ભારત સરકાર

ભારત સરકાર, કે જે અધિકૃત રીતે સંઘીય સરકાર તથા સામાન્ય રીતે કેન્દ્રીય સરકાર કે કેન્દ્ર સરકાર એવા નામથી ઓળખાય છે, તે ૨૮ રાજ્યો તથા ૮ કેન્દ્ર શાસિત પ્રદેશોના સંઘીય એકમ કે જે સંયુક્ત રૂપે ભારતીય ગણરાજ્ય કહેવાય છે, તેનું નિયંત્રક સત્તામંડળ છે. ભારતીય બંધારણ દ્વારા સ્થાપિત ભારત સરકાર નવી દિલ્હી, દિલ્હી ખાતેથી કાર્ય કરે છે.

ભારત દેશના નાગરિકો સાથે સંબંધિત મૂળભૂત, દીવાની અને ફોજદારી કાનૂન જેવી નાગરિક પ્રક્રિયા સંહિતા, ભારતીય દંડ સંહિતા, અપરાધ પ્રક્રિયા સંહિતા વગેરે મુખ્યત્વે સંસદ દ્વારા બનાવવામાં આવે છે. સંઘ અને દરેક રાજ્ય સરકાર ત્રણ અંગો: કારોબારી, ધારાસભા અને ન્યાયતંત્ર અંતર્ગત કામ કરતી હોય છે. સંઘીય અને રાજ્ય સરકારો પર લાગુ કાનૂની પ્રણાલી મુખ્યત્વે બ્રિટિશ સામાન્ય અને વૈધાનિક કાનૂન પર આધારિત છે. ભારત સરકાર કેટલાક અપવાદો સહિત આંતરરાષ્ટ્રીય ન્યાયાલયની ન્યાય અધિકારિતાનો સ્વીકાર કરે છે. સ્થાનિક સ્તર પર પંચાયતી રાજ પ્રણાલી દ્વારા શાસનનું વિકેન્દ્રીકરણ કરવામાં આવેલું છે.

ભારતનું બંધારણ ભારત દેશને એક સાર્વભૌમિક, સમાજવાદી ગણરાજ્ય તરીકેની ઓળખ આપે છે. ભારત એક લોકતાંત્રિક ગણરાજ્ય છે, જેની દ્વિગૃહી સંસદ વેસ્ટમિન્સ્ટર શૈલીની સંસદીય પ્રણાલી દ્વારા સંચાલિત છે.

 સરકારના મુખ્ય અંગો 

ભારતીય શાસન વ્યવસ્થામાં સત્તાનું વિભાજન ત્રણ મુખ્ય અંગોમાં કરવામાં આવ્યું છે:

 ધારાસભા (Legislature): ભારતની સંસદ દ્વિગૃહી છે, જેમાં ઉપલું ગૃહ 'રાજ્ય સભા' અને નીચલું ગૃહ 'લોક સભા' છે. રાજ્ય સભામાં ૨૫૦ સદસ્યો હોય છે, જ્યારે લોક સભામાં ૫૪૩ સદસ્યો હોય છે. કાયદા ઘડવાનું અને તેમાં સુધારા કરવાનું કાર્ય ધારાસભા કરે છે.
 કારોબારી (Executive): કારોબારીમાં રાષ્ટ્રપતિ, વડાપ્રધાન અને મંત્રીમંડળનો સમાવેશ થાય છે. ભારતના રાષ્ટ્રપતિ દેશના બંધારણીય વડા છે, પરંતુ વાસ્તવિક સત્તા વડાપ્રધાન અને તેમના મંત્રીમંડળ પાસે હોય છે. રાષ્ટ્રપતિની ભૂમિકા મુખ્યત્વે ઔપચારિક હોય છે, અને તેઓ વડાપ્રધાનની સલાહ અનુસાર કાર્ય કરે છે. વહીવટી તંત્રનું સંચાલન અને કાયદાઓનો અમલ કરાવવાની જવાબદારી કારોબારીની છે.
 ન્યાયતંત્ર (Judiciary): ભારતનું ન્યાયતંત્ર સ્વતંત્ર અને એકીકૃત છે. સર્વોચ્ચ અદાલત (સુપ્રીમ કોર્ટ) દેશની સૌથી મોટી અદાલત છે. તે બંધારણના રક્ષક તરીકે કાર્ય કરે છે અને કેન્દ્ર તથા રાજ્યો વચ્ચેના વિવાદોનો ઉકેલ લાવે છે. આ ઉપરાંત રાજ્યોમાં વડી અદાલતો (હાઈ કોર્ટ) અને જિલ્લા સ્તરે જિલ્લા અદાલતો કાર્યરત છે.

 સંદર્ભ 

શ્રેણી:રાજનીતિ
શ્રેણી:સમાજશાસ્ત્ર
શ્રેણી:ભારત સરકાર