સિંધુ લિપિ

સિંધુ લિપિ, જેને હડપ્પા લિપિ અને સિંધુ ખીણ લિપિ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે સિંધુ ખીણ સંસ્કૃતિ દ્વારા ઉત્પન્ન કરાયેલા પ્રતીકોનો સંગ્રહ છે. આ પ્રતીકો ધરાવતા મોટાભાગના શિલાલેખો અત્યંત ટૂંકા હોય છે, જેના કારણે તે નક્કી કરવું મુશ્કેલ બને છે કે તેઓ હડપ્પા ભાષા રેકોર્ડ કરવા માટે વપરાતી લેખન પદ્ધતિનું નિર્માણ કરે છે કે નહીં, જેમાંથી કોઈ પણ હજુ સુધી ઓળખાઈ નથી. ઘણા પ્રયાસો છતાં, "લિપિ" હજુ સુધી સમજવામાં આવી નથી. લિપિને સમજવામાં મદદ કરવા માટે કોઈ જાણીતો દ્વિભાષી શિલાલેખ નથી, જે સમય જતાં કોઈ નોંધપાત્ર ફેરફારો દર્શાવતું નથી. જો કે, કેટલીક વાક્યરચના (જો તે કહી શકાય તો) સ્થાનના આધારે બદલાય છે.

હડપ્પા પ્રતીકો ધરાવતી મહોરનું પ્રથમ પ્રકાશન ૧૮૭૫માં, એલેક્ઝાન્ડર કનિંગહામ દ્વારા દોરવામાં આવેલા ચિત્રમાં થયું હતું. ૧૯૯૨ સુધીમાં, અંદાજે ૪,૦૦૦ કોતરેલી વસ્તુઓ મળી આવી હતી, જેમાંથી કેટલીક મેસોપોટેમીયા સુધી મળી આવી હતી, જે દર્શાવે છે કે સિંધુ-મેસોપોટેમીયા સંબંધો અસ્તિત્વમાં હતા, અને જાણીતા શિલાલેખોમાં ૪૦૦ થી વધુ વિશિષ્ટ ચિહ્નો દર્શાવવામાં આવ્યા હતા.

કેટલાક વિદ્વાનો, જેમ કે જી. આર. હન્ટર, એસ. આર. રાવ, જોન ન્યુબેરી, અને કૃષ્ણ રાવ એ દલીલ કરી છે કે બ્રાહ્મી લિપિનો સિંધુ પ્રણાલી સાથે થોડો સંબંધ છે. રેમન્ડ ઓલચીન[13] એ બ્રહ્મી લિપિ સિંધુ લિપિથી પ્રભાવિત હોવાની શક્યતાને કંઈક અંશે સાવધાનીપૂર્વક સમર્થન આપ્યું છે, પરંતુ આ જોડાણ સાબિત થયું નથી. સિંધુ પરંપરાના સાતત્યની બીજી શક્યતા દક્ષિણ અને મધ્ય ભારત અને શ્રીલંકાના મેગાલિથિક ગ્રેફિટી પ્રતીકોમાં છે, જે કદાચ ભાષાકીય લિપિ બનાવતા નથી, પરંતુ સિંધુ પ્રતીક યાદી સાથે કેટલાક ઓવરલેપ હોઈ શકે છે. ઇરાવથમ મહાદેવન, કામિલ ઝ્વેલેબિલ અને અસ્કો પારપોલા જેવા ભાષાશાસ્ત્રીઓએ દલીલ કરી છે કે આ લિપિનો દ્રવિડિયન ભાષા સાથે સંબંધ હતો.

 સંગ્રહ 

૧૯૭૭ સુધીમાં ઓછામાં ઓછી ૨,૯૦૬ સુવાચ્ય શિલાલેખોવાળી કોતરેલી વસ્તુઓ મળી આવી હતી, અને ૧૯૯૨ સુધીમાં કુલ ૪,૦૦૦ કોતરેલી વસ્તુઓ મળી આવી હતી. ૧૯૨૪ થી ૨૦૨૫ સુધીમાં લગભગ ૫,૦૦૦ શિલાલેખો ખોદવામાં આવ્યા હોવાના અહેવાલ હતા.

સિંધુ લિપિના પ્રતીકો મુખ્યત્વે સ્ટેમ્પ સીલ, માટીકામ, કાંસ્ય અને તાંબાની પ્લેટો, સાધનો અને શસ્ત્રો પર મળી આવ્યા છે. મોટાભાગના લખાણમાં મહોર, આવી મહોરની છાપ અને માટીકામ પર કોતરેલા ગ્રેફિટી ચિહ્નોનો સમાવેશ થાય છે. મહોર અને તેમની છાપ સામાન્ય રીતે કદમાં નાની અને પોર્ટેબલ હતી, જેમાં મોટાભાગની દરેક બાજુ ફક્ત 2-3 સેન્ટિમીટર લંબાઈની હતી. પેપિરસ, કાગળ, કાપડ, પાંદડા, લાકડું અથવા છાલ જેવા નાશવંત કાર્બનિક પદાર્થો પર સિંધુ લિપિના કોઈ અસ્તિત્વમાં રહેલા ઉદાહરણો મળ્યા નથી.

 પ્રારંભિક હડપ્પા 
સિંધુ લિપિના પ્રારંભિક ઉદાહરણો માટીના વાસણો પર લખેલા લેખો અને હડપ્પા મહોરોના માટીની છાપ પર મળી આવ્યા છે, જે લગભગ ઇ.સ.પૂ. ૨૮૦૦થી ઇ.સ.પૂ. ૨૬૦૦ના પ્રારંભિક હડપ્પાકાળના છે, અને આ સમયગાળાના કોટડીજી તબક્કા દરમિયાન મહોર અને પ્રમાણિત વજન જેવા વહીવટી પદાર્થો સાથે ઉભરી આવ્યા છે. જોકે, હડપ્પા ખાતે ખોદકામમાં કુંભારના ચિહ્નો અને ભીંતચિત્રોમાંથી કેટલાક પ્રતીકોનો વિકાસ દર્શાવવામાં આવ્યો છે જે ઇ.સ.પૂ. ૩૫૦૦ -ઇ.સ.પૂ. ૨૮૦૦ પહેલાના રવિ તબક્કાના છે.

 આ પણ જુઓ 
બ્રાહ્મી લિપિ
દેવનાગરી લિપિ
ચિત્રલિપિ

 બાહ્ય કડીઓ 
 Computers Unlocking Mysterious Indus Valley Script  ડો. એસ. કલ્યાણરામન દ્વારા

 સંદર્ભ 

 Indus Script (ancientscripts.com)
 Indus Script  (http://www.shangrilagifts.org/hp/indus.html  - Comparison of Indus Valley Harappan 哈拉帕 and Ancient Chinese Jia-Gu-wen 甲骨文 "Bone Script")
 "Discovery of a century" in Tamil Nadu   ("Discovery of a century" in Tamil Nadu )
 The Indus Script (From harappa.com)
 BBC - 'Earliest writing' found
 How come we can't decipher the Indus script?  (from The Straight Dope)
Iravatham Mahadevan,  Towards a scientific study of the Indus Script 
 Script Image;Article
 Collection of essays about the Indus script (Steve Farmer)
 WIRED.com (WIRED.com)

શ્રેણી:લિપિ
શ્રેણી:પ્રાચીન સંસ્કૃતિ

nl:Indusbeschaving#Schrift en taal