મકલી ટેકરી

મકલી ટેકરી એ વિશ્વના સૌથી મોટા ક્બ્રસ્તાનમાંનું એક છે, જે પાકિસ્તાનના સિંધ પ્રાંતમાં આવેલા થટ્ટા શહેરની નજીક ૧૦ કિલોમીટરના વિસ્તારમાં ફેલાયેલું છે. આ સ્થળે ૪૦૦ વર્ષના સમયગાળા દરમિયાન બાંધવામાં આવેલા આશરે ૫૦૦,૦૦૦ થી ૧૦ લાખ કબરો છે. આ ટેકરીમાં રાજવી પરિવારો, વિવિધ સૂફી સંતો અને પ્રતિષ્ઠિત વિદ્વાનોના ઘણા મોટા અંત્યેષ્ટિ સ્મારકો છે. આ સ્થળને ૧૪મી અને ૧૮મી સદી વચ્ચે સિંધી સંસ્કૃતિના "ઉત્તમ પુરાવા" તરીકે ૧૯૮૧માં યુનેસ્કો વિશ્વ ધરોહર સ્થળ તરીકે અંકિત કરવામાં આવ્યું હતું.Historical Monuments at Makli, Thatta UNESCO World Heritage Centre. Retrieved 10 February 2011

 સ્થાન 
મકલી ટેકરી મકલી શહેરમાં સ્થિત છે, જે ૧૭મી સદી સુધી નીચલા સિંધની રાજધાની થટ્ટા શહેરથી લગભગ ૬ કિલોમીટર દૂર એક ઉચ્ચપ્રદેશ પર સ્થિત છે. તે કરાચીથી આશરે ૯૮ કિમી પૂર્વમાં, દક્ષિણપૂર્વ સિંધમાં સિંધુ નદીના ડેલ્ટાના શિખર પાસે આવેલું છે. આ સ્થળનો દક્ષિણ ભાગ મધ્યયુગીન કલંકોટ કિલ્લાના ખંડેરથી આશરે ૫ માઇલ ઉત્તરમાં છે.

 વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્ર 
આ સ્થળ અને નજીકની ટેકરીઓનું નામ એક દંતકથા પરથી પડ્યું હોવાનું કહેવાય છે જેમાં એક હજ યાત્રી આ સ્થળ પર રોકાયો હતો અને આધ્યાત્મિક આનંદમાં ઝૂમી ઊઠ્યો હતો, અને તેણે આ સ્થળને પોતાના માટે મક્કા જાહેર કર્યું હતું. ત્યારબાદ સૂફી સંત શેખ હમાદ જમાલીએ યાત્રાળુની વાર્તા સાંભળીને આ સ્થળનું નામ "મકલી" અથવા "નાનું મક્કા" રાખ્યું હોવાનું કહેવાય છે.

જોકે, ઐતિહાસિક પુરાવાઓ આ વાતની પુષ્ટિ કરતા નથી. ઇતિહાસકાર, અલી અહમદ બ્રોહી સૂચવે છે કે "મકલી" નામ પ્રાચીન મહાકાલી (મા કાલી) મંદિર પરથી આવ્યું છે, જે વૈકલ્પિક સિદ્ધાંતોને અવિશ્વસનીય ગણાવે છે. બ્રોહીના મતે, જામ નિઝામુદ્દીન બીજાના મકબરામાં પ્રાચીન મંદિર જેવા પથ્થરો જોવા મળે છે.

 ઇતિહાસ 
સૂફી સંત, કવિ અને વિદ્વાન શેખ જમાલીએ મકલી ખાતે એક ખાનકાહ અથવા સૂફી મેળાવડા સ્થળની સ્થાપના કરી હતી અને આખરે ત્યાં તેમને દફનાવવામાં આવ્યા હતા. ૧૪મી સદીના સમ્મા શાસક, જામ તમાચી, આ સૂફી સંતની પૂજા કરતા હતા અને સંતની નજીક દફનાવવામાં આવે તેવી ઇચ્છા રાખતા હતા, જેનાથી મકલીનો અંત્યેષ્ટિ સ્થળ તરીકે ઉપયોગ કરવાની પરંપરા શરૂ થઈ.

થટ્ટા નજીક પોતાની રાજધાની બનાવનારા સમ્મા રાજવંશના શાસનકાળ દરમિયાન આ સ્થળ એક મુખ્ય અંત્યેષ્ટિ સ્થળ તરીકે પ્રખ્યાત બન્યું.


આ સ્થળ પરની સૌથી મહત્વપૂર્ણ સ્થાપત્ય કબરો મુઘલ યુગના સમયની આસપાસ, ઇ.સ. ૧૫૭૦ અને ૧૬૪૦ વચ્ચેની છે.

 સંરચના 
મકલી ટેકરી ૧૦ ચોરસ કિલોમીટરમાં ફેલાયેલું છે, જેમાં ઓછામાં ઓછા ૫,૦૦,૦૦૦ કબરો છે. તે મકલી ટેકરીઓના દક્ષિણ છેડે પીર પાથોથી ઉત્તર તરફ લગભગ હીરા આકારમાં ફેલાયેલું છે. તેની પૂર્વ ધાર મકલી ટેકરીઓની હારમાળા દ્વારા બનાવવામાં આવી છે. સૌથી મોટા સ્મારકો સામાન્ય રીતે સ્થળની દક્ષિણ ધાર પર જોવા મળે છે, જોકે સમ્મા કબરો ઉત્તરમાં જોવા મળે છે.

 સ્થાપત્ય ઉત્ક્રાંતિ 
સૌથી મોટા અંત્યેષ્ટિ સ્મારકોના સ્થાપત્યમાં મુસ્લિમ, હિન્દુ, પર્શિયન, મુઘલ અને ગુજરાતી પ્રભાવોનો સમાવેશ થાય છે, નીચલા સિંધની શૈલીમાં જે ચોખંડી શૈલી તરીકે જાણીતી બની હતી, જેનું નામ કરાચી નજીક ચોખંડી કબરો પરથી રાખવામાં આવ્યું છે. ચોખંડી શૈલીમાં રેતીના પથ્થરના સ્લેબનો સમાવેશ થયો જે રાજસલાટો દ્વારા કાળજીપૂર્વક કોતરવામાં આવ્યા હતા અને જટિલ અને વિસ્તૃત ડિઝાઇનમાં બનાવવામાં આવ્યા હતા.

શરૂઆતની કબરોમાં નાના પિરામિડના આકારમાં એકબીજાની ટોચ પર પથ્થરના ત્રણ થી છ સ્લેબ ગોઠવાયેલા હતા. પરંતુ ધીમે ધીમે વિકસિત થતી સ્થાપત્ય શૈલીમાં પછીથી નાના ચબૂતરાઓનો સમાવેશ થતો હતો.

૧૫મી સદી સુધીમાં, કબરોમાં સુશોભિત ગુલાબ આકાર અને ગોળાકાર ભાતનો સમાવેશ થવા લાગ્યો. ત્યારબાદ દફનાવવામાં આવેલા શરીરની જીવનચરિત્રાત્મક માહિતી સાથે વધુ જટિલ ભાત અને અરબી સુલેખન ઉભરી આવ્યા. પછીના સમયગાળાના મોટા સ્મારકોમાં લાંબી પરસાળ અને બ્રહ્માંડ વિજ્ઞાનથી પ્રેરિત કેટલીક ડિઝાઇનનો સમાવેશ થતો હતો.


૧૬મી સદીની પિરામિડ સંરચનામાં તુર્કિક ત્રાખાન રાજવંશની કબરો જેવી જ શૈલીમાં ફૂલોની રચનાઓવાળા મિનારાઓનો ઉપયોગ જોવા મળે છે. ૧૭મી સદીના કબ્રસ્તાનના 'લેઇલો શેખ' ભાગમાં આવેલી રચનાઓમાં દૂરથી જૈન મંદિરો જેવા દેખાતી મોટી કબરો જોવા મળે છે, જે ગુજરાત નજીકના પ્રદેશનો મુખ્ય પ્રભાવ ધરાવે છે.

ઘણી મોટી કબરોમાં પ્રાણીઓ, યોદ્ધાઓ અને શસ્ત્રોની કોતરણી જોવા મળે છે - જે મુસ્લિમ અંતિમ સંસ્કાર સ્મારકોમાં અસામાન્ય પ્રથા છે. આ સ્થળ પરની પાછળની કબરો કેટલીકવાર સંપૂર્ણપણે ઈંટની બનેલી હોય છે, જેમાં ફક્ત રેતીના પથ્થરનો સ્લેબ હોય છે.

સૌથી પ્રાચીન ચોખંડી શૈલીમાં સૌથી મોટા બાંધકામોમાં ગુંબજવાળા પીળા રેતીના પથ્થરના છત્ર છે જે સફેદ પ્લાસ્ટર કરેલા હતા અને લાકડાના દરવાજા હતા, જે મધ્ય એશિયાઈ અને પર્શિયન પ્રભાવોને પ્રતિબિંબિત કરે છે. ગુંબજનું કદ દફનાવવામાં આવેલા વ્યક્તિની પ્રસિદ્ધિ દર્શાવે છે, જેની નીચે કોતરણીવાળા ફૂલોની ભાતથી શણગારવામાં આવ્યા છે. કેટલીક છત્રીઓની નીચે કમળના ફૂલોની ભાત જોવા મળે છે, જે સામાન્ય રીતે હિન્દુ ધર્મ સાથે સંકળાયેલું પ્રતીક છે.

કેટલીક કબરોમાં સિંધની લાક્ષણિક વાદળી ટાઇલ-વર્કનો વ્યાપક ઉપયોગ જોવા મળ્યો. અંત્યેષ્ટિ મંડપનો ઉપયોગ આખરે નીચલા સિંધની બહાર વિસ્તર્યો, અને પડોશી ગુજરાતમાં અંત્યેષ્ટિ વાસ્તુકલાને પ્રભાવિત કરી.

 ચિત્રો 

 સંદર્ભ 

 બાહ્ય કડીઓ 

 Oriental Architecture - Makli Necropolis
 Makli Hill Photo Gallery 
 Illustration of Sind Tiles 
 Ayaz Asif's photo collection of the Makli Hills and the Shah Jahan Mosque. 
 Archnet.org Digital Library (Photographs) 
 Two Monuments on Makli Hill
 http://www.fotopedia.com/items/4vlcmdk21v1b9-sL5b9ds78r0 
 http://www.fotopedia.com/items/4vlcmdk21v1b9-Rby790BKO18 
 http://www.fotopedia.com/items/4vlcmdk21v1b9-sL5b9ds78r0 

શ્રેણી:વિશ્વ ધરોહર સ્થળ
શ્રેણી:પાકિસ્તાન