ઉપનિષદ

ઉપનિષદ વેદનો અંતિમ અને નિષ્કર્ષરૂપ ભાગ છે, તેથી વેદાંત ગણાય છે. ઉપનિષદો મુલત: આધ્યાતમવિદ્યાના ગ્રંથો છે. ઉપનિષદોમાંથી ભારતીય દર્શનની અનેક શાખાઓ જન્મી છે, વધી છે અને વિકસી છે. ગીતા ઉપનિષદોનો પણ સારરૂપ ગ્રંથ ગણાય છે. ઉપનિષદો, બ્રહ્મસુત્ર અને શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા – આ ત્રણ મળીને વેદાંતની પ્રસ્થાનત્રયી બને છે. ઉપનિષદોની સંખ્યા લગભગ ૩૦૦ની છે. પ્રધાન ૧૩ ઉપનિષદો ગણાય છે. જે આ પ્રમાણે છે:

 ઈશ
 કેન
 કઠ
 માંડૂક્ય
 મૂંડક
 પ્રશ્ન
 ઐતરેય
 તૈત્તિરીય
 છાંદોગ્ય
 બૃહદારણ્યક
 શ્વેતાશ્વર
કોષીતિકી
 નૃસિંહતાપની

આમાંના પ્રથમ અગિયાર પર ભગવાન શંકરાચાર્યના ભાષ્યગ્રંથો રચાયા છે.

 ૧૦૮ ઉપનિષદ 
ઉપનિષદની યાદી, મુખ્ય વેદ ગ્રંથ પ્રમાણે છે. શુક્લયજુર્વેદ ની મુક્તિકોપનિષદ માં શ્રીરામ અને શ્રી હનુમાન ના સંવાદ રૂપે મુખ્ય ૧૦૮ ઉપનિષદ તેના વેદ સાથે ના સંબંધ પ્રમાણે અને શાંતિ પાઠ અનુસાર ક્રમબદ્ધ કરવા માં આવી છે.  

+વેદ-ઉપનિષદ સંબંધ વેદ સંખ્યામુખ્યPeter Heehs (2002), Indian Religions, New York University Press, , pages 60-88સામાન્ય સંન્યાસPatrick Olivelle (1992), The Samnyasa Upanisads, Oxford University Press, , pages x-xi, 5શકAM Sastri, The Śākta Upaniṣads, with the commentary of Śrī Upaniṣad-Brahma-Yogin, Adyar Library, વૈષ્ણવAM Sastri, The Vaishnava-upanishads: with the commentary of Sri Upanishad-brahma-yogin, Adyar Library, શૈવAM Sastri, The Śaiva-Upanishads with the commentary of Sri Upanishad-Brahma-Yogin, Adyar Library, યોગThe Yoga Upanishads TR Srinivasa Ayyangar (Translator), SS Sastri (Editor), Adyar Libraryઋગ્વેદ૧૦ઐતરેય, કોષીતિકીઆત્મબોધ, મુદ્ગલનિર્વાણત્રિપૂરા, સૌભાગ્ય લક્ષ્મી, બહવૃચ-અક્ષમાલિકાનાદબિંદુસામવેદ૧૬ છાંદોગ્ય, કેનવજ્રસુચિક, મહા, સાવિત્રીઆરૂણીક, મૈત્રેય, બૃહત-સંન્યાસ, કુંડિક (લઘુ-સંન્યાસ)-વાસુદેવ, અવ્યક્તરુદ્રાક્ષજબાલ, જાબાલીયોગ ચુડામણી, દર્શનકૃષ્ણ યજુર્વેદ૩૨ તૈત્તિરીય, કઠ, શ્વેતાશ્વર, મૈત્રાયણીસર્વસાર, સુખરહસ્ય, સ્કંધ, ગર્ભ, શારીરક, એકાક્ષર, અક્ષિબ્રહ્મ, (લધુ, બૃહદ) અવધૂત, કઠશ્રુતિસરસ્વતીરહસ્યનારાયણ, કલિ-સંતરણકૈવલ્ય, કાલાગ્નિ રુદ્ર, દક્ષિણામૂર્તિ, રુદ્રહૃદય, પંચબ્રહ્મઅમૃતબિંદુ, તેજોબિંદુ, અમૃતનાદ, ક્ષુરીક, ધ્યાનબિંદુ, બ્રહ્મવિદ્યા, યોગતત્વ, યોગશિખા, યોગકુંડલિની, વરાહશુકલ યજુર્વેદ૧૯ બૃહદારણ્યક, ઇશાવાસ્યસુબલ, માંત્રિક, નીરાલંબ, પિંગળ, અધ્યાત્મ, મુક્તિકાજાબલા, પરમહંસ, ભિક્ષુક, તુરિયાતીતા-અવધુત, યાજ્ઞવલ્ક્ય, સત્ય્યાનિયા-તાર-સાર-અદ્વયતારક, હંસ, ત્રિશિખી, મંડલઅથર્વવેદ૩૧ મુંડક, માંડુક્ય, પ્રશ્નઆત્મા, સૂર્ય, પ્રાંગનિહોત્રાPrāṇāgnihotra is missing in some anthologies, included by Paul Deussen (2010 Reprint), Sixty Upanishads of the Veda, Volume 2, Motilal Banarsidass, , page 567અશર્મ, નારદ-પરિવ્રાજક, પરમહંસ પરિવ્રાજક, પરબ્રહ્મસીતા, દેવી, ત્રિપુરાતાપનિ, ભાવનાનૃસિંહતાપની, મહાનારાયણ (ત્રિપદ્વિભૂતિ), રામરહસ્ય, રામતાપણી, ગોપાલતપણિ, કૃષ્ણ, હયગ્રીવ, દત્તાત્રેય, ગરુડઅથર્વશિર,Atharvasiras is missing in some anthologies, included by Paul Deussen (2010 Reprint), Sixty Upanishads of the Veda, Volume 2, Motilal Banarsidass, , page 568 અથર્વશિખ, બૃહજ્જબાલ, શરભ, ભસ્મજાબાલ, ગણપતિશાંડિલ્ય, પાશુપત, મહાવાક્યકુલ ઉપનિષદ૧૦૮૧૩ ૨૧ ૧૯૮ ૧૪૧૩ ૨૦

 સંદર્ભ 

 નોંધ 

 બાહ્ય કડીઓ 
 સ્વર્ગારોહણ - વિવિધ ઉપનિષદની સમજૂતી, ગુજરાતીમાં
 ૧૦૮ ઉપનિષદ, અંગ્રેજીમાં

શ્રેણી:ધાર્મિક સાહિત્ય
શ્રેણી:વેદ
શ્રેણી:ઉપનિષદ