ભદ્રંભદ્ર (પાત્ર)

ભદ્રંભદ્ર (મૂળ નામ: દોલતશંકર) એ રમણભાઈ નીલકંઠ કૃત 'ભદ્રંભદ્ર' નવલકથાનું મુખ્ય પાત્ર અને નાયક (narrator) છે.

પાત્ર અને લક્ષણો
રમણભાઈએ સર્વાન્તેના ડોન કિહોટે અને સાંકો પાંઝા પરથી ભદ્રભદ્ર અને અંબારામના પાત્રો સર્જવાની પ્રેરણા લીધી હતી. સનાતન પક્ષના હિમાયતી મણિલાલ દ્વિવેદી અને સંસ્કૃતમય ભાષાશૈલીના હિમાયતી મનસુખરામ ત્રિપાઠી વગેરે વિદ્વાનોની મજાક કરવા માટે રમણભાઈએ ભદ્રંભદ્રનું પાત્ર વિકસાવ્યું હતું. આથી આ પાત્રમાં સંરક્ષક પક્ષ (Revivalist)નાં સઘળા લક્ષણોનો અતિરેક બતાવવામાં આવ્યો છે.

ભદ્રંભદ્રના પાત્રનાં કેટલાક લક્ષણો છે — આર્યધર્મ અને સંસ્કૃતિ પ્રત્યેની આંધળી આસ્થા, પ્રાચીન પરંપરાનું જડ અનુસરણ, શાસ્ત્રોને ઈશ્વરપ્રણિત માનીને શાસ્ત્રાધાર સિવાય અન્ય પ્રમાણોને માનવાનો ઈન્કાર છતાં સ્વ-અર્થે શાસ્ત્રમાંથી ઈષ્ટ અર્થ કાઢવાની વૃત્તિ, સમાજસુધારા અને અર્વાચીન-આધુનિક વલણોનો સંપૂર્ણ વિરોધ, આર્યધર્મનું મિથ્યાભિમાન, બ્રાહ્મણના ભોજનહક, શ્રેષ્ઠત્વ, કર્મકાંડ-અધિકાર, સુધારાના બાળલગ્ન, વિધવાલગ્ન, સ્ત્રીકેળવણી વગેરે વિશેના વિચારોનો વિરોધ એ આ પાત્રના સ્થાયી લક્ષણો છે.

આવકાર
ભદ્રંભદ્રના પાર વિશે આનંદશંકર ધ્રુવે કટાક્ષમાં કહ્યું હતું, 'જગતના સાહિત્યમાં આ ગ્રંથ એક અપૂર્વ ઉમેરો છે. એનો નાયક ત્રણ લોકમાં પણ મળવો કઠણ છે'. એ વિશે બહેચરભાઈ પટેલ નોંધે છે કે, 'આજે એ [આનંદશંકરના] શબ્દો કટાક્ષહીન વિધાન લાગે છે. ખરેખર ભદ્રંભદ્રનું પાત્ર અ-જોડ છે.

સંદર્ભો

શ્રેણી:કાલ્પનિક પાત્રો