પરમાણુ ક્રમાંક

રસાયણ શાસ્ત્ર અને ભૌતિક શાસ્ત્રમાં, પરમાણુ ક્રમાંક (અથવા પ્રોટોન ક્રમાંક) એ કોઈપણ તત્વની પરમાણુ નાભિમાં રહેલા પ્રોટોનની સંખ્યા દર્શાવે છે. નાભિનો વિદ્યુતભાર પ્રોટોનની સંખ્યા પર આધારિત હોવાથી તેને 'નાભિના વિદ્યુતભારનો ક્રમાંક' પણ કહી શકાય છે. કોઇપણ આવેશરહિત (તટસ્થ) પરમાણુ પર ઈલેક્ટ્રોનની સંખ્યા પણ પરમાણુ ક્રમાંકની બરાબર હોય છે. રાસાયણિક તત્વોને તેમના ચઢતા પરમાણુ ક્રમાંક પ્રમાણે ગોઠવવાથી આવર્ત સારણીનું (Periodic Table) નિર્માણ થાય છે, જેનાથી તત્વોના અનેક રાસાયણિક તેમજ ભૌતિક ગુણ સ્વયંસ્પષ્ટ થઇ જાય છે. આને પારંપારિક રીતે અંગ્રેજી અક્ષર Z વડે દર્શાવાય છે. આ ક્રમાંક કોઈ પણ રાસાયણિક તત્વને અનન્ય રીતે ઓળખાવે છે.

પરમાણુ ક્રમાંક Z અને પરમાણુભાર A વચ્ચેનો ભેદ સમજવો જરૂરી છે. પરમાણુભાર (Mass Number) એ પરમાણુના કેંદ્રમાં રહેલા પ્રોટોન અને ન્યૂટ્રોનની સંખ્યાનો સરવાળો છે. પરમાણુની નાભિમાંના ન્યૂટ્રોનની સંખ્યાને ન્યૂટ્રોન ક્રમાંક કહે છે અને તેને N સંજ્ઞા વડે દર્શાવવામાં આવે છે. આમ, A = Z + N. સામાન્ય રીતે પ્રોટોન અને ન્યૂટ્રોનનું દ્રવ્યમાન લગભગ સમાન હોય છે (જ્યારે ઈલેક્ટ્રોનનું દ્રવ્યમાન તેમની સરખામણીએ નહીવત્ હોય છે).

મહત્વ:
પરમાણુ ક્રમાંક એ માત્ર તત્વોને ક્રમ આપવા માટેની સંખ્યા નથી, પરંતુ તે તત્વના રાસાયણિક ગુણધર્મોનો મુખ્ય આધાર છે. તટસ્થ પરમાણુમાં પ્રોટોનની સંખ્યા (Z) જ ઈલેક્ટ્રોનની સંખ્યા અને કક્ષાઓમાં તેની ગોઠવણી (Electron Configuration) નક્કી કરે છે. આ ઈલેક્ટ્રોન વિન્યાસ, ખાસ કરીને બાહ્ય કક્ષાના ઈલેક્ટ્રોન, તે તત્વ અન્ય તત્વો સાથે કેવી રીતે રાસાયણિક પ્રક્રિયા કરશે તે નિશ્ચિત કરે છે. આમ, પરમાણુ ક્રમાંક રાસાયણિક વર્તણૂકને સમજવા માટેની ચાવી છે.

કોઈપણ તત્વના પરમાણુઓનો પરમાણુ ક્રમાંક હંમેશા એકસમાન હોય છે, પરંતુ એક જ તત્વના પરમાણુઓમાં ન્યૂટ્રોનની સંખ્યા ભિન્ન હોઈ શકે છે. આને પરિણામે તે તત્વના પરમાણુઓના પરમાણુભાર ભિન્ન હોય છે, જેને સમસ્થાનિકો (Isotopes) કહે છે. પ્રકૃતિમાં તત્વોના પરમાણુઓ મોટેભાગે સમસ્થાનિકોના મિશ્રણ સ્વરૂપે મળે છે.

આ તત્વની સંજ્ઞા Z એ જર્મન શબ્દ Atomzahl (અર્થાત્ પરમાણુ ક્રમાંક) પરથી આવેલી હોવાનું મનાય છે.

 કેટલાક તત્વોના પરમાણુ ક્રમાંક 
 હાઈડ્રોજન - ૧
 હીલિયમ - ૨
 લિથિયમ - ૩
 ઑક્સીજન - ૮

 સમસ્થાનિક 
કેટલાક રાસાયણિક તત્વ એવાં પણ હોય છે, જેની નાભિમાં પ્રોટૉનની સંખ્યા (અર્થાત પરમાણુ ક્રમાંક) સમાન હોય છે પરંતુ એની નાભિમાં ન્યુટ્રૉનની સંખ્યા અલગ-અલગ હોય છે. આવા પરમાણુઓને સમસ્થાનિક (isotope) કહેવાય છે. આ તત્વોના રાસાયણિક ગુણ પ્રાયઃ સમાન હોય છે, પરંતુ કેટલાક ભૌતિક ગુણ ભિન્ન હોય છે.

શ્રેણી:રસાયણવિજ્ઞાન