ પ્રૌઢ વિચારસરણીની પ્રતીતિ થાય છે. પોતે સ્ત્રી હોવા છતાં તેમના કોઈ પણ અભંગમાં સ્ત્રીત્વ વિશે કોઈ જ ઉલ્લેખ નથી, કિંતુ માત્ર જ્ઞાનનો ઉપદેશ રહેલો છે.

 અવસાન 
તેમના ભાઈઓ જ્ઞાનેશ્વર અને સોપાનદેવનાં નિર્વાણ પછી મુક્તાબાઈને પોતાનું જીવન જીવવામાં કોઈ તાત્પર્ય ન જણાતાં, તેમણે તાપી નદીના કિનારે મેહૂણ સ્થળ ખાતે જીવતાં સમાધિ લીધી હતી.

 સંદર્ભો 
શ્રેણી:મહારાષ્ટ્રના લોકો