પંચતંત્ર

પંચતંત્રએ (पञ्चतन्त्र, પાંચ સારવારો) સંસ્કૃત ભાષામાં લખાયેલ પ્રાચીન પશુ-પક્ષી કથાઓનો સંગ્રહ છે.Panchatantra: Indian Literature, Encyclopaedia Britannica સંપૂર્ણ સંગ્રહના લેખકો અજ્ઞાત છે પરંતુ માનવામાં આવે છે કે પંચતંત્રના મોટા ભાગનાના લેખક કદાચ પંડિત વિષ્ણુ શર્મા હતા. પંચતંત્ર પાંચ તંત્રો (ભાગો)માં વિભાજિત છે:

 મિત્રભેદ
 મિત્રલાભ
 કાલોકુકીયમ્
 બ્લ્ધપ્રણાશ
 અપરીક્ષિત કારક

આ સંગ્રહનું દુનિયાની ઘણી ભાષાઓમાં ભાષાંતર થયું છે.જેમ કે ગ્રીક, સ્પેનિશ, ઈટાલીના, જર્મન,અંગ્રેજી વગેરે.

 મૂળ અને વાર્તાઓનું કાર્ય 
ભારતીય પરંપરામાં પંચતંત્ર એક નીતિશાસ્ત્ર છે. નીતિનો આશરે "જીવનનો આચાર" તરીકે અનુવાદ કરી શકાય છે. શાસ્ત્ર એ તકનીકી અથવા વૈજ્ઞાનિક ગ્રંથ છે. તેથી તેને રાજકીય વિજ્ઞાન અને માનવ આચરણ પરનો ગ્રંથ માનવામાં આવે છે., Translator's introduction: "The Panchatantra is a niti-shastra, or textbook of niti. The word niti means roughly "the wise conduct of life." No precise equivalent of the term is found in English, French, Latin, or Greek. Many words are therefore necessary to explain what niti is, though the idea, once grasped, is clear, important, and satisfying." તેના સાહિત્યિક સ્રોતો રાજકીય વિજ્ઞાનની નિષ્ણાત પરંપરા અને વાર્તા કહેવાની લોક અને સાહિત્યિક પરંપરાઓ છે. પંચતંત્ર ધર્મ અને અર્થશાસ્ત્રમાંથી આવે છે તથા તેમને વ્યાપકપણે ટાંકવામાં આવે છે. એવું પણ સમજાવવામાં આવ્યું છે કે નીતિ "પુરુષોની દુનિયામાં જીવનમાંથી શક્ય તેટલો આનંદ કેવી રીતે મેળવવો તે આગ્રહપૂર્વકના પ્રશ્નનો જવાબ આપવાનો પ્રશંસનીય પ્રયાસ રજૂ કરે છે". તથા નીતિ એ માણસની શક્તિઓનો સુમેળભર્યો વિકાસ છે,જેને જીવન જેમાં સુરક્ષા, સમૃદ્ધિ, દૃઢ ક્રિયા, મિત્રતા અને સારા શિક્ષણને આનંદ ઉત્પન્ન કરવા માટે જોડવામાં આવે છે.

પંચતંત્ર અને બૌદ્ધ જાતક વાર્તાઓમાં ઘણી વાર્તાઓ સામ્ય ધરાવે છે. આ વાર્તાઓ કથિત રીતે બુદ્ધ દ્વારા ઇસ પૂર્વે ૪૦૦ની આસપાસ તેમના મૃત્યુ પહેલાં કહેવામાં આવી હતી. જેમ વિદ્વાન પેટ્રિક ઓલિવેલે લખે છે, "તે સ્પષ્ટ છે કે બૌદ્ધોએ વાર્તાઓની શોધ કરી ન હતી. [...] તે તદ્દન અનિશ્ચિત છે કે [પંચતંત્ર] ના લેખકે તેમની વાર્તાઓ જાતક અથવા મહાભારત પાસેથી ઉધાર લીધી હતી, કે તેઓ પ્રાચીન ભારતની મૌખિક અને સાહિત્યિક બંને વાર્તાઓના સામાન્ય ખજાનામાં પ્રવેશ કરી રહ્યા હતા કે કેમ". ઘણા વિદ્વાનો માને છે કે અગાઉની વાર્તાઓ મૌખિક લોક પરંપરાઓ પર આધારિત હતી, જે આખરે પંચતંત્ર દ્વારા લખવામાં આવી હતી. જોકે આ વાતના કોઈ નિર્ણાયક પુરાવા નથી.Bedekar: "Its probable relation to early folk and oral tradition of storytelling in India has been suggested by many. Rather, it is fashionable to make such statements that 'Panchatantra' and allied Katha literature in India had their origin in early folk stories. However, not a single credible evidence has been produced till this date, other than lengthy discussions on hypothetical assumptions." ૨૦મી સદીની શરૂઆતમાં ડબ્લ્યુ. નોર્મન બ્રાઉને શોધી કાઢ્યું હતું કે ભારતમાં ઘણી લોકકથાઓ સાહિત્યિક સ્રોતોમાંથી ઉધાર લેવામાં આવી હોય તેવું લાગે છે અને તેનાથી ઊલટું નહીં.

બાહ્ય કડીઓ

 પંચતંત્રની વાર્તાઓ, સંસ્કૃત વિકિસ્રોત પર


શ્રેણી:સંસ્કૃત સાહિત્ય