અલકનંદા નદી

અલકનંદા નદી ભારતીય ઉપખંડની સૌથી વધુ મહત્વની તેમ જ પવિત્ર એવી ગંગા નદીની ઉપનદી તેમજ ઉત્તર ભારતની મુખ્ય નદીઓમાંની એક છે. અલકનંદા એ ગંગા નદીનાં ચાર નામો પૈકીનું એક નામ છે. ચાર ધામમાં ગંગા નદીનાં ઘણાં રુપ અને નામ જોવા મળે છે. ગંગોત્રી ખાતે ગંગા નદીને ભાગીરથીના નામથી ઓળખવામાં આવે છે. કેદારનાથ ખાતે મંદાકિની અને બદ્રીનાથ ખાતે અલકનંદા નામથી ઓળખવામાં આવે છે.

અલકનંદા નદી ઉત્તરાખંડ રાજ્યમાં શતપથ અને ભગીરથ ખડક નામક હિમનદીમાંથી નીકળે છે. આ સ્થાન ગંગોત્રી કહેવાય છે. અલકનંદા નદી પહાડોની ખીણમાં લગભગ ૨૨૯ કિલોમીટર જેટલું અંતર કાપે છે. દેવ પ્રયાગ અથવા વિષ્ણુ પ્રયાગ ખાતે અલકનંદા અને ભાગીરથી નદીઓનો સંગમ થાય છે અને ત્યારબાદ અલકનંદા નામ સમાપ્ત થઇ કેવળ ગંગા નામ વડે ઓળખાય છે. અલકનંદા નદી ચમોલી, તેહરી અને પૌડી જિલ્લાઓમાંથી પસાર થઇને આગળ વહે છે.Singh Negi, Sharad (1995). Uttarakhand: Land and People, page 6. MD Publications Pvt Ltd. ISBN 8185880735. ગંગા નદીમાં વહેતા પાણીમાં અલકનંદા નદીના પાણીનું યોગદાન ભાગીરથી નદી કરતાં વધારે પ્રમાણમાં છે. હિંદુઓના પ્રસિદ્ધ તીર્થસ્થળ બદ્રીનાથ અલકનંદા નદીના તટ પર જ વસેલું છે. રીવર રાફ્ટિંગ જેવી સાહસિક નૌકા રમત માટે આ નદી ખુબ જ લોકપ્રિય છે. તિબેટની સીમા પાસે આવેલા કેશવપ્રયાગ નામના સ્થળ પર આ નદી આધુનિક સરસ્વતી નદી સાથે મળે છે. કેશવપ્રયાગ બદ્રીનાથ કરતાં અધિક ઊંચાઈ પર આવેલું છે.

અલકનંદા નદી ક્યાંક ખુબ જ ઊંડી, તો ક્યાંક છીછરી છે. આ નદીની સરેરાશ ઊંડાઈ ૫ ફૂટ (૧.૩ મીટર) જેટલી છે અને મહત્તમ ઊંડાઈ ૧૪ ફૂટ (૪.૪ મીટર) જેટલી છે.

 પંચ પ્રયાગ 
અલકનંદા નદીની પાંચ ઉપનદીઓ એટલે કે સહાયક નદીઓ આવેલી છે, જે ગઢવાલ ક્ષેત્રમાં પાંચ અલગ અલગ સ્થળો પર અલકનંદા નદી સાથે મળી જાય છે, જે પંચ પ્રયાગના નામથી ઓળખાય છે.Kapadia, Harish (2001). Trekking and Climbing in the Indian Himalaya, page 89. Stackpole Books. ISBN 0811729532. આ પંચ પ્રયાગ નીચે પ્રમાણે છે:

 વિષ્ણુ પ્રયાગ, જ્યાં આગળ શ્વેત ગંગા અને અલકનંદા નદીઓનો સંગમ થાય છે.
 નંદ પ્રયાગ, જ્યાં આગળ નંદાકિની અને અલકનંદા નદીઓનો સંગમ થાય છે.
 કર્ણ પ્રયાગ, જ્યાં આગળ પિંડારી અને અલકનંદા નદીઓનો સંગમ થાય છે.
 રુદ્રપ્રયાગ, જ્યાં આગળ મંદાકિની અને અલકનંદા નદીઓનો સંગમ થાય છે.
 દેવ પ્રયાગ, જ્યાં આગળ ભાગીરથી અને અલકનંદા નદીઓનો સંગમ થાય છે.

 બંધો 
અલકનંદા અને તેની ઉપનદીઓ પર કુલ ૩૭ જળબંધો નિર્માણ પામેલા, બાંધકામ હેઠળ અથવા યોજના હેઠળ છે, જેનો મુખ્ય ઉપયોગ વિદ્યુત ઉત્પન્ન કરવાનો છે.Hydroelectric Projects on Alaknanda River Basin, by South Asia Network on Dams Rivers and People, www.sandrp.in
ક્રમાંકનામવીજ ક્ષમતા (MW)સ્થિતિબંધ ઉંચાઇ (મીટર)સંપૂર્ણ ભરાયેલ તળાવ ઉંડાઇ
(MSL) (મીટર)બંધ પર નદીનું સ્તર
(MSL) (મીટર)આગળની ટનલની લંબાઇ
(કિમી)પાછળની ટનલની લંબાઇ
(મીટર)પાછલું જળ સ્તર
(MSL) (મીટર)૧બદ્રીનાથ૧.૨૫સક્રિય૨તપોવન૦.૮સક્રિય૩થરાલી૦.૪સક્રિય૪તિલવારા૦.૨સક્રિય૫ઉરગામ૩સક્રિય૬વિષ્ણુપ્રયાગ૪૦૦સક્રિય૧૪૧૧.૩૨૩૭કાલિગંગા-૧૪બાંધકામ હેઠળ૮કાલિગંગા-૨૬બાંધકામ હેઠળ૯કોટી ભેલ ૧બી૩૨૦બાંધકામ હેઠળ૯૦૫૨૧૪૫૨.૫૨૩૦૪૬૩.૨૧૦કોટી ભેલ ૨૫૩૦બાંધકામ હેઠળ૮૨૪૫૮.૫૪૦૧.૪૩૯૦૪૧૧.૧૧૧મઢમાહેશ્વર૧૦બાંધકામ હેઠળ૧૨તપોવન વિષ્ણુગઢ૫૨૦બાંધકામ હેઠળ૨૨૮૦૩.૫૫૧૩૧૨૬૭૧૩શ્રીનગર૩૩૦બાંધકામ હેઠળ૧૪સિંગોલી ભાટવારી૯૯બાંધકામ હેઠળ

અલકનંદા નદી અને તેની ઉપનદીઓ પર અન્ય ૨૩ યોજનાઓનો પ્રસ્તાવ છે. આ યોજનાઓ નીચે પ્રમાણે છે.

 યોજના  વીજ ક્ષમતા (MW) અલકનંદા ‍(બદ્રીનાથ)  ૩૦૦ બગોલી  ૭૨ બોવલા નંદપ્રયાગ  ૧૩૨ ચુની સેમી  ૬૦ દેઓડી  ૬૦ દેવસારી બંધ  ૨૫૫ ગૌરીકુંડ  ૧૮.૬ ગોહના તાલ  ૬૦ જેલમ તમાક  ૬૦ કર્ણપ્રયાગ  ૧૬૦ લક્ષ્મણગંગા  ૪.૪ લતા તપોવન  ૩૧૦ માલેરી જેલમ  ૫૫ નંદપ્રયાગ લંગાસુ  ૧૪૧ પડલી બંધ  ૨૭ ફાટા-બ્યુંગ  ૧૦.૮ રામબારા  ૨૪ ઋષિગંગા ૧  ૭૦ ઋષિગંગા ૨  ૩૫ તમાક લતા  ૨૮૦ ઉરગામ ૨  ૩.૮ ઉત્યાસુ બંધ  ૮૬૦ વિષ્ણુગઢ પિપલકોટી  ૪૪૪

 કાંઠા પર આવેલા નગરો 
અલકનંદા નદીના કાંઠા પર બદ્રીનાથ, વિષ્ણુપ્રયાગ, જોશીમઠ, ચમોલી, નંદપ્રયાગ, કર્ણપ્રયાગ, રુદ્રપ્રયાગ, શ્રીનગર અને દેવપ્રયાગ જેવા નગરો વસેલા છે.

 છબીઓ 

 સંદર્ભો 

 બાહ્ય કડીઓ 

 અલકનંદા નદી વિશે બ્રિટાનીકા ડૉટકૉમ પર માહિતી.
 બધાં પ્રયાગ વિશે માહિતી GMVN (ગઢવાલ મંડલ વિકાસ નિગમ)ની વેબસાઇટ પર.

શ્રેણી:ઉત્તરાખંડ
શ્રેણી:ભારતની નદીઓ