એમોનિયા

એમોનિયા એ તીક્ષ્ણ ગંધવાળો, રંગવિહિન વાયુ છે. તે હવાથી હલકો હોય છે અને તેની બાષ્પ ઘનતા ૮.૫ હોય છે. તે પાણીમાં સારી રીતે ભળી શકે છે. એમોનિયાના જલીય દ્રાવણને આ એમોનિયા પ્રવાહી કહેવાય છે, તે આલ્કલાઇન પ્રકૃતિ ધરાવે છે. જોસેફ પ્રિસ્ટલે દ્વારા સૌપ્રથમ એમોનિયમ ક્લોરાઇડ સાથે ચૂનો ગરમ કરી એમોનિયા ગેસ એમોનિયા વાયુ તૈયાર કરવામાં આવ્યો હતો. બર્થલોટ (Berthelot) નામના વૈજ્ઞાનિકે તેના રાસાયણિક બંધારણનો અભ્યાસ કર્યો અને આ વાયુને બનાવવા માટેના તત્વો શોધ્યા હતાં. પ્રયોગશાળામાં એમોનિયમ ક્લોરાઇડ અને ઓલવાયેલા સૂકા ચૂનાના મિશ્રણને ગરમ કરી એમોનિયા વાયુ તૈયાર કરવામાં આવે છે.

 ઉપયોગ 
યુરીયા, એમોનિયમ સલ્ફેટ, એમોનિયમ ફોસ્ફેટ, એમોનિયમ નાઇટ્રેટ વગેરે રાસાયણિક ખાતર બનાવવા માટે એમોનિયા વપરાય છે. મોટા પાયે નાઈટ્રિક એસિડ અને સોડિયમ કાર્બોનેટની બનાવટમાં તે વપરાય છે. બરફ બનાવવાના કારખાનામાં શીતલતાકારક તરીકે એમોનિયા વપરાય છે. પ્રયોગશાળામાં પ્રતિકારક તરીકે તે વપરાય છે. એમોનિયા પ્રવાહીનો ઉપયોગ કપડાંમાંથી તેલ, ગ્રીસ વગેરેના ડાઘ કાઢવા માટે કરવામાં આવે છે. એમોનિયમ કાર્બોનેટ બનાવવા તે વપરાય છે. એમોનિયાના ઘણા ઉપયોગને કારણે સમગ્ર વિશ્વમાં તેનું મોટા પાયે ઉત્પાદન કરવામાં આવે છે. ૨૦૦૪ના વર્ષમાં સમગ્ર વિશ્વમાં તેનું આશરે ૧૦ કરોડ, ૯૦ લાખ ટન ઉત્પાદન કરવામાં આવ્યું હતું. ૨૦૦૬ના વર્ષમાં તેનું ઉત્પાદન લગભગ ૧૭ કરોડ ૬૫ લાખ ટન થયું છે.Max Appl "Ammonia" in Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry, 2006, Wiley-VCH, Weinheim.  Article Online Posting Date: December 15, 2006 એમોનિયા ઉત્પાદનક્ષેત્રે ભારતનું સ્થાન ચીન પછી બીજા નંબરે આવે છે. આ બે દેશ વિશ્વના ઉત્પાદનક્ષેત્રે, અનુક્રમે ૨૮.૪ % અને ૮.૬ % એમોનિયા ઉત્પન્ન કરે છે. રશિયા ૮.૪ % અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ૮.૨ % ઉત્પાદન સાથે ત્રીજા અને ચોથા સ્થાને છે. કુલ ઉત્પાદન ८०% ઉપયોગ ખાતર બનાવવા માટે કરવામાં આવે છે. નાઈટ્રીકરણની પ્રક્રિયા દ્વારા કેટલાક સજીવોમાં વાતાવરણમાં રહેલા નાઇટ્રોજનમાંથી એમોનિયાનું નિર્માણ થાય છે.

કોઈપણ કારખાનામાંથી અથવા એમોનિયા ટાંકીમાંથી એમોનિયા લીકેજ દ્વારા અચાનક એમોનિયા વાતાવરણમાં ફેલાય તો આંખ અને ચહેરાને ખૂબ સારી રીતે વધુ પાણી દ્વારા ધોવા જોઈએ. એમોનિયા પાણીમાં ભળી જાય છે તેથી ચહેરાને પાણીથી ધોવા થી ધોવાય જાય છે.

 સંદર્ભો 

શ્રેણી:રસાયણવિજ્ઞાન