અવિનાશ વ્યાસ

અવિનાશ અનંતરાય વ્યાસ ભારતીય સંગીત નિર્દેશક, ગીતકાર અને ગુજરાતી સિનેમાના ગાયક હતા જેમણે ૧૯૦ કરતાં વધુ ગુજરાતી ચલચિત્રોમાં સંગીત આપ્યું હતું. તેમણે ૨૫ વખત શ્રેષ્ઠ ગીતકાર અને શ્રેષ્ઠ સંગીત માટે ગુજરાત રાજ્ય ફિલ્મ પુરસ્કાર મેળવ્યો હતો. તેમને ભારત સરકાર તરફથી ૧૯૭૦માં ચોથો સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર પદ્મશ્રી અર્પણ થયો હતો.

 જીવન 
અવિનાશ વ્યાસનો જન્મ ગુજરાતમાં ૨૧ જુલાઇ ૧૯૧૨ના રોજ થયો હતો. તેમણે તેમની પ્રારંભિક સંગીત તાલીમ ઉસ્તાદ અલ્લાઉદિન ખાન પાસે લીધી હતી. તેમની કારકિર્દીની શરૂઆત HMV સાથે યંગ ઇન્ડિયા હેઠળ થઇ હતી જ્યાં અવિનાશ વ્યાસે તેમની પ્રથમ ગ્રામોફોન રેકર્ડ ૧૯૪૦માં બહાર પાડી હતી અને ચલચિત્ર ઉદ્યોગમાં ગુજરાતી ચલચિત્ર મહાસતી અનસુયા સાથે ૧૯૪૩માં પ્રખ્યાત સંગીતકાર ઉસ્તાદ અલ્લા રખાં સાથે બેલડી બનાવીને કરી હતી. તેના પછીના વર્ષે તેમના બે ચલચિત્રો કૃષ્ણ ભક્ત બોદાણા અને લહેરી બદમાશ સફળ ન રહ્યા હતા. તેમનું પ્રથમ મોટું સફળ ચલચિત્ર ૧૯૪૮માં ગુણસુંદરી હતું, જે ગુજરાતી અને હિંદી બંને ભાષામાં દ્વિભાષી ચલચિત્ર હતું.

તેમણે ૧૯૦ હિંદી અને ગુજરાતી ચલચિત્રો માટે ૧૨૦૦ ગીતોને સંગીતબદ્ધ કર્યા હતા, તેમને સંગીત આપેલા કુલ ગીતોની સંખ્યા ૧૦,૦૦૦ જેટલી છે. તેમણે તેમના સમયના મોટાભાગના મુખ્ય ગીતકારો જેવા કે લતા મંગેશકર, મુકેશ, આશા ભોંસલે, મોહમ્મદ રફી, મન્ના ડે, ઉષા મંગેશકર, ગીતા દત્ત, સમુમન કલ્યાણપુર, મુકેશ, હેમંત કુમાર, તલત મહેમૂદ, કિશોર કુમાર, મહેન્દ્ર કપૂર અને ઉષા મંગેશકર સાથે કામ કર્યું હતું. તેમણે કમાર જલાલાબાદી, ઇન્દિવર, ભરત વ્યાસ અને રાજા મહેંદી અલી ખાન જેવા ગીતકારો સાથે બેલડી બનાવીને ગીતો લખ્યા હતા. ગીતા દત્ત તેમના માનીતા ગીતકાર હતા અને તેણીએ બંગાળી હોવા છતાં ગુજરાતી ચલચિત્રોમાં વધુ ગીતો ગાયા હતા.

અવિનાશ વ્યાસે ગીત, ગઝલ અને ગરબા જેવા વિવિધ સાહિત્યપ્રકારોમાં અનેક કૃતિઓ રચી છે, પણ તેઓ તેમણે લખેલ ગરબા માટે સૌથી વધુ પ્રસિદ્ધ છે. તેમના ગરબાઓમાં છલકતો અંબાજી માટેનો ભક્તિભાવ તેની અભિવ્યક્તિ માટે અજોડ ગણાય છે. પોતે પુરુષ હોવા છતાં પુત્રીહૃદયથી ગરબા લખવા એ તેમની ખાસીયત હતી, જે તેમના મોટાભાગના ગરબાઓમાં દેખાય છે.

અવિનાશ વ્યાસ પોતાની કૃતિઓ જાતે જ સ્વરબદ્ધ કરતા હતા. તેમની રચનાઓ જેટલી કાવ્યમય હતી તેટલી જ સુરીલી પણ હતી. સુગમ સંગીત ઉપરાંત તેમણે ગુજરાતી ચલચિત્રોમાં પણ સંગીત આપ્યું છે. કવિ પ્રદીપજીના ખૂબ પ્રખ્યાત ગીત "પીંજરે કે પંછી રે, તેરા દર્દ ના જાને કોઇ" ને તેમણે સ્વરબ્દ્ધ કરેલુ. તેમને કનૈયાલાલ મુનશીએ ભારતીય વિદ્યા ભવનના સંગીત વિભાગના અધ્યક્ષ તરીકે નિયુક્ત કર્યા હતા.ગુજરાતી અસ્મિતાના જ્યોતિર્ધરો, માહિતિ કમિશનર, ગુજરાત રાજ્ય, ગાંધીનગર,નવેમ્બર ૨૦૧૪

તેમને વાર્ષિક ગુજરાત રાજ્ય ફિલ્મ પુરસ્કાર ૨૫ વખત શ્રેષ્ઠ ગીતકાર અને શ્રેષ્ઠ સંગીત માટે મળ્યા હતા, જે એક કિર્તીમાન છે. ગુજરાત રાજ્ય સંગીત નૃત્ય અકાદમીએ તેમને "ગૌરવ પુરસ્કાર" એનાયત કર્યો હતો અને ૧૯૭૦માં ભારત સરકાર દ્વારા તેમને પદ્મ શ્રી પુરસ્કાર એનાયત થયો હતો. તેમની કેટલીક યાદગાર રચનાઓ ૨૯ માર્ચ ૨૦૧૨ના રોજ સંગ્રહ તરીકે અવિનાશ વ્યાસ - અ મ્યુઝિકલ જર્ની તરીકે બહાર પડ્યું હતું. તેમનું અવસાન ૨૦ ઓગસ્ટ ૧૯૮૪ના રોજ ૭૨ વર્ષની ઉંમરે, તેમના છેલ્લા ચલચિત્ર ભક્ત ગોરા કુંભારની રજૂઆતના ત્રણ વર્ષ પછી થયું હતું.

 જાણીતી રચનાઓ 
વર્ષગીતચલચિત્રગીતકારગાયકો૧૯૪૯રાખના રમકડામંગળ ફેરાઅવિનાશ વ્યાસગીતા દત્ત અને એ. આર. ઓઝા૧૯૪૯અમે મુંબઈના રહેવાસીમંગળ ફેરાઅવિનાશ વ્યાસગીતા રોય, ચુનીલાલ પરદેશી અને એ. આર. ઓઝા૧૯૫૦રીતુ અનોખી પ્યાર અનોખાહર હર મહાદેવઅજ્ઞાતઝોહરા અબાલેવાલી૧૯૫૦ટીમ ટીમા ટીમ તારેહર હર મહાદેવરમેશ શાસ્ત્રીમુકેશ અને સુલોચના કદમ૧૯૫૨ચમક રહે તારેરાજરાણી દયમંતીનીલકંઠ તિવારીમધુબાલા ઝવેરી૧૯૫૩જાને દી કિસ્મત કી નાવભાગ્યવાનરમેશ ગુપ્તામન્ના ડે અને વૃંદ૧૯૫૪બી.એ., એમ.એ., બી.એડ.અધિકારરાજા મહેંદી અલી ખાનઆશા ભોંસલે અને વૃંદ૧૯૫૪તીકડમ બાઝી તીકડમ બાઝીઅધિકારરાજા મહેંદી અલી ખાનકિશોર કુમાર૧૯૫૪સુન ભી લે પરવરદિગાર દિલ કી ઇતની સી પુકારમલ્લિકા-એ-આલમ નૂરજહાંકેશવ ત્રિવેદીઆશા ભોંસલે૧૯૫૪એક ધરતી હૈ એક હૈ ગગનઅધિકારનીલકંઠ તિવારીમીના કપૂર૧૯૫૫કોઇ દુખીયારી આયી તેરે દ્વારઅંધેરી નગરી ચોપટ રાજાભરત વ્યાસસુધા મલહોત્રા૧૯૫૫તેરે દ્વાર ખડા ભગવાનવામન અવતારકવિ પ્રદિપકવિ પ્રદિપ૧૯૫૫બડે બડે ઢૂંઢે પહાડજગતગુરુ શંકરાચાર્યભરત વ્યાસહેમંત કુમાર૧૯૫૫દીપ જલ રાહા હૈઅંધેરી નગરી ચોપટ રાજાભરત વ્યાસતલત મહેમૂદ૧૯૫૫એક બાર તો મિલ લો ગલેઅંધેરી નગરી ચોપટ રાજાભરત વ્યાસતલત મહેમૂદ અને સુધા મલહોત્રા૧૯૫૭આજ નહી તો કલનાગમણીકવિ પ્રદિપગીતા દત્ત૧૯૫૭આજ નહી તો કલ બિખરેંગે યે બાદલનાગમણીકવિ પ્રદિપગીતા દત્ત૧૯૫૭પોલમ પોલલક્ષ્મીકમાર જલાલબાદીમોહમ્મદ રફી૧૯૫૭પિંજરે કે પંછી રેનાગમણીકવિ પ્રદિપકવિ પ્રદિપ૧૯૫૭સો જા રે મેરે લાલઆધી રોટીભરત વ્યાસગીતા દત્ત૧૯૬૦મહેંદી તે વાવી માળવેમહેંદી રંગ લાગ્યોઅવિનાશ વ્યાસલતા મંગેશકર૧૯૬૦રસ્તે રઝળતી વાર્તામહેંદી રંગ લાગ્યોઅવિનાશ વ્યાસલતા મંગેશકર૧૯૬૦તેરે બંગલે કી બાબુ મે મૈનાભક્ત રાજભરત વ્યાસશમશાદ બેગમ૧૯૬૦આ મુંબઈ છેમહેંદી રંગ લાગ્યોચંદ્રકાંત સોલંકીમન્ના ડે૧૯૬૨જા રે બાદલ જાકૈલાશપતિમદન ભારતીલતા મંગેશકર૧૯૭૭હું અમદાવાદનો રીક્ષાવાળોમા બાપરુઇ રાજકિશોર કુમાર

 ચલચિત્રો 

 મહાસતી અનસૂયા (૧૯૪૩)
 કૃષ્ણ ભક્ત બોદાણા (૧૯૪૪)
 લહેરી બદમાશ (૧૯૪૪)
 ગુણસંદરી (૧૯૪૮)
 મંગળ ફેરા (૧૯૪૯)
 હર હર મહાદેવ (૧૯૫૦)
 વીર ભીમસેન (૧૯૫૦)
 દશાવતાર (૧૯૫૧)
 જય મહાલક્ષ્મી (૧૯૫૧)
 રામ જન્મ (૧૯૫૧)
 શ્રી વિષ્ણુ ભગવાન (૧૯૫૧)
 રાજરાણી દયમંતી (૧૯૫૨)
 શિવ શક્તિ (૧૯૫૨)
 વાસના (૧૯૫૨)
 ભાગ્યવાન (૧૯૫૩)
 તીન બત્તી ચાર રાસ્તા (૧૯૫૩)
 ચક્રધારી (૧૯૫૪)
 મહા પૂજા (૧૯૫૪)
 મલ્લિકા-એ-આલમ નૂરજહાં (૧૯૫૪)
 અધિકાર (૧૯૫૪)
 અંધેર નગરી ચોપટ રાજા (૧૯૫૫)
 વામન અવતાર (૧૯૫૫)
 એકાદશી (૧૯૫૫)
 જગદગુરૂ શંકરાચાર્ય (૧૯૫૫)
 રિયાસત (૧૯૫૫)
 દ્વારકાધીશ (૧૯૫૬)
 સુદર્શન ચક્ર (૧૯૫૬)
 લક્ષ્મી (૧૯૫૭)
 નાગ મણિ (૧૯૫૭)
 રામ લક્ષ્મણ (૧૯૫૭)
 સંત રઘુ (૧૯૫૭)
 આધી રોટી (૧૯૫૭)
 ગોપીચંદ (૧૯૫૮)
 ગ્રેટ શો ઓફ ઇન્ડયા (૧૯૫૮)
 જંગ બહાદુર (૧૯૫૮)
 પતિ પરમેશ્વર (૧૯૫૮)
 રામ ભક્તિ (૧૯૫૮)
 ચરણોં કી દાસી (૧૯૫૯)
 ગૃહલક્ષ્મી (૧૯૫૯)
 મહેંદી રંગ લાગ્યો (૧૯૬૦)
 ભક્ત રાજ (૧૯૬૦)
 હેરોન મલ્લાત (૧૯૬૧)
 હવા મહલ (૧૯૬૨)
 કૈલાશપતિ (૧૯૬૨)
 બાપુ ને કહા થા (૧૯૬૨)
 રોયલ મેલ (૧૯૬૩)
 ભક્ત ધ્રુવ કુમાર (૧૯૬૪)
 કલાપી (૧૯૬૭)
 બદમાશ (૧૯૬૯)
 બેટી તુમ્હારે જૈસી (૧૯૬૯)
 સૂર્ય દેવતા (૧૯૬૯)
 તાકત ઔર તલવાર (૧૯૭૦)
 જેસલ તોરલ (૧૯૭૧)
 મહા સતી સાવિત્રી (૧૯૭૩)
 ડાકુ ઔર ભગવાન (૧૯૭૫)
 સોન બૈની ચુન દાદી (૧૯૭૬)
 મા બાપ (૧૯૭૯)
 ભક્ત ગોરા કુંભાર (૧૯૮૧)

 સંદર્ભ 

 બાહ્ય કડીઓ 




શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર
શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ
શ્રેણી:સંગીતકાર
શ્રેણી:પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતાઓ
શ્રેણી:૧૯૧૨માં જન્મ
શ્રેણી:૧૯૮૪માં મૃત્યુ