ભારતીય અધિરાજ્ય

ભારતીય સંઘ જેને ભારતનું ડોમેનીયન પણ કહેવામાં આવે છે, તે ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૪૭ અને ૨૬ જાન્યુઆરી ૧૯૫૦ની વચ્ચે બ્રિટિશ રાષ્ટ્રમંડળમાં સ્વતંત્ર અધિરાજ્ય હતું. તે ભારતીય સ્વતંત્રતા અધિનિયમ ૧૯૪૭ દ્વારા બનાવવામાં આવ્યું હતુ અને ૧૯૫૦માં ભારતના બંધારણની ઘોષણા દ્વારા ભારતીય પ્રજાસત્તાકમાં રૂપાંતરિત થયું હતુ.

બ્રિટનના રાજાનું પ્રતિનિધિત્વ ભારતના ગવર્નર જનરલ દ્વારા કરાતુ હતું. તેમ છતાં, બ્રિટીશ રાજની પરંપરાથી વિરુદ્ધ ગવર્નર-જનરલને વાઇસરોય તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા ન હતા. સ્વતંત્રતા બાદ વાઇસરોયનું પદ સમાપ્ત કરવામાં આવ્યુ હતુ. સ્વતંત્રતા અને ભારતના પ્રજાસત્તાક બનવાના સમયગાળા વચ્ચે બે ગવર્નર-જનરલ દ્વારા પદ સંભાળવામાં આવ્યા હતા : લોર્ડ માઉન્ટબેટન (૧૯૪૭-૪૮) અને ચક્રવર્તી રાજગોપાલાચારી (૧૯૪૮-૫૦). આ સમયગાળા દરમિયાન જવાહરલાલ નેહરુ સમગ્ર ભારતના વડાપ્રધાન રહ્યા હતા.

 રચના 
૧૯૨૦ના દાયકાના અંતથી ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળ ભારતીય રાષ્ટ્ર માટે પૂર્ણ સ્વરાજની માંગ કરી રહ્યું હતું. ભારત અને પાકિસ્તાનની રચના સ્વરાજના હિમાયતીઓ માટે એક મોટી જીત હતી. તેમ છતાં, વિભાજન એક વિવાદાસ્પદ નિર્ણય રહ્યો. પરિણામે મહત્ત્વપૂર્ણ રાજનૈતિક અસ્થિરતા અને વિસ્થાપન થયું.

૧૯૪૬માં કેબિનેટ મિશન દ્વારા રાજકીય એકમ તરીકે 'યુનિયન ઑફ ઈન્ડિયા'નો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો, જેમાં બ્રિટિશ ભારત અને ભારતીય રજવાડા બંનેનો સમાવેશ થતો હતો. કેન્દ્ર સરકાર પાસે જે સત્તાઓ હતી તેના પર મતભેદોને કારણે મિશનની યોજના સફળ થઈ ન હતી. ૩ જૂન, ૧૯૪૭ના રોજ એવું નક્કી કરવામાં આવ્યું કે બ્રિટિશ ભારતનું બે સાર્વભૌમ રાજ્યોમાં વિભાજન કરવામાં આવશે, જેમાં મુસ્લિમ બહુમતી ધરાવતા પ્રદેશોનો પાકિસ્તાનમાં અને બાકીના પ્રદેશોનો ભારતમાં સમાવેશ થશે. ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસની ઇચ્છાના સંદર્ભમાં એ સ્વીકારવામાં આવ્યું હતું કે આ વિભાજનને ભારતથી અલગ થતા મુસ્લિમ બહુમતી ધરાવતા વિસ્તારો તરીકે ગણવામાં આવશે.

ભારતનું વિભાજન ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૪૭ ના રોજ થયું હતું.Section 1 of the Indian Independence Act, 1947 પરિણામે પાકિસ્તાન (જે પછીથી ઇસ્લામિક રિપબ્લિક ઓફ પાકિસ્તાન અને ૧૯૭૧ માં પીપલ્સ રિપબ્લિક બાંગ્લાદેશમાં વિભાજીત થયું હતુ) અને ભારત (પાછળથી પ્રજાસત્તાક ભારત) રચાયું હતુ.

ભારતના પ્રદેશની અંદર આવેલા ૫૬૫ રજવાડાઓમાંથી મોટાભાગના રજવાડાઓએ ભારતના આધિપત્યનો સ્વીકાર કર્યો હતો. વર્તમાન ગુજરાતમાં આવેલા હિંદુ બહુમતી ધરાવતા જુનાગઢ રાજ્યના મુસ્લિમ નવાબ સર મોહમ્મદ મહાબત ખાન ત્રીજાએ પાકિસ્તાનમાં જોડાવાનો નિર્ણય કર્યો હતો. ભારત સરકારે તેને જનમતસંગ્રહના રાજદ્વારી પગલાં દ્વારા ભારતમાં જોડી દીધું હતું. એ જ રીતે હૈદરાબાદ રાજ્ય સ્વતંત્ર રહેવા માગતું હતું અને ૧૯૪૮માં ભારતે લશ્કરી કાર્યવાહી દ્વારા કબજો મેળાવી લીધો હતો.

 ઇતિહાસ 
 પાકિસ્તાન સાથે સંઘર્ષ 
નવનિર્મિત ભારત અને પાકિસ્તાન બન્ને રાષ્ટ્રમંડલ (કોમનવેલ્થ)માં જોડાયા, જે બ્રિટિશ સામ્રાજ્યનો હિસ્સો રહી ચૂકેલા દેશો વચ્ચે સહયોગ માટેનું મંચ હતુ. તેમ છતાં, ઓક્ટોબર ૧૯૪૭માં જમ્મુ-કાશ્મીરના વિવાદાસ્પદ રજવાડાને લઈને બન્ને દેશો વચ્ચે યુદ્ધ શરૂ થયું હતું. પાકિસ્તાની આતંકવાદીઓ રાજ્યમાં પ્રવેશતાં ચેતી ગયેલા મહારાજા હરિસિંહએ ભારતમાં જોડાણ કરાર પર હસ્તાક્ષર કરવાના બદલામાં ભારતને સૈન્ય હસ્તક્ષેપની અપીલ કરી હતી. આ ક્ષેત્ર માટે આજદિન સુધી કાશ્મીર સંઘર્ષના ભાગરૂપે ભારત-પાકિસ્તાન વચ્ચે અન્ય બે યુદ્ધો થયા છે.

ભારતની સંપ્રભુતાએ આઝાદી બાદ તરત જ ઉદાર લોકશાહી પર આધારિત બંધારણ તરફ કામ કરવાનું શરૂ કર્યું.

 ભારતનું પ્રજાસત્તાક 
બંધારણ સભાએ ૨૬ નવેમ્બર, ૧૯૪૯ના રોજ બી. આર. આંબેડકરની અધ્યક્ષતાવાળી સમિતિ દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલું ભારતનું બંધારણ અપનાવ્યું હતું. ભારતે બંધારણીય રાજાશાહીની ભૂમિકા નાબૂદ કરી અને ૨૬ જાન્યુઆરી, ૧૯૫૦ના રોજ બંધારણ અમલમાં આવ્યા બાદ તે સંઘીય, લોકતાંત્રિક પ્રજાસત્તાક બન્યું. સરકારી માળખું યુનાઇટેડ કિંગડમ જેવું જ હતું, પરંતુ સંઘીય વ્યવસ્થાની અંદર હતું. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ ભારતના પ્રથમ રાષ્ટ્રપતિ બન્યા.

 સરકાર 
૧૯૪૭ થી ૧૯૫૦ સુધી ભારતના વડા ઇંગ્લેંડના રાજાના પ્રતિનિધિ રૂપે ભારતના ગવર્નર જનરલ હતા જેમને ભારતીય સ્વતંત્રતા અધિનિયમ ૧૯૪૭ હેઠળ રાષ્ટ્રપ્રમુખની ફરજો બજાવી હતી.

સમ્રાટ
છબીનામજન્મશાસનઅવસાનપત્નીપુરોગામી સાથેનો સંબંધશાહી પરિવાર120pxજ્યોર્જ છઠ્ઠો૧૪ ડિસેમ્બર ૧૮૯૫૧૫ ઑગસ્ટ ૧૯૪૭ – ૨૬ જાન્યુઆરી ૧૯૫૦૬ ફેબ્રુઆરી ૧૯૫૨રાણી એલિઝાબેથ– (નવ નિર્મિત પદ)   ભાગલા પહેલાં ભારતના સમ્રાટ..વિન્ડસર

 ગવર્નર્સ-જનરલ 

 છબી નામ(જન્મ–અવસાન) પદ સંભાળ્યું પદ છોડ્યું નિમણૂક કરનાર 100px લોર્ડ માઉન્ટબેટન(૧૯૦૦–૧૯૭૯) ૧૫ ઑગસ્ટ ૧૯૪૭ ૨૧ જૂન ૧૯૪૮જ્યોર્જ છઠ્ઠા 100px ચક્રવર્તી રાજગોપાલાચારી(૧૮૭૮–૧૯૭૨) ૨૧ જૂન ૧૯૪૮ ૨૬ જાન્યુઆરી ૧૯૫૦

 વડા પ્રધાન 

છબીનામપક્ષપદની મુદત ચૂંટણી મંત્રી પરિષદ નિયુક્ત કરનાર100px જવાહરલાલ નહેરુ ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ૧૯૪૭૧૯૫૦ —પ્રથમ નહેરુ સરકારલોર્ડ માઉન્ટબેટન

ચિત્ર ઝરૂખો

 આ પણ જુઓ 
 ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળ

નોંધ

 સંદર્ભ 

શ્રેણી:ભારત સરકાર
શ્રેણી:ભારતનો ઇતિહાસ