સામાજિક પરિવર્તન

સામાજિક પરિવર્તન એ સમાજમાં આવતું પરિવર્તન છે. સામાજિક દરજ્જા, ભૂમિકા નિયમો, સામાજિક સંસ્થાઓ વગેરેમાં જોવા મળતા વ્યાપક અને પ્રમાણમાં સ્થાયી ફેરફારોને સામાજિક પરિવર્તન કહેવામાં આવે છે.

સામાજિક પરિવર્તન સાર્વત્રિક પ્રક્રિયા છે, અને તે દરેક સમાજમાં દરેક સમયે અપવાદ વગર જોવા મળે છે. જુદાં જુદાં સમાજમાં પરિવર્તનના કારણો જુદાં જુદાં હોઈ શકે છે અને એ મુજબ તે સમાજની ગતિ અને દિશા નક્કી થાય છે; પણ પરિવર્તન વગરનો કોઈ સમાજ જોવા મળતો નથી. સમાજના લોકો પણ પરિવર્તન ઈચ્છતા હોય છે, આથી કેટલાક કિસ્સાઓમાં આયોજિત પ્રયાસો દ્વારા પરિવર્તન લાવવામાં આવે છે.

વ્યાખ્યા
કિંગ્સલે ડેવિસ સામાજિક પરિવર્તનની વ્યાખ્યા આપતા નોંધે છે કે, "સામાજિક સંગઠનમાં એટલે કે, સમાજની રચના અને કાર્યમાં થતા ફેરફારો એટલે સામાજિક પરિવર્તન." ડેવિસ સામાજિક પરિવર્તનને સાંસ્કૃતિક પરિવર્તનનો એક ભાગ ગણે છે. એટલે કે, સાંસ્કૃતિક પરિવર્તનો પૈકી જે પરિવર્તનો સામાજિક સંગઠનમાંથી ઉદભવે છે અને સામાજિક સંગઠન ઉપર અસર કરે છે, તે સાંસ્કૃતિક પરિવર્તનો સામાજિક પરિવર્તન છે. રોબર્ટ મોરિસન મેકાઈવર અને ચાર્લ્સ હંટ પેજના મત અનુસાર "સામાજિક સંબંધોના ગુંફનમાં થતા ફેરફારોને જ સામાજિક પરિવર્તન કહેવામાં આવે છે." મેકાઈવર અને પેજ સામાજિક સંબંધોને એક જાળ તરીકે વર્ણવે છે. એટલે એમના અભિપ્રાય મુજબ મનુષ્યોના પારસ્પરિક સંબંધોમાં થતા ફેરફારને જ સામાજિક પરિવર્તન કહી શકાય.

વિદ્વાનો સામાજિક પરિવર્તનના ખ્યાલનો મર્યાદિત અર્થ કરી તેને સાંસ્કૃતિક પરિવર્તનના ખ્યાલથી અલગ પાડવાનો પ્રયત્ન કરે છે. પરંતુ કેટલાક વિદ્વાનો સામાજિક પરિવર્તન અને સાંસ્કૃતિક પરિવર્તન વચ્ચે ભેદ ન કરતાં બન્ને શબ્દોનો સમાન અર્થ કરે છે.

 નોંધ 

સંદર્ભો

શ્રેણી:સમાજશાસ્ત્ર