મહાત્મા ગાંધીના ઉપવાસની સૂચિ

મહાત્મા ગાંધી અથવા ભારતના રાષ્ટ્ર પિતા તરીકે જાણીતા મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધીએ ભારતના સ્વતંત્રતા આંદોલન દરમિયાન ૧૭ ઉપવાસ કર્યા હતા. તેમના સૌથી લાંબા ઉપવાસ ૨૧ દિવસ સુધી ચાલ્યા હતા. ઉપવાસ એ અહિંસા (અહિંસા) તેમજ સત્યાગ્રહની ફિલસૂફીના ભાગરૂપે ગાંધીજી દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતું શસ્ત્ર હતું.

 ઉપવાસ 
ક્રમતારીખસમયગાળોસ્થળકારણ અને માગણીઓઉપવાસની પ્રતિક્રિયાઓપરિણામ૧૧૯૧૩ (જુલાઈ ૧૩ – ૨૦)૭ દિવસફિનિક્સ, દક્ષિણ આફ્રિકાપ્રથમ શિક્ષા ઉપવાસ૨૧૯૧૪ (એપ્રિલ)૧૪ દિવસદ્વિતીય શિક્ષા ઉપવાસ૩૧૯૧૮ (માર્ચ ૧૫ – ૧૮)૩ દિવસઅમદાવાદઅમદાવાદમાં મિલ કામદારોને હડતાળ ના હિતમાંભારતમાં પ્રથમ ઉપવાસમિલના કામદારો મધ્યસ્થતા માટે સંમત થયા.૪૧૯૧૯ (એપ્રિલ ૧૪ - ૧૬)૩ દિવસહિંસા વિરોધી પ્રથમ ઉપવાસ : નડિયાદ ખાતે ટ્રેનને પાટા પરથી ઉતરવાના પ્રયાસ સામે.5૧૯૨૧ (નવેમ્બર ૧૯ - ૨૨)૪ દિવસદ્વિતીય હિંસા વિરોધી ઉપવાસ : પ્રિન્સ ઓફ વેલ્સના આગમન પ્રસંગે અરાજકતાવાદીઓની પ્રવૃત્તિઓ સામે. ૬૧૯૨૨ (ફેબ્રુઆરી ૨ - ૭)૫ દિવસબારડોલીતૃતીય હિંસા વિરોધી ઉપવાસ: ચોરી ચૌરામાં થયેલી હિંસાના વિરોધમાં.૭૧૯૨૪ (સપ્ટેમ્બર ૧૮ - ઓક્ટોબર ૮)૨૧ દિવસદિલ્હીપ્રથમ હિંદુ-મુસ્લિમ એકતા ઉપવાસ.અસહયોગ આંદોલન પછી હિંદુ - મુસલમાન એકતા માટેકુરાન અને ગીતા વાંચી ઉપવાસનો અંત આણ્યો.૮૧૯૨૫ (નવેમ્બર ૨૪ - ૩૦)૭ દિવસતૃતીય શિક્ષા ઉપવાસ.૯૧૯૩૨ (સપ્ટેમ્બર ૨૦ - ૨૬)૬ દિવસપુનાઅસ્પૃશ્યતા વિરોધી પ્રથમ ઉપવાસ : કોમી પુરસ્કાર અને દલિતો માટે અલગ અનામત બેઠકોયરવાડા સેન્ટ્રલ જેલમાં ઉપવાસ. થોડા દિવસો પછી જ્યારે મુક્ત કરવામાં આવ્યા ત્યારે ગાંધીએ પૂનામાં એક ખાનગી ઘરમાં ઉપવાસ ચાલુ રાખ્યા હતા, જેના પરિણામે તમામ રાષ્ટ્રીય નેતાઓ પૂણેમાં એકઠા થયા હતા.બ્રિટિશ સરકારે કોમી પુરસ્કારની એ કલમો પાછી ખેંચી લીધી હતી જેનો ગાંધી વિરોધ કરી રહ્યા હતા.૧૦૧૯૩૨ (ડીસેમ્બર ૩)૧ દીવસઅસ્પૃશ્યતા વિરોધી ઉપવાસ : અપ્પાસાહેબ પટવર્ધન પ્રત્યે સહાનુભૂતિ૧૧૧૯૩૩ (મે ૮ - ૨૯)૨૧ દિવસઅસ્પૃશ્યતા વિરોધી ત્રીજો ઉપવાસ : દલિતોની સ્થિતિ સુધારવા માટે.૧૨૧૯૩૩ (ઓગસ્ટ ૧૬ - ૨૩)૭ દિવસચોથું અસ્પૃશ્યતા વિરોધી ઉપવાસ : વિશેષાધિકારો મેળવવા (જેલમાં હોય ત્યારે) જેથી તે હરિજનો વતી પોતાની લડાઈ ચાલુ રાખી શકે.આરોગ્યના કારણોસર ૨૩ ઓગસ્ટ, ૧૯૩૩ના રોજ બિનશરતી જેલમાંથી મુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા.૧૩૧૯૩૪ (ઓગસ્ટ ૭ - ૧૪)૭ દિવસચતુર્થ હિંસા વિરોધી ઉપવાસ : હિંસક યુવાન કોંગ્રેસમેન સામે૧૪૧૯૩૯ (માર્ચ)૩ દિવસરાજકોટ૧૫૧૯૪૩ (ફેબ્રુઆરી ૧૦ - માર્ચ ૩)૨૧ દિવસદિલ્હીઅંગ્રેજોના દ્વારા કોઈ પણ આરોપો વિના તેમની અટકાયતના વિરોધમાં.૧૬૧૯૪૭ (સપ્ટેમ્બર ૧ - ૪)૪ દિવસદ્વિતીય હિંદુ-મુસ્લિમ એકતા ઉપવાસ૧૭૧૯૪૮ (જાન્યુઆરી ૧૩ - ૧૮)૬ દિવસકોમી શાંતિ પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે ત્રીજા હિંદુ-મુસ્લિમ એકતા ઉપવાસ. ગાંધીજી કાશ્મીર યુદ્ધના ભયાનક સમાચાર વાંચી રહ્યા હતા અને સાથે સાથે ઉપવાસ કરી રહ્યા હતા, કારણ કે મુસ્લિમો દિલ્હીમાં સલામત રીતે રહી શકતા ન હતા. મૌલાના આઝાદને મળ્યા બાદ ગાંધીએ ઉપવાસ તોડવા માટે સાત શરતો મૂકી હતી. આ પ્રમાણે છે:

 મહેરાઉલી ખાતે ખ્વાજા બખ્તિયાર ખાતે વાર્ષિક મેળો (ઉર્સ) નવ દિવસના સમયગાળામાં શાંતિપૂર્ણ રીતે થવો જોઈએ;
 દિલ્હીમાં શરણાર્થી શિબિરોમાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવેલી સો મસ્જિદોને તેમના મૂળ ઉપયોગમાં પુનઃસ્થાપિત કરવી જોઈએ;
 મુસ્લિમોને જૂની દિલ્હીની આસપાસ મુક્તપણે ફરવાની છૂટ આપવી જોઈએ.
 બિન-મુસ્લિમોએ પાકિસ્તાનથી પોતાના ઘરે પાછા ફરતા દિલ્હીના મુસ્લિમો સામે વાંધો ન ઉઠાવવો જોઈએ.
 મુસ્લિમોને ટ્રેનોમાં જોખમ વિના મુસાફરી કરવાની છૂટ આપવી જોઈએ;
 મુસ્લિમોનો આર્થિક બહિષ્કાર ન કરવો જોઈએ.
 મુસ્લિમ વિસ્તારોમાં હિંદુ શરણાર્થીઓની રહેવાની વ્યવસ્થા આ વિસ્તારોમાં પહેલેથી રહેતા મુસ્લિમોની સંમતિથી થવી જોઈએ.સામાન્ય જીવનને પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે રાજનેતાઓઓ અને કોમી અગ્રણીઓની સંયુક્ત બેઠક દ્વારા સહમતી સાધવાનો પ્રયાસ. નાથુરામ ગોડસેએ ગાંધીજીની હત્યા કરી.મોટી સંખ્યામાં મહત્વપૂર્ણ રાજકારણીઓ અને સાંપ્રદાયિક સંસ્થાઓના નેતાઓ શહેરમાં સામાન્ય જીવનને પુનઃસ્થાપિત કરવા માટેની સંયુક્ત યોજના માટે સંમત થયા હતા.
કુલ  ૧૩૯ દિવસ ઉપવાસ

 સંદર્ભ 

 બાહ્ય કડીઓ 
 મહાત્મા ગાંધીએ કરેલા ઉપવાસની સૂચિ

શ્રેણી:મહાત્મા ગાંધી