છંદ

કાવ્યમાં વાણીની મધુરતા લાવવા માટે નિયમ અનુસાર કરવામાં આવતી મેળવણીની રચનાને છંદ કહે છે.

 મુખ્ય પ્રકાર 
 અક્ષરમેળ છંદ    
 માત્રમેળ છંદ

 લઘુ ગુરુ કોષ્ટક 
કકાકિકીકુકૂકેકૈકોકૌકંકઃકૃલઘુગુરુલઘુગુરુલઘુગુરુગુરુગુરુગુરુગુરુગુરુગુરુલઘુ

 લઘુ અક્ષરો 
જેના ઉચ્ચાર કરતાં સમય ઓછો લાગે તે અક્ષર લઘુઅક્ષર જેવા કે; ક, કિ, કુ, કૃ છે. લઘુઅક્ષર માટે U (અર્ધચંદ્રાકાર) નિશાની વપરાય છે.

 ગુરુ અક્ષરો 
જેના ઉચ્ચાર કરતાં સમય વધારે લાગે તે અક્ષર ગુરુઅક્ષર છે, જેવા કે; કા કી કૂ કે કૈ કો કૌ કં કઃ

 નિયમો 
 જોડાક્ષરનો નિયમ 
જો સયુકત વ્યંજન હોયતો તેની આગળનો હ્રસ્વઅક્ષર લઘુ હોવા છતાં ગુરુ બની જાય છે.

(સિકકો, ખિસ્સું, જુઠ્ઠો, વિશ્વ, બુદ્ધિ, લુચ્ચો, જિલ્લો  સત્ય, ઉચ્ચ)

સિ, ખિ, જુ, વિ, બુ, લુ, જિ, સ, ઉ – વગેરે અક્ષરો લઘુહોવા છતાં ગુરુ ગણાય છે.

આ સંયુકત વ્યંજન નો તીવ્ર જોડાક્ષર છે.

પણ લડયો, પડયો, ચડયો, મળ્યો - આ સયુકત વ્યંજન નો મંદ જોડાક્ષર છે. લઘુઅક્ષર લઘુ જ ગણાય છે.

 અનુસવારનો નિયમ 
જે અક્ષર ઉપર તીવ્ર અનુસ્વાર આવે તે હ્રસ્વઅક્ષર લઘુ હોવા છતાં ગુરુ બની જાય છે.

પંકજ,ગંગા કંઠ,પિંડ કુંજ, સંધિ -પં,ગં,કં,પિ,કું – હ્રસ્વઅક્ષર લઘુ હોવા છતાં ગુરુ બની જાય છે.

પણ- કંઇ ,અહીં ,તહીં,સુંવાળું- મંદ અનુસ્વાર

વિસર્ગનો નિયમ 
વિસર્ગ યુકતઅક્ષર લઘુ હોવા છતાં ગુરુ ગણાય છે.

(ઉદા. નિઃશબ્દ, નિઃશાસ્ત્ર,દુઃખ, નિઃસ્પૃહા, નિઃશ્વાસ, નિઃસંતાન)

પંકિત કે ચરણને અંતે આવતાં અક્ષર લઘુ હોયતો ગુરુ ગણાય  છે.

 ચરણ 
છંદની પૂરેપૂરા  માપવાળી એકલીટીને ચરણ કે પદ કહે છે.

 તાલ 
છંદમાં અમુક અંતરે ભાર મુકાય છે તેને તાલ કહે છે.

 માત્રા 
માત્રામેળ છંદમાં લઘુ અક્ષરની એક માત્રા અને ગુરુ અક્ષરની બે માત્રા ગણવામાં આવે છે.

 યમાતારાજભાનસલગા 
ગણબંધારણદ્વી અંક ક્રમયયમાતા011 ->3મમાતારા111 ->7તતારાજ110 ->6રરાજભા101 ->5જજભાન010 ->2ભભાનસ100 ->4નનસલ000 ->0સસલગા001 ->1લલ0ગાગા1

શ્રેણી:ગુજરાતી ભાષા
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્ય