નળાખ્યાન (ભાલણ)

નળાખ્યાન એ મધ્યકાલીન ગુજરાતી કવિ ભાલણ કૃત આખ્યાન-કાવ્ય છે. વલણ કે ઊથલા વગરનાં વિવિધ રાગવાળી દેશીઓમાં રચાયેલા ૩૦ અથવા ૩૩ કડવાં ધરાવતું આ આખ્યાન મધ્યકાલીન ગુજરાતી કવિતાનું પ્રથમ નળ વિષયક આખ્યાન છે. ત્યારબાદ પ્રેમાનંદ અને નાકરના નળાખ્યાન રચાયા હતા.

ભાલણે આ આખ્યાનની આધારસામગ્રી તરીકે મહાભારતના આરણ્યકપર્વમાં આવતા 'નલોપાખ્યાન'ના કથાવસ્તુનો ઉપયોગ કર્યો છે, તો કેટલીક જગ્યાએ શ્રીહર્ષ કૃત 'નૈષધીયચરિત' તેમજ ત્રિવિક્રમ કૃત 'નલચંપૂ'ની શૈલીની અસર ઝીલી છે. આ કાવ્યમાં મુખ્યત્વે શૃંગાર અને કરુણ રસની છાંટ જોવા મળે છે.

ભાલણના નામે બે નળાખ્યાનો મળી આવે છે. સંશોધક રામલાલ ચુનીલાલ મોદીના મત અનુસાર એમાંથી બીજુ નળાખ્યાન ભાલણનું નથી.

સંપાદિત આવૃત્તિઓ
ભાલણના નળાખ્યાનની સંપાદિત આવૃત્તિઓ નીચે મુજબ છે:
 ભાલણકૃત બે નળાખ્યાન (૧૯૨૪), સંપાદક: રામલાલ ચુનીલાલ મોદી
 ભાલણકૃત નળાખ્યાન (૧૯૭૫), સંપાદક: કે. કા. શાસ્ત્રી

સંદર્ભો

બાહ્ય કડીઓ
 ભાલણકૃત નળાખ્યાન (૧૯૭૫) (સંપાદક: કે. કા. શાસ્ત્રી)
 ભાલણનું નળાખ્યાન (pp. ૬૫–૧૨૩) (પ્રાચીનકાવ્યમાલા ગ્રંથ ૧૧)

શ્રેણી:મહાભારત પર આધારિત કૃતિઓ