સમાજવાદ

સમાજવાદ એક આર્થિક અને રાજકીય વિચારસરણી છે, કે જે માને છે કે ઉત્પાદનનાં તમામ સાધનોની પેદાશ, સર્જન, વહેંચણી તથા વિનિમય પર સમગ્ર સમાજની સામૂહિક માલિકી તથા પ્રભુત્ત્વ હોવું જોઈએ. સમાજવાદ માને છે કે ન્યાયના ધોરણ પર હાલની ઔદ્યોગિક પદ્ધતિ રચવા માટે દેશના ઉદ્યોગોની માલિકી અને વ્યવસ્થા સમાજને અથવા સમસ્ત પ્રજાને હસ્તક હોવાં જોઈએ. આ સિદ્ધાંતમાં રાજ્યના એક તંત્ર હેઠળ ઉદ્યોગ-વ્યવસ્થા રચવાનો ઉદ્દેશ હોવાથી સમાજવાદને સમૂહવાદ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.

સમાજવાદ એ આર્થિક અને સામાજિક વ્યવસ્થાની એક શ્રેણી છે જે ઉત્પાદનના સાધન અને કામદારોના સ્વ-વ્યવસ્થાપનની સામાજિક માલિકી, તેમજ તેમની સાથે સંકળાયેલ રાજકીય સિદ્ધાંતો અને હિલચાલ દ્વારા વર્ગીકૃત થયેલ છે."2. (Government, Politics & Diplomacy) any of various social or political theories or movements in which the common welfare is to be achieved through the establishment of a socialist economic system" "Socialism" at The Free dictionary સામાજિક માલિકી જાહેર, સામૂહિક અથવા સહકારી માલિકી અથવા તમામ નાગરિકોની સમાન રીતની માલિકી હોઈ શકે છે. સમાજવાદના ઘણા પ્રકારો છે અને તે બધાને સમાવવા માટે કોઈ એક જ વ્યાખ્યા નથી, સામાજિક માલિકી દ્વારા વહેંચાયેલ વિવિધ સ્વરૂપો એ તેમાં રહેલું સામાન્ય તત્વ છે. 

સમાજવાદી તંત્રોને બિન-બજાર અને બજાર સ્વરૂપોમાં વહેંચવામાં આવે છે. બિન-બજાર પ્રકારના સમાજવાદમાં પરિબળ બજારો અને નાણાંની જગ્યાએ એન્જીનિયરિંગ અને તકનીકી માપદંડનો સમાવિષ્ટ ગણતરીના સાથે સમાવેશ થાય છે, જેથી ત્યાં એક આર્થિક મિકેનિઝમ ઉત્પન્ન થાય છે જે મૂડીવાદના જ જુદા જુદા આર્થિક કાયદા અનુસાર કાર્ય કરે છે. મૂડી સંચય અને નફા પ્રણાલી સાથે પરંપરાગત રીતે સંકળાયેલ નબળાઇઓ અને કટોકટીઓને દૂર કરવા એ બિન-બજાર સમાજવાદનો હેતુ છે. તેનાથી વિપરીત રૂપે બજારોના સમાજવાદે નાણાકીય ભાવો, પરિબળ બજારો અને કેટલાક કિસ્સાઓમાં નફાના હેતુનો ઉપયોગ જાળવી રાખ્યો છે, જે સામાજીક માલિકીના ઉદ્યોગોના સંચાલન અને તેમની વચ્ચે મૂડી ચીજોની ફાળવણી સંદર્ભે છે. આ કંપનીઓ દ્વારા પ્રાપ્ત નફો પ્રત્યેક કંપનીના કર્મચારીઓ દ્વારા સીધો જ નિયંત્રિત કરવામાં આવતો હોય છે અથવા સામાજિક ડિવિડન્ડના રૂપમાં મોટા પ્રમાણમાં સમાજને પ્રાપ્ત થતો હોય છે.Social Dividend versus Basic Income Guarantee in Market Socialism, by Marangos, John. 2004. International Journal of Political Economy, vol. 34, no. 3, Fall 2004.  

સમાજવાદી રાજકારણ અભિગમમાં આંતરરાષ્ટ્રીયવાદી અને રાષ્ટ્રવાદી બંને રહ્યું છે; રાજકીય પક્ષો દ્વારા સંગઠિત તે પક્ષના આંતરિક રાજકારણનો વિરોધ કરે છે; ટ્રેડ યુનિયન સાથે ઓવરલેપિંગ સમયે અને અન્ય સમયે સ્વતંત્ર અને યુનિયનોની ટીકાત્મક ભૂમિકા ભજવે છે; તે ઔદ્યોગિક અને વિકાસશીલ દેશો બંનેમાં હાજર છે."In fact, socialism has been both centralist and local; organized from above and built from below; visionary and pragmatic; revolutionary and reformist; anti-state and statist; internationalist and nationalist; harnessed to political parties and shunning them; an outgrowth of trade unionism and independent of it; a feature of rich industrialized countries and poor peasant-based communities" Michael Newman. Socialism: A very Short introduction. Oxford University Press. 2005. p. 2. સમાજવાદી ચળવળમાં ઉદ્ભવતી સામાજિક લોકશાહીએ બજાર સાથે મિશ્ર અર્થતંત્રને સ્વીકાર્યું છે જેમાં આવક પુનઃવિતરણ અથવા આવક નિયમન અને કલ્યાણકારી રાજ્યના રૂપમાં નોંધપાત્ર રીતે રાજ્ય તરફથી દખલનો સમાવેશ થાય છે. બજાર સમાજવાદ એ એક પ્રકારની આર્થિક લોકશાહી ની દરખાસ્ત કરે છે જ્યાં કંપનીઓ, ચલણો, રોકાણો અને કુદરતી સંસાધનોનું વધુ વિકેન્દ્રિત નિયંત્રણ છે.

સંદર્ભ

શ્રેણી:સમાજશાસ્ત્ર
શ્રેણી:રાજનૈતિક વિચારધારા