કોંગ્રેસના પક્ષ પ્રમુખોની યાદી

ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ (આઈએનસી) એ ભારતની પ્રજાસત્તાક પ્રણાલીની રાજકીય વ્યવસ્થામાં એક મુખ્ય પક્ષ છે. ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના અધ્યક્ષ એ પક્ષના ચૂંટાયેલા વડા છે, જે સામાન્ય લોકો સાથેના પક્ષના સંબંધને સંચાલિત કરવા, પાર્ટી નીતિ વિકસાવવા અને ખાસ કરીને ચૂંટણી મંચ પર વાતચીત કરવા માટે જવાબદાર છે. ઓલ ઇન્ડિયા કોંગ્રેસ સમિતિના પ્રમુખ, ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ પાર્ટી (આઈએનસી) ના કોંગ્રેસ પ્રમુખ તરીકે ઓળખાય છે. 

૧૮૮૫માં એ. ઓ. હ્યુમ દ્વારા કોંગ્રેસ પક્ષની સ્થાપના થઈ ત્યારથી, ૬૦ લોકોએ પ્રમુખ તરીકે સેવા આપી છે. સૌ પ્રથમ, વ્યોમેશ ચંદ્ર બેનર્જીએ ૧૮૮૫ માં ૨૮ ડિસેમ્બરથી ૩૧ ડિસેમ્બર સુધી બોમ્બે ખાતે યોજાયેલ ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના પ્રથમ સત્રની અધ્યક્ષતા કરી હતી. ભારતની સ્વતંત્રતા સમયે ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ (ભા.રા.કોં.) ના અધ્યક્ષ જે.બી. ક્રિપાલાની હતા. એન્ની બેસેન્ટ ભા.રા.કોં.ના પ્રથમ મહિલા અધ્યક્ષ હતા જ્યારે સરોજિની નાયડુ કોંગ્રેસના પ્રથમ ભારતીય મહિલા અધ્યક્ષ હતા, સોનિયા ગાંધી સૌથી લાંબો સમય સુધી પ્રમુખ પદે રહ્યા છે. નેહરુ-ગાંધી પરિવારના જ છ સભ્યો કોંગ્રેસના પ્રમુખનો હોદ્દો સંભાળી ચુક્યા છે. 

ઇતિહાસ 

૧૮૮૫-૧૯૩૩ દરમિયાન, પ્રમુખપદની મુદત ફક્ત એક વર્ષની હતી. પરંપરાગત રીતે, આ પદ પક્ષના અગ્રણી સભ્યોમાંથી ચયનપ્રક્રિયા દ્વારા ભરવામાં આવે છે.

ઈન્દિરા ગાંધીએ, ૧૯૬૯ ના બીજા કોંગ્રેસ વિભાજન પછી કોંગ્રેસ પ્રમુખ અને વડા પ્રધાન તરીકે સમાન વ્યક્તિની પ્રથાને સંસ્થાગત કરી. તેના પુત્ર રાજીવ ગાંધીએ આ પ્રથા ચાલુ રાખી. 

પી.વી. નરસિંહ રાવ પણ કોંગ્રેસ પ્રમુખ અને વડા પ્રધાનના હોદ્દાઓ ધરાવતા હતા. આઈ.સી.સી. પછી મતદાન થયા બાદ સીતારમ કેસરીએ આ પદ સંભાળ્યું હતું. પરંતુ જ્યારે તેમના નેતૃત્વ હેઠળ ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ ક્યારેય સત્તામાં પાછો ફર્યો ન હતો, ત્યારે તેમની સાથે મળીને બે પોસ્ટ્સ યોજાઇ નહોતી. 

૨૦૦૦-૨૦૦૯ દરમિયાન, ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસએ ઇતિહાસમાં પહેલીવાર વાર્ષિક સંમેલનનું આયોજન કર્યું ન હતું. ૨૦૦૪ માં, જ્યારે કોંગ્રેસ પક્ષ સત્તામાં પાછો ફર્યો ત્યારે ડો. મનમોહન સિંહ પ્રથમ પ્રધાનમંત્રી બન્યા, સોનિયા ગાંધી કોંગ્રેસ પાર્ટીના સૌથી લાંબી સેવા આપતા પ્રમુખ બન્યા હતા, જે ૧૯૯૮ થી ૨૦૧૭ સુધીના અઢાર વર્ષ સુધીનો કાર્યકાળ ધરાવે છે.

અધ્યક્ષ
+ અનુક્રમ. અધ્યક્ષનું નામ ચિત્ર જીવનકાળ અધ્યક્ષતાનું વર્ષ સંમેલન સ્થળ ૧વ્યોમેશચંદ્ર બેનરજી75px ૨૯ ડિસેમ્બર ૧૮૪૪ – ૧૯૦૬ ૧૮૮૫બોમ્બે ૨દાદાભાઈ નવરોજી75px ૪ સપ્ટેમ્બર ૧૮૨૫ – ૧૯૧૭ ૧૮૮૬કલકત્તા ૩બદરુદ્દીન તૈયબજી75px ૧૦ ઓક્ટોબર ૧૮૪૪ – ૧૯૦૬ ૧૮૮૭મદ્રાસ ૪જ્યોર્જ યૂલે75px ૧૮૨૯ – ૧૮૯૨ ૧૮૮૮અલ્હાબાદ ૫સર વિલિયમ વેડરબર્ન75px ૧૮૩૮–૧૯૧૮ ૧૮૮૯બોમ્બે ૬ફિરોઝશાહ મહેતા75px ૪ ઓગસ્ટ ૧૮૪૫ – ૧૯૧૫ ૧૮૯૦કલકત્તા ૭પી આનંદ ચાર્લૂ ઓગસ્ટ ૧૮૪૩ – ૧૯૦૮ ૧૮૯૧નાગપુર ૮વ્યોમેશચંદ્ર બેનરજી75px ૨૯ ડિસેમ્બર ૧૮૪૪ – ૧૯૦૬ ૧૮૯૨અલ્હાબાદ ૯દાદાભાઈ નવરોજી75px ૪ સપ્ટેમ્બર ૧૮૨૫ – ૧૯૧૭ ૧૮૯૩લાહોર ૧૦અલફ્રેડ વેબ75px ૧૮૩૪–૧૯૦૮ ૧૮૯૪મદ્રાસ ૧૧સુરેન્દ્રનાથ બેનરજી ૧૦ નવેમ્બર ૧૮૪૮ – ૧૯૨૫ ૧૮૯૫પૂના ૧૨મોહમ્મદ રહીમતુલ્લા સયાની75px ૫ એપ્રિલ ૧૮૪૭ – ૧૯૦૨ ૧૮૯૬કલકત્તા ૧૩શંકરન નાયર75px ૧૧ જુલાઈ ૧૮૫૭ – ૧૯૩૪ ૧૮૯૭અમરાવતી ૧૪આનંદમોહન બોઝ75px ૨૩ સપ્ટેમ્બર ૧૮૪૭ – ૧૯૦૬ ૧૮૯૮મદ્રાસ ૧૫રમેશચંદ્ર દત્ત75px ૧૩ ઓગસ્ટ ૧૮૪૭ – ૧૯૦૯ ૧૮૯૯લખનઉ ૧૬નારાયણ ગણેશ ચન્દાવરકર75px ૨ ડિસેમ્બર ૧૮૫૫ – ૧૯૨૩ ૧૯૦૦લાહોર ૧૭દિનશા ઈડલજી વાચા75px ૨ ઓગસ્ટ ૧૮૪૪ – ૧૯૩૬ ૧૯૦૧કલકત્તા ૧૮સુરેન્દ્રનાથ બેનરજી ૧૦ નવેમ્બર ૧૮૪૮ – ૧૯૨૫ ૧૯૦૨અમદાવાદ ૧૯લાલમોહન ઘોષ  ૧૮૪૭–૧૯૦૯ ૧૯૦૩મદ્રાસ ૨૦સર હેનરી કૉટન75px ૧૮૪૫–૧૯૧૫ ૧૯૦૪બોમ્બે ૨૧ગોપાલ કૃષ્ણ ગોખલે75px ૯ મે ૧૮૬૬ – ૧૯૧૫ ૧૯૦૫બનારસ ૨૨દાદાભાઈ નવરોજી75px ૪ સપ્ટેમ્બર ૧૮૨૫ – ૧૯૧૭ ૧૯૦૬કલકત્તા ૨૩રાસબિહારી ઘોષ75px|thumb|alt=|center ૨૩ ડિસેમ્બર ૧૮૪૫ – ૧૯૨૧ ૧૯૦૭સુરત ૨૪ ૨૩ ડિસેમ્બર ૧૮૪૫ – ૧૯૨૧ ૧૯૦૮મદ્રાસ ૨૫પં. મદનમોહન માલવીય75px ૨૫ ડિસેમ્બર ૧૮૬૧ – ૧૯૪૬ ૧૯૦૯લાહોર ૨૬વિલિયમ વેડરબર્ન75px ૧૮૩૮–૧૯૧૮ ૧૯૧૦અલ્હાબાદ ૨૭પં. વિશન નારાયણ દર 75px ૧૮૬૪–૧૯૧૬ ૧૯૧૧કલકત્તા ૨૮રઘુનાથ નરસિંહા મધુલકર ૧૮૫૮–૧૯૨૧ ૧૯૧૨પટના ૨૯નવાબ સૈયદ મુહમ્મદ બહાદુર ?–૧૯૧૯ ૧૯૧૩કરાંચી ૩૦ભૂપેન્દ્રનાથ બોઝ ૧૮૫૯–૧૯૨૪ ૧૯૧૪મદ્રાસ ૩૧સત્યેન્દ્ર પ્રસન્ન સિંહ75px  માર્ચ ૧૮૬૩ – ૧૯૨૮ ૧૯૧૫બોમ્બે ૩૨અમ્બિકા ચરણ મજમૂદાર75px ૧૮૫૦–૧૯૨૨ ૧૯૧૬લખનઉ ૩૩એની બેસન્ટ75px ૧ ઓક્ટોબર ૧૮૪૭ – ૧૯૩૩ ૧૯૧૭કલકત્તા ૩૪પં. મદનમોહન માલવીય75px ૨૫ ડિસેમ્બર ૧૮૬૧ – ૧૯૪૬ ૧૯૧૮દિલ્હી ૩૫સૈયદ હસન ઇમામ75px ૩૧ ઓગસ્ટ ૧૮૭૧ – ૧૯૩૩ ૧૯૧૮બોમ્બે (વિશિષ્ટ અધિવેશન) ૩૬મોતીલાલ નહેરૂ75px ૬ મે ૧૮૬૧ – ૬ ફેબ્રુઆરી ૧૯૩૧ ૧૯૧૯અમૃતસર ૩૭લાલા લજપતરાય75px ૨૮ જાન્યુઆરી ૧૮૬૫ – ૧૭ નવેમ્બર ૧૯૨૮ ૧૯૨૦કલકત્તા (વિશિષ્ટ અધિવેશન) ૩૮સી. વિજયરાઘવાચારી  ૧૮૫૨ – ૧૯ એપ્રિલ ૧૯૪૪ ૧૯૨૦નાગપુર ૩૯હકીમ અજમલ ખાં (કાર્યકારી) 75px ૧૮૬૩– ૨૯ ડિસેમ્બર ૧૯૨૭ ૧૯૨૧અમદાવાદ ૪૦દેશબંધુ ચિતરંજન દાસ75px ૫ નવેમ્બર ૧૮૭૦ – ૧૬ જૂન ૧૯૨૫ ૧૯૨૨ગયા ૪૧મૌલાના મોહમ્મદ અલી75px૧૦ ડિસેમ્બર ૧૮૭૮ – ૪ જાન્યુઆરી ૧૯૩૧ ૧૯૨૩કાકીનાડા ૪૨અબુલ કલામ આઝાદ75px ૧૮૮૮ – ૨૨ ફેબ્રુઆરી ૧૯૫૮ ૧૯૨૩દિલ્હી (વિશિષ્ટ અધિવેશન) ૪૩મહાત્મા ગાંધી75px ૨ ઓક્ટૉબર ૧૮૬૯ – ૩૦ જાન્યુઆરી ૧૯૪૮ ૧૯૨૪બેલગાંવ ૪૪સરોજિની નાયડુ 75px ૧૩ ફેબ્રુઆરી ૧૮૭૯ – ૨ માર્ચ ૧૯૪૯ ૧૯૨૫કાનપુર ૪૫શ્રીનિવાસ ઐયર75px ૧૧ સપ્ટેમ્બર ૧૮૭૪ – ૧૯ મે ૧૯૪૧ ૧૯૨૬ગુવાહાટી ૪૬મુક્તાર અહેમદ અંસારી  ૨૫ ડિસેમ્બર ૧૮૮૦ – ૧૦ મે ૧૯૩૬ ૧૯૨૭મદ્રાસ ૪૭મોતીલાલ નહેરૂ75px ૬ મે ૧૮૬૧ – ૬ ફેબ્રુઆરી ૧૯૩૧ ૧૯૨૮કલકત્તા ૪૮જવાહરલાલ નહેરુ75px ૧૪ નવેમ્બર ૧૮૮૯ – ૨૭ મે ૧૯૬૪ ૧૯૨૯લાહોર ૪૯વલ્લભભાઈ પટેલ75px ૩૧ ઓક્તોબર ૧૮૭૫ – ૧૫ ડિસેમ્બર ૧૯૫૦ ૧૯૩૧કરાચી ૫૦પં. મદનમોહન માલવીય75px ૨૫ ડિસેમ્બર ૧૮૬૧ – ૧૯૪૬ ૧૯૩૨દિલ્હી ૫૧નેલી સેનગુપ્ત75px ૧૮૮૬ - ૧૯૭૩ ૧૯૩૩કલકત્તા ૫૨રાજેન્દ્ર પ્રસાદ75px ૩ ડિસેમ્બર ૧૮૮૪ – ૨૮ ફેબ્રુઆરી ૧૯૬૩ ૧૯૩૪ & ૧૯૩૫બોમ્બે ૫૩જવાહરલાલ નહેરુ75px ૧૪ નવેમ્બર ૧૮૮૯ – ૨૭ મે ૧૯૬૪ ૧૯૩૬લખનૌ ૫૪ ૧૯૩૭ફૈઝપુર ૫૫સુભાષચંદ્ર બોઝ75px ૨૩ જાન્યુઆરી ૧૮૯૭ – ૧૮ ઑગસ્ટ ૧૯૪૫ ૧૯૩૮હરિપુરા ૫૬સુભાષચંદ્ર બોઝ (રાજીનામું) રાજેન્દ્ર પ્રસાદ સેશન બાદ અનુગામી તરિકે નિયુક્ત 75px75px ૨૩ જાન્યુઆરી ૧૮૯૭ – ૧૮ ઑગસ્ટ ૧૯૪૫ ૧૯૩૯  જબલપુર પાસે ત્રિપુરી ૫૭અબુલ કલામ આઝાદ75px ૧૮૮૮ – ૨૨ ફેબ્રુઆરી ૧૯૫૮ ૧૯૪૦-૪૬ રામગઢ ૫૮જે. બી. કૃપલાણી75px ૧૮૮૮ – ૧૯ માર્ચ ૧૯૮૨ ૧૯૪૭મેરઠ ૫૯પટ્ટાભિ સિતારમૈયા75px ૨૪ ડિસેમ્બર ૧૮૮૦ – ૧૭ ડિસેમ્બર્ ૧૯૫૯ ૧૯૪૮ & ૪૯જયપુર ૬૦પુરુષોત્તમદાસ ટંડનnone|thumb|116x116px ૧ ઑગસ્ટ ૧૮૮૨ – ૧ જુલાઈ ૧૯૬૧ ૧૯૫૦નાસિક ૬૧જવાહરલાલ નહેરુ75px ૧૪ નવેમ્બર ૧૮૮૯ – ૨૭ મે ૧૯૬૪ ૧૯૫૧ & ૫૨દિલ્હી ૬૨ ૧૯૫૩હૈદરાબાદ ૬૩ ૧૯૫૪કલકત્તા ૬૪યુ. એન. ઢેબર ૨૧ સપ્ટેમ્બર ૧૯૦૫ – ૧૯૭૭ ૧૯૫૫અવાડી ૬૫ ૧૯૫૬અમૃતસર ૬૬ ૧૯૫૭ઈન્દોર ૬૭ ૧૯૫૮ગુવાહાટી ૬૮ ૧૯૫૯નાગપુર ૬૯ઈન્દિરા ગાંધી75px ૧૯ નવેમ્બર ૧૯૧૭ – ૩૧ ઓક્ટોબર ૧૯૮૪ ૧૯૫૯દીલ્હી (વિશેષ સત્ર) ૭૦નીલમ સંજીવ રેડ્ડી75px ૧૯ મે ૧૯૧૩ – ૧ જૂન ૧૯૯૬ ૧૯૬૦બેંગલુરુ ૭૧ ૧૯૬૧ભાવનગર ૭૨ ૧૯૬૨ & ૬૩Patna ૭૩કે. કામરાજ75px ૧૫ જુલાઈ ૧૯૦૩ – ૨ ઓક્ટોબર ૧૯૭૫ ૧૯૬૪ભૂવનેશ્વર ૭૪ ૧૯૬૫દુર્ગાપુર ૭૫ ૧૯૬૬ & ૬૭જયપુર ૭૬એસ. નિજલિંગપ્પા75px ૧૦ ડિસેમ્બર ૧૯૦૨ – ૯ ઓગસ્ટ ૨૦૦૦ ૧૯૬૮ -૧૯૬૯હૈદરાબાદફરિદાબાદ ૭૭જગજીવન રામ 75px ૫ એપ્રિલ ૧૯૦૮ – ૬ જુલાઈ ૧૯૮૬ ૧૯૭૦ & ૭૧મુંબઈ ૭૮શંકર દયાલ શર્મા75px ૧૯ ઓગસ્ટ ૧૯૧૮ – ૨૬ ડિસેમ્બર ૧૯૯૯ ૧૯૭૨ -૧૯૭૪કલકત્તા ૭૯દેવકાન્તા બરુઆ75px ૨૨ ફેબ્રુઆરી ૧૯૧૪ – ૧૯૯૬ચંદીગઢ ૮૦કે. બ્રહ્માનંદ રેડ્ડી 75px ૨૮ જુલાઈ ૧૯૦૯ - ૨૦ મે ૧૯૯૪૧૯૭૭ - ૧૯૭૮દક્ષિણ દિલ્હી ૮૧ઈન્દિરા ગાંધી75px ૧૯ નવેમ્બર ૧૯૧૭ – ૩૧ ઓક્ટોબર ૧૯૮૪ ૧૯૭૮ - ૧૯૮૩દિલ્હી ૮૨ ૧૯૮૩ -૧૯૮૪કલકત્તા ૮૩રાજીવ ગાંધી75px ૨૦ ઓગસ્ટ ૧૯૪૪ – ૨૧ મે ૧૯૯૧ ૧૯૮૫ - ૧૯૯૧મુંબઈ ૮૪પી.વી. નરસિંહરાવ ૨૮ જૂન ૧૯૨૧ – ૨૩ ડિસેમ્બર ૨૦૦૪ ૧૯૯૧ - ૧૯૯૬તિરૂપતિ ૮૫સીતારામ કેસરી નવેમ્બર ૧૯૧૯ – ૨૪ ઓક્ટોબર ૨૦૦૦ ૧૯૯૬ – ૧૯૯૭કલકત્તા ૮૬સોનિયા ગાંધી75px ૯ ડિસેમ્બર ૧૯૪૬ ૧૯૯૮ – ૨૦૧૭કલકત્તા ૮૭રાહુલ ગાંધી 75px૧૯ જૂન ૧૯૭૦ ૨૦૧૭ – ૨૦૧૯દિલ્હી ૮૮સોનિયા ગાંધી75px ૯ ડિસેમ્બર ૧૯૪૬ ૨૦૧૯ – ૨૦૨૨ દિલ્હી ૮૯ મલ્લિકાર્જુન ખડગે 75px ૧૯ ઓક્ટોબર ૨૦૨૨ ૨૦૨૨ – વર્તમાનદિલ્હી

 સંદર્ભ