ઢાંક ગુફાઓ

ઢાંક ગુફાઓ ગુજરાતના રાજકોટ જિલ્લાના ઉપલેટા નજીક ઢાંક ગામ નજીક આવેલી છે. ક્ષત્રપ શાસન દરમિયાન તે બનાવવામાં આવી હતી. આ ગુફાઓ બૌદ્ધ અને જૈન પ્રભાવ ધરાવે છે. બૌદ્ધ ગુફામાં બોધિસત્વ અને જૈન ગુફામાં આદિનાથ, શાંતિનાથ અને પાર્શ્વનાથની મૂર્તિઓ આવેલી છે. આ ગુફાઓને કાઠિયાવાડનું સૌથી પ્રારંભિક જૈન શિલ્પ ગણવામાં આવે છે.

 જૈન કોતરણીની વિગતો 
આ ગુફાઓ ઇ.સ. ૭મી સદીમાં કોતરવામાં આવી હતી અને તે સરળ શૈલીનું કોતરકામ ધરાવે છે.

આ ગુફાઓ ગુજરાતમાં આવેલી ખડકમાંથી કોતરેલી સૌથી જૂની ગુફાઓમાંની એક છે. આ સ્થળ ઢાંકગિરિ તરીકે પણ ઓળખાય છે અને જુનાગઢની ઉત્તર પશ્ચિમ દિશામાં લગભગ ૪૮ કિ.મી.ના અંતરે આવેલી છે. ટેકરીની પશ્ચિમ બાજુએ ત્રણ સપાટ જગ્યાઓ આવેલી છે. એક જગ્યા દરવાજા અને અન્ય બે સામી બાજુએ છે. 

દરવાજાની બાજુની જગ્યા કાયોત્સર્ગ અને ધ્યાનમુદ્રા ધરાવતી જૈન મૂર્તિઓ ધરાવે છે. મોટા ભાગની મૂર્તિઓ કોઈક તીર્થંકરને ઓળખી શકાય તેવા કોઈ સંકેત ધરાવતી નથી પરંતુ એચ.ડી. સાંકળિયા અનુસાર આ મૂર્તિઓ ઋષભનાથની છે.Sankalia, H. D. (1938). "The Earliest Jain Sculptures in Kāthiāwār". Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland. 70 (3): 426–430. doi:10.1017/S0035869X00077844. JSTOR 25201741. અન્ય બાજુએ જિનના બે પદાધિકારીઓ અને સિંહના સિંહાસન પર બેઠેલા જિન દર્શાવેલા છે. હજુ જિનનાં બીજાં બે શિલ્પો ધ્યાનસ્થ મુદ્રામાં દર્શાવ્યાં છે જેમાં અન્ય બાજુએ પદાધિકારીઓનાં મુખ પર શાંતિ છે. જિનના મસ્તક ઉપર ત્રણ છત્રો બતાવ્યાં છે. આમાંથી એક શિલ્પમાં મૃગ દેખાય છે જેથી તેને શાંતિનાથ સાથે સાંકળવામાં આવે છે.

૨૩મા તીર્થંકર પાર્શ્વનાથની કાયોત્સર્ગ મુદ્રાની એક સારી રીતે સચવાયેલી છબીમાં શરીરને સમાંતર લાંબા સ્તંભો છે અને માથે નાગની છત્રછાયા ધરાવે છે. અહીં જૈન યક્ષિણી અંબિકાની છબી પણ કોતરવામાં આવી છે જેમાં તેમના હાથમાં શિશુ અને બીજી કેરીની કળી છે. ચાલુ ચર્ચાથી સ્પષ્ટપણે સ્પષ્ટ થાય છે કે ઢાંકની ગુફાઓ જૈન ધર્મને આભારી છે અને આ ગુફાઓનો રહેવાસી જૈન હતો.Umakant Premanand Shah, Madhusudan A. Dhaky (1975). Aspect of Jaina art and architecture. Gujarat State Committee for the Celebration of 2500th Anniversary of Bhagavān Mahāvīra Nirvāna : distributors, L.D. Institute of Indology. pp. 77, 78.

બર્ગેસે ગુફાના સમય વિશે મત આપ્યો નથી પરંતુ એચ.ડી. સાંકળિયા અનુસાર સ્થાપત્યની શૈલી અને પ્રતિમાઓ પરથી તે ૩જી સદીની હોઈ શકે છે. આ ગુફા દિગંબર જૈનોને સમર્પિત છે.

નજીકમાં આવેલો બીજો ગુફા સમૂહ ઝુનઝુરીજહાર ગુફાઓ તરીકે ઓળખાય છે, જે ખડકમાંથી કોતરેલા ઓરડાઓ અને પાકી ઇંટોના થાંભલાઓ ધરાવે છે.

 સંદર્ભ 

શ્રેણી:ઉપલેટા તાલુકો
શ્રેણી:રાષ્ટ્રીય મહત્વનાં સ્મારકો
શ્રેણી:ગુજરાતની ગુફાઓ