હંસા જીવરાજ મહેતા

હંસા જીવરાજ મહેતા (૩ જુલાઈ ૧૮૯૭ – ૪ એપ્રિલ ૧૯૯૫) ભારતના સમાજ સુધારક, સામાજીક કાર્યકર, શિક્ષણવિદ્, સ્વતંત્ર ચળવળકાર અને લેખિકા હતા. તેમણે બાળકો માટે ગુજરાતીમાં ઘણાં પુસ્તકો લખ્યાં છે અને ગુલીવર્સની સફરો જેવાં પુસ્તકો અંગ્રેજીમાંથી ગુજરાતીમાં ભાષાંતર પણ કર્યાં છે. તેઓ જન્મે નાગર બ્રાહ્મણ હતા અને મનુભાઇ મહેતાના પુત્રી હતા. તેમણે જાણીતા ડોક્ટર અને રાજકારણી ડૉ. જીવરાજ મહેતા સાથે લગ્ન કર્યા હતા. મહાત્મા ગાંધીની સલાહથી તેમણે વિદેશી કપડાં અને દારૂ વેચતી દુકાનોનો સામૂહિક બહિષ્કાર તેમજ અન્ય સ્વાતંત્ર્યની લડતોમાં ભાગ લીધો હતો. બ્રિટિશરો દ્વારા તેણીની ધરપકડ થઇ હતી તેમજ તેમને જેલમાં મોકલવામાં આવ્યા હતા.

૧૯૨૬માં તેણીની પસંદગી બોમ્બે સ્કૂલ્સ કમિટિમાં થઇ હતી અને ૧૯૪૫–૪૬માં ઓલ ઇન્ડિયા વુમન્સ કોન્ફરન્સના પ્રમુખ બન્યા હતા. હૈદરાબાદ ખાતે તેમના પ્રમુખપદના વકતવ્ય દરમિયાન સ્ત્રી હક્કોની હિમાયત કરી હતી. ૧૯૪૫ થી ૧૯૬૦ દરમિયાન તેમણે વિવિધ પદો સંભાળ્યા હતા જેમાં એસએનડીટી વુમન્સ યુનિવર્સિટીના વાઇસ-ચાન્સેલર, ઓલ ઇન્ડિયા સેકન્ડરી બોર્ડ ઓફ એજ્યુકેશના સભ્ય, ઇન્ટર યુનિવર્સિટી બોર્ડ ઓફ ઇન્ડિયાના પ્રમુખ અને મહારાજા સયાજીરાવ વિશ્વવિદ્યાલયના વાઇસ-ચાન્સેલર રહ્યા હતા.

તેઓ મનુભાઇ મહેતાના પુત્રી અને પ્રથમ ગુજરાતી નવલકથા કરણ ઘેલોના લેખક નંદશંકર મહેતાના પૌત્રી હતા.

 યુ.એન.માં કામગીરી 
તેમણે ૧૯૪૬માં સ્ત્રીઓની સ્થિતિ અંગેની સમિતિમાં ભારતનું પ્રતિનિધિત્વ કર્યું હતું. ૧૯૪૭-૪૮માં યુ.એન. માનવ હક્ક સમિતિના ભારતના પ્રતિનિધિત્વ તરીકે તેઓ માનવ હક્કના વૈશ્વિક જાહેરનામામાં "all men are created equal" (રૂઝવેલ્ટની પસંદગીનું વાક્ય) થી all human beings, માં બદલાવવામાં જવાબદાર હતા. જે લિંગ સમાનતાની જરૂરિયાતનું સૂચન કરતું હતું. તેઓ ૧૯૫૦માં યુ.એન.ની માનવ હક્ક સમિતિના વાઇસ ચેરમેન બન્યા હતા. તેઓ યુનેસ્કોના એક્ઝીક્યુટિવ બોર્ડના સભ્યપદે પણ રહ્યા હતા.

 પુરસ્કાર 
૧૯૫૯માં તેણીને પદ્મભૂષણ પુરસ્કાર એનાયત થયો હતો.

 પ્રારંભિક જીવન 

હંસા મહેતાનો જન્મ ૩ જુલાઈ ૧૮૯૭ના રોજ સુરત, ગુજરાતમાં એક નાગર બ્રાહ્મણ પરિવારમાં થયો હતો. તેઓ મનુભાઈ મહેતાના પુત્રી હતા કે જેઓ બરોડા કોલેજ (હવે મહારાજા સયાજીરાવ યુનિવર્સિટી ઓફ બરોડા) માં ફિલસૂફીના પ્રોફેસર હતા અને બાદમાં બરોડા રાજ્ય દિવાન બન્યા હતા. તેઓ અંગ્રેજી ભાષાની શાળાના મુખ્ય શિક્ષક, સનદી અધિકારી અને પ્રથમ ગુજરાતી નવલકથા કરણ ઘેલો લેખક  એવા નંદશંકર મહેતાના પૌત્રી હતી. તેમની માતા હર્ષદાગૌરી મહેતા હતી.

મહેતાએ એવા સમયે  ઓલ-ગર્લ્સ હાઈ સ્કૂલમાં અભ્યાસ કર્યો હતો, જ્યારે તેણીના અંદાજ મુજબ, માત્ર ૨ ટકા ભારતીય મહિલાઓ સાક્ષર હતી. તેમણે ૧૯૧૮માં તત્વજ્ઞાન સાથે સ્નાતકની પદવી મેળવી હતી. તેમણે ઇંગ્લેન્ડમાં પત્રકારત્વ અને સમાજશાસ્ત્રનો અભ્યાસ કર્યો હતો. ૧૯૧૮માં તેઓ ઇંગ્લેન્ડમાં તેમના શિક્ષણ દરમિયાન સરોજિની નાયડુ મળ્યા હતા. નાયડુના માર્ગદર્શક હેઠળ   તેમને જીનીવા ૧૯૨૦ના આંતરરાષ્ટ્રીય મહિલા મતાધિકાર ગઠબંધન સંમેલનમાં કામ કર્યુ હતુ. તેઓ ૧૯૨૨માં મહાત્મા ગાંધી મળ્યા હતા જ્યારે તેઓ ભારતની જેલમાં હતા. ૧૯૨૩માં, મહેતા ઉચ્ચ શિક્ષણ માટેની સંસ્થાઓની મુલાકાત લેવા માટે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ આવ્યા હતા જ્યાં તેમણે અમેરિકામાં મહિલા શિક્ષણ વિશે શીખ્યા હતાં. ૧૯૩૦માં, જ્યારે તેમણે મહિલાઓને સ્વતંત્રતા ચળવળમાં જોડાવા માટે આહ્વાન કર્યું ત્યારે તેઓ ફરીથી ગાંધીને મળ્યા હતા.

તેમણે પ્રખ્યાત ચિકિત્સક અને વહીવટકર્તા જીવરાજ નારાયણ મહેતા સાથે લગ્ન કર્યા હતા, જેઓ ગુજરાતના પ્રથમ મુખ્યમંત્રી અને આગળ જતા યુનાઇટેડ કિંગડમમાં ભારતીય ઉચ્ચાયુક્ત હતા.Vatsal, Radha (31 May 2024). "Overlooked No More: Hansa Mehta, Who Fought for Women's Equality in India and Beyond". The New York Times. ISSN 0362-4331. Retrieved 1 June 2024.
 સંદર્ભ 

શ્રેણી:૧૮૯૭માં જન્મ
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર
શ્રેણી:ગુજરાતી વ્યક્તિત્વ
શ્રેણી:પદ્મભૂષણ પુરસ્કાર વિજેતા
શ્રેણી:૧૯૯૫માં મૃત્યુ