દાંડી સત્યાગ્રહ

દાંડી સત્યાગ્રહ અથવા દાંડીકૂચ એ મહાત્મા ગાંધીના નેતૃત્ત્વમાં અંગ્રેજ શાસન સામે કરવામાં આવેલ અહિંસક સવિનય કાનૂનભંગની ચળવળ હતી. ૧૨ માર્ચ થી ૬ એપ્રિલ ૧૯૩૦ દરમિયાન ૨૪ દિવસ સુધી ચાલેલી આ લડતમાં અંગ્રેજ સરકારના મીઠા પરના એકાધિકાર તેમજ મીઠા પર લગાડવામાં આવેલા કર વિરૂદ્ધ અહિંસક પ્રતિરોધ દ્વારા પ્રત્યક્ષ કાર્યવાહીનું અભિયાન શરૂ કરવામાં આવ્યું. મહાત્મા ગાંધીએ પોતાના ૭૮ વિશ્વાસુ સ્વયંસેવકો સાથે આ સત્યાગ્રહની શરૂઆત કરી. ૨૪ દિવસ સુધી પ્રતિદિન ૧૦ માઇલ અંતર કાપતી આ કૂચ સાબરમતી આશ્રમથી શરુ થઈ નવસારી નજીક દરિયાકિનારે આવેલા દાંડી ગામે પૂરી કરવામાં આવી. માર્ગમાં હજારો ભારતીયો આ કૂચમાં જોડાતા ગયા. ૬ એપ્રિલ ના રોજ સવારે ૬:૩૦ કલાકે ગાંધીજીએ મીઠાનો કાયદો તોડી નાખ્યો જેના પરિણામે સમગ્ર દેશમાં આવા અહિંસક સવિનય અવજ્ઞા આંદોલન શરૂ થયા."Mass civil disobedience throughout India followed as millions broke the salt laws", from Dalton's introduction to Gandhi's Civil Disobedience, Gandhi and Dalton, p. 72.

દાંડીમાં કાનૂનભંગ બાદ ગાંધીજી દક્ષિણના દરિયાકિનારા તરફ આગળ વધ્યા અને મીઠાનો કાયદો તોડવાની સાથે માર્ગમાં સભાઓને સંબોધિત કરતા રહ્યા. કોંગ્રેસ પક્ષે દાંડીની દક્ષિણે ૨૫ માઇલ દૂર આવેલા ધરાસણા ખાતે સત્યાગ્રહ કરવાની યોજના બનાવી પરંતુ યોજના કાર્યાન્વિત થાય તે પહેલાં જ ચોથી મેની મધ્યરાત્રિએ ગાંધીજીની ધરપકડ કરવામાં આવી. દાંડીકૂચ અને પ્રસ્તાવિત ધરાસણા સત્યાગ્રહે સમાચાર માધ્યમો દ્વારા ભારતની આઝાદીની લડત તરફ વિશ્વનું ધ્યાન આકર્ષિત કર્યું. મીઠાના કાયદા વિરુદ્ધનો આ અહિંસક પ્રતિરોધ લગભગ એક વર્ષ સુધી ચાલુ રહ્યો અને મહાત્મા ગાંધીની જેલ મુક્તિ બાદ વાઇસરોય ઇરવીન સાથેની બીજી ગોળમેજી પરિષદ સાથે સમાપ્ત થયો.Dalton, p. 92. મીઠાના સત્યાગ્રહ દરમિયાન લગભગ ૬૦,૦૦૦ જેટલાં ભારતીયોને જેલમાં પૂરી દેવામાં આવ્યા.Johnson, p. 234. જોકે, આ સત્યાગ્રહ અંગ્રેજો તરફથી મોટી કર માફી અપાવવામાં નિષ્ફળ રહ્યો.Ackerman, p. 106.

પૂર્વતૈયારી
૫ ફેબ્રુઆરીએ સમાચારપત્રોએ ખબર છાપી કે ગાંધીજી મીઠાના કાયદાને ભંગ કરી સવિનય કાનૂનભંગની ચળવળ શરૂ કરશે. આ સત્યાગ્રહ ૧૨ માર્ચે શરૂ થશે અને ૬ એપ્રિલે મીઠાના કાયદાના ભંગ સાથે દાંડી ખાતે સમાપ્ત થશે. ગાંધીજીએ સાબરમતી આશ્રમથી પ્રાર્થનાસભાઓમાં તથા પ્રેસના સીધા સંપર્કમાં નિયમિત નિવેદન બહાર પાડી વિશ્વભરના સમાચાર માધ્યમોનું ધ્યાન આકર્ષિત કર્યું. તેમના નિવેદનોથી તેમની ધરપકડ થવાની સંભાવના વધતી રહી. ભારતીય, યુરોપીયન તથા અમેરીકન સમાચારપત્રોના સંવાદદાતાઓ અને ફિલ્મ કંપનીઓ આ સમગ્ર ઘટનાક્રમના દસ્તાવેજી અહેવાલ માટે તૈયાર રહ્યાં.Dalton, p. 107.

કૂચ માટે ગાંધીજી કડક શિસ્ત અને અહિંસાના હિમાયતી હતા. આ કારણોસર જ તેમણે કૂચ માટે કોંગ્રેસ પક્ષના સભ્યોના બદલે પોતાના આશ્રમમાં પ્રશિક્ષિત સ્વયંસેવકો પર પસંદગી ઉતારી હતી.Dalton, p. 104. ૮ જિલ્લા અને ૪૮ ગામોને આવરી લેતી ૨૪ દિવસની કૂચ દરમિયાન રાત્રિરોકાણ, સંપર્કો અને સમય આયોજન સાથેની યોજના તૈયાર કરવામાં આવી. કૂચ પહેલાં ગાંધીજીએ પ્રત્યેક ગામમાં પોતાના સ્વયંસેવકો મોકલ્યા જેથી તે સ્થાનિકો સાથે મળીને રાત્રિરોકાણની વ્યવસ્થા કરી શકે.Dalton, p. 105. પ્રત્યેક કાર્યક્રમને સ્થાનિક તેમજ આંતરરાષ્ટ્રીય સમાચારપત્રોમાં પ્રકાશિત કરાયા.Ackerman, p. 85.

૨ માર્ચ ૧૯૩૦ના રોજ ગાંધીજીએ વાઇસરોય ઇરવીન સમક્ષ એક પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો જે અંતર્ગત જો વાઇસરોય જમીન મહેસૂલ આકારણીમાં રાહત, સૈન્ય ખર્ચમાં ઘટાડો, વિદેશી કપડાં પર કરવધારો અને મીઠાનો કર સમાપ્ત કરવા સહિતની અગિયાર માંગણીઓ સ્વીકારવા તૈયાર હોય તો કૂચ રોકવાનો પ્રસ્તાવ મોકલ્યો. વાઇસરોયે ગાંધીજીને મળવાનો ઇન્કાર કરી આ પ્રસ્તાવને ફગાવી દેતાં કૂચની તૈયારીઓએ ગતિ પકડી. ગાંધીજીએ ટીપ્પણી કરી કે, " મેં ઘૂંટણ ટેકવીને રોટલીનો ટુકડો માંગ્યો હતો બદલામાં મને પથ્થર મળ્યા." કૂચની પૂર્વ સંધ્યાએ હજારો ભારતીયો ગાંધીજીના પ્રાર્થનાસભાના ભાષણને સાંભળવા સાબરમતી આશ્રમે ઉમટી પડ્યા. ધ નેશનએ અહેવાલ છાપ્યો કે ગાંધીના યુદ્ધ હુંકારને સાંભળવા ૬૦૦૦૦ લોકો નદીકિનારે ઉમટી પડ્યાં. Miller, Herbert A. (23 April 1930) "Gandhi's Campaign Begins" , The Nation.Dalton, p. 107

પ્રથમ ૮૦ કૂચયાત્રી
આ કૂચમાં ગાંધીજી સહિત કુલ ૮૦ સ્વયંસેવકોએ ભાગ લીધો જે પૈકી મોટાભાગનાની ઉંમર ૨૦ થી ૩૦ વર્ષની હતી. જેમ જેમ કૂચ આગળ વધતી રહી તેમ માર્ગમાં હજારો ભારતીયો આ કૂચમાં જોડાતા ગયા. નિમ્નલિખિત સૂચિ કૂચ દરમિયાન શરૂઆતથી અંત સુધી ગાંધીજીનો સાથ આપનારા સ્વયંસેવકોની છે.

 ક્રમ  નામ ઉંમર પ્રાંત (બ્રિટીશ ભારત)  રાજ્ય (પ્રજાસત્તાક ભારત) ૧  મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી ૬૧ પોરબંદર રિયાસત  ગુજરાત૨  પ્યારેલાલ નાયર ૩૦ પંજાબ પંજાબ૩ છગનલાલ નાથુભાઈ જોશી૩૫ અજ્ઞાત દેશી રાજ્ય ગુજરાત૪ પંડિત નારાયણ મોરેશ્વર ખેરે ૪૨ બોમ્બે મહારાષ્ટ્ર૫ગણપતરાવ ગોડસે૨૫ બોમ્બે મહારાષ્ટ્ર૬પૃથ્વીરાજ લક્ષ્મીદાસ આશર૧૯ કચ્છગુજરાત૭મહાવીર ગીરી૨૦નેપાળ૮બાલ દત્તાત્રેય કાલેલકર૧૮બોમ્બે મહારાષ્ટ્ર૯જયંતી નાથુભાઇ પારેખ  ૧૯ અજ્ઞાત દેશી રાજ્ય ગુજરાત૧૦રસિક દેસાઈ૧૯અજ્ઞાત દેશી રાજ્ય ગુજરાત૧૧વિઠ્ઠલ લીલાધર ઠક્કર૧૬અજ્ઞાત દેશી રાજ્ય ગુજરાત૧૨હરખજી રામજીભાઇ૧૮અજ્ઞાત દેશી રાજ્ય ગુજરાત૧૩તનુષ્ક પ્રાણશંકર ભટ્ટ૨૦અજ્ઞાત દેશી રાજ્ય ગુજરાત૧૪કાન્તિલાલ હરીલાલ ગાંધી૨૦ અજ્ઞાત દેશી રાજ્ય ગુજરાત૧૫છોટુભાઈ ખુશાલભાઈ પટેલ૨૨અજ્ઞાત દેશી રાજ્ય ગુજરાત૧૬વાલજીભાઈ ગોવિંદજી દેસાઈ૩૫ અજ્ઞાત દેશી રાજ્ય ગુજરાત૧૭પન્નાલાલ બાલાભાઈ ઝવેરી૨૦  ગુજરાત૧૮અબ્બાસ વરતેજી ૨૦ગુજરાત૧૯પૂંજાભાઈ શાહ૨૫ગુજરાત૨૦ માધવજીભાઈ ઠક્કર૪૦ કચ્છગુજરાત૨૧નારણજીભાઈ૨૨કચ્છગુજરાત૨૨મગનભાઈ વ્હોરા૨૫કચ્છગુજરાત૨૩ડુંગરશીભાઈ૨૭કચ્છ ગુજરાત૨૪સોમાભાઇ પ્રાગજીભાઈ પટેલ ૨૫  ગુજરાત૨૫હસમુખભાઈ જકાબર ૨૫ ગુજરાત૨૬દાદુભાઈ૨૫ ગુજરાત૨૭રામજીભાઈ વણકર ૪૫   ગુજરાત૨૮ દિનકરરાય પંડ્યા ૩૦   ગુજરાત૨૯દ્વારકાનાથ 30  મહારાષ્ટ્ર૩૦ગજાનન ખરે ૨૫    મહારાષ્ટ્ર૩૧જેઠાલાલ રુપરેલ૨૫ કચ્છ  ગુજરાત ૩૨ગોવિંદ હરકરે ૨૫  મહારાષ્ટ્ર૩૩ પાંડુરંગ૨૨  મહારાષ્ટ્ર૩૪વિનાયકરાવ આપ્ટે૩૩  મહારાષ્ટ્ર૩૫રામધીરરાય૩૦ સંયુક્ત પ્રાંત૩૬  ભાનુશંકર દવે ૨૨  ગુજરાત૩૭ મુન્શીલાલ ૨૫  સંયુક્ત પ્રાંત૩૮ રાઘવન ૨૫  મદ્રાસ પ્રાંત  કેરલ૩૯રવજીભાઈ નાથાલાલ પટેલ ૩૦  ગુજરાત૪૦ શીવાભાઈ ગોકળભાઈ પટેલ ૨૭   ગુજરાત૪૧ શંકરભાઈ ભીખાભાઈ પટેલ ૨૦  ગુજરાત૪૨જશાભાઈ ઈશ્વરભાઈ પટેલ ૨૦  ગુજરાત૪૩ સુમંગલમ પ્રકાશ ૨૫ સંયુક્ત પ્રાંત૪૪ ટી. ટીટુસ ૨૫  મદ્રાસ પ્રાંત  કેરલ૪૫ ક્રિષ્ણા નાયર ૨૫  મદ્રાસ પ્રાંત  કેરલ૪૬તપન નાયર ૨૫  મદ્રાસ પ્રાંત  કેરલ૪૭હરિદાસ વરજીવનદાસ ગાંધી ૨૫ ગુજરાત૪૮ચિમનલાલ નરસિંહલાલા શાહ ૨૫  ગુજરાત૪૯શંકરન૨૫ મદ્રાસ પ્રાંત  કેરલ૫૦ સુબ્રમણ્યમ૨૫  આંધ્ર પ્રદેશ૫૧રમણલાલ મગનલાલ મોદી ૩૮  ગુજરાત૫૨ મદનમોહન ચતુર્વેદી૨૭  રાજપૂતાના રાજસ્થાન૫૩ હરિલાલ મહિમૂત્રા૨૭  મહારાષ્ટ્ર૫૪ મોતીબાસ દાસ ૨૦  ઓરિસ્સા૫૫હરિદાસ મઝુમદાર ૨૫ ગુજરાત ૫૬આનંદ હિંગોરીણી ૨૪ સિંધ સિંધ (પાકિસ્તાન) ૫૭  મહાદેવ માર્તંડ ૧૮  કર્ણાટક ૫૮ જયંતીપ્રસાદ  ૩૦  સંયુક્ત પ્રાંત૫૯હરીપ્રસાદ ૨૦  સંયુક્ત પ્રાંત૬૦અનુરાગ નારાયણ સિંહા ૨૦  બિહાર૬૧કેશવ ચિત્રે ૨૫  મહારાષ્ટ્ર૬૨અંબાલાલ શંકરભાઈ પટેલ ૩૦  ગુજરાત૬૩વિષ્ણુ પંત ૨૫  મહારાષ્ટ્ર૬૪ પ્રેમરાજ ૩૫  પંજાબ૬૫દુર્ગેશચંદ્ર દાસ ૪૪ બંગાળ બંગાળ૬૬ માધવલાલ શાહ  ૨૭ ગુજરાત૬૭જ્યોતિરામ ૩૦  સંયુક્ત પ્રાંત ૬૮સૂરજભાણ ૩૪  પંજાબ૬૯ભૈરવ દત્ત ૨૫ સંયુક્ત પ્રાંત૭૦લાલજી પરમાર ૨૫  ગુજરાત૭૧રતનજી બોરીઆ  ૧૮ ગુજરાત૭૨  વિષ્ણુ શર્મા ૩૦   મહારાષ્ટ્ર૭૩ ચિંતામણી શાસ્ત્રી ૪૦  મહારાષ્ટ્ર૭૪નારાયણ દત્ત  ૨૪ રાજપૂતાનારાજસ્થાન ૭૫મણિલાલ મોહનદાસ ગાંધી ૩૮  ગુજરાત૭૬સુરેન્દ્ર  ૩૦ સંયુક્ત પ્રાંત૭૭હરિક્રિષ્ણા મોહોની૪૨ મહારાષ્ટ્ર૭૮ પૂરાતન બૂચ  ૨૫  ગુજરાત૭૯ખડગ બહાદુરસિંઘ ગીરી  ૨૫નેપાળ દેશી રિયાસત૮૦શ્રી જગત નારાયણ  ૫૦  ઉત્તર પ્રદેશ

કાર્યક્રમ
 તારીખ  વાર મધ્યાહન રોકાણ  રાત્રિ રોકાણ  અંતર (માઇલ)૧૨-૦૩-૧૯૩૦ બુધવાર  ચંડોલા તળાવ  અસલાલી  ૧૩૧૩-૦૩-૧૯૩૦ ગુરુવાર બારેજા  નવાગામ   ૯૧૪-૦૩-૧૯૩૦શુક્રવાર વાસણા માતર  ૧૦૧૫-૦૩-૧૯૩૦શનિવાર ડભાણ નડીઆદ  ૧૫૧૬-૦૩-૧૯૩૦રવિવારબોરિયાવી આણંદ    ૧૧૧૭-૦૩-૧૯૩૦સોમવાર આણંદ ખાતે આરામ      ૦૧૮-૦૩-૧૯૩૦મંગળવાર નાપા  બોરસદ ૧૧૧૯-૦૩-૧૯૩૦બુધવાર રાસ  કંકરપુરા ૧૨૨૦-૦૩-૧૯૩૦ગુરુવાર મહિસાગર કિનારે  કારેલી   ૧૧૨૧-૦૩-૧૯૩૦શુક્રવાર ગજેરા  આંખી    11૨૨-૦૩-૧૯૩૦શનિવાર જંબુસર  આમોદ ૧૨૨૩-૦૩-૧૯૩૦રવિવાર બુવા સામણી   ૧૨૨૪-૦૩-૧૯૩૦સોમવાર સામણી ખાતે આરામ      ૦૨૫-૦૩-૧૯૩૦મંગળવાર ત્રાલસા  દેરોલ  ૧૦૨૬-૦૩-૧૯૩૦ બુધવાર ભરૂચ  અંકલેશ્વર  ૧૩૨૭-૦૩-૧૯૩૦ ગુરુવાર સાંજોદ  માંગરોલ ૧૨૨૮-૦૩-૧૯૩૦શુક્રવાર રાયમા  ઉમરાચી૧૦૨૯-૦૩-૧૯૩૦શનિવાર અર્થન  ભાટગામ ૧૦૩૦-૦૩-૧૯૩૦ રવિવાર સાંધિયેર દેલાદ  ૧૨૩૧-૦૩-૧૯૩૦સોમવાર દેલાદ ખાતે આરામ     ૦૦૧-૦૪-૧૯૩૦મંગળવાર છાપરાભાટા  સુરત  ૧૧૦૨-૦૪-૧૯૩૦ બુધવાર  ડિંડોલી વાંઝ  ૧૨૦૩-૦૪-૧૯૩૦ ગુરુવાર ધમણ  નવસારી   ૧૩૦૪-૦૪-૧૯૩૦શુક્રવાર વિજલપુર  કરાડી૯૦૫-૦૪-૧૯૩૦શનિવાર કરાડી-માટવાડ  દાંડી  ૪

સ્મારક
દાંડી કૂચ સંબંધિત રાષ્ટ્રીય નમક સત્યાગ્રહ સ્મારક નામનું એક સ્મારક સંગ્રહાલય ૩૦ જાન્યુઆરી ૨૦૧૯ના રોજ દાંડી ખાતે ખુલ્લુ મૂકવામાં આવ્યું છે.

 આ પણ જુઓ 
 ધરાસણા સત્યાગ્રહ
 રાષ્ટ્રીય નમક સત્યાગ્રહ સ્મારક

 નોંધ 

સંદર્ભ


 બાહ્ય કડીઓ 

 સત્યાગ્રહના કેટલાક માધ્યમો
 દાંડી કૂચનો સ્લાઇડ શો
 દાંડી કૂચની ૭૫મી વર્ષગાંઠ પર પ્રધાનમંત્રીનું વક્તવ્ય
 દાંડી કૂચ સમયરેખા

શ્રેણી:ભારતનો સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ