ચંદ્રકાંત બક્ષી

ચંદ્રકાંત કેશવલાલ બક્ષી (૨૦ ઓગસ્ટ, ૧૯૩૨ – ૨૫ માર્ચ, ૨૦૦૬) આધુનિક ગુજરાતી સાહિત્યના અગ્રગણ્ય અને જાણીતા લેખક હતા.

જીવન
ચંદ્રકાંત બક્ષીનો જન્મ પાલનપુર ‍(હવે બનાસકાંઠા જિલ્લામાં) ખાતે ૨૦ ઓગસ્ટ, ૧૯૩૨ ના રોજ થયો હતો. તેઓ ગુજરાતી જૈન કુટુંબના કેશવલાલ બક્ષી અને ચંચળબેનના બીજા પુત્ર હતા. તેમણે પ્રારંભનું શિક્ષણ પાલનપુર અને કલકત્તામાં લીધું હતું. ૧૯૫૨માં તેઓ કલકત્તા યુનિવર્સિટીની સેન્ટ ઝેવિયર્સ કોલેજમાંથી બી.એ. થયા. તેઓ કલકત્તા સ્થાયી થયા અને કલકત્તા યુનિવર્સિટીમાંથી ૧૯૫૬માં એલ.એલ.બી. અને ૧૯૬૩માં ઇતિહાસ અને રાજકારણ વિષય સાથે એમ.એ. થયા.

કલકત્તામાં તેમણે ૧૨ વર્ષ કપડાંની દુકાનમાં વેપાર કર્યો અને ત્યાં તેમણે પોતાની પ્રથમ વાર્તા મકાનનાં ભૂત લખી હતી. તેમનું પ્રથમ પુસ્તક પડઘાં ડૂબી ગયા ૧૯૫૭માં પ્રકાશિત થયું. ૧૯૬૯માં તેઓ મુંબઇમાં સ્થાયી થયા અને ઇતિહાસ અને રાષ્ટ્રવિજ્ઞાનના અધ્યાપક તરીકે ૧૯૭૦થી ૧૯૮૦ સુધી તેઓ મીઠીબાઈ કૉલેજ તથા મુંબઈ યુનિવર્સિટીના અનુસ્નાતક વિભાગમાં કાર્યરત રહ્યા. તેઓ યુનિવર્સિટીમાં સેનેટના સભ્ય હતા. ૧૯૮૦–૮૨ સુધી તેઓ મુંબઈની એલ.એસ. રાહેજા આર્ટ્સ અને કોમર્સ કૉલેજના પ્રિન્સિપાલ પદે રહ્યા અને ત્યાંથી નિવૃત્ત થયા. આ પછી તેઓ પૂર્ણ સમયના લેખક/પત્રકાર તરીકે જ સક્રિય રહ્યા. તેઓ વિવિધ સામયિકો અને દૈનિકોમાં લેખ લખતા હતા.

૧૯૯૯માં મહારાષ્ટ્ર સરકાર દ્વારા તેમની મુંબઈના શેરીફ પદે નિમણૂક કરવામાં આવી હતી. ૨૫ માર્ચ, ૨૦૦૬ ના રોજ અમદાવાદ ખાતે હૃદયરોગના હુમલાથી તેમનું અવસાન થયું.

તેમના ચાહકોમાં તેઓ બક્ષી અથવા બક્ષીબાબુના નામથી જાણીતા હતા.

 અંગત જીવન 
તેમના લગ્ન બકુલા (મૃ. ૨૦૦૨) સાથે થયા હતા. તેમના પુત્રી રીવા હાલમાં અમદાવાદ ખાતે પોતાના દત્તક પુત્ર સાથે રહે છે.

લેખન શૈલી
તેઓ તેમના લખાણોનો ક્યારેય એક કરતાં વધુ કાચો મુસદ્દો તૈયાર કરતા નહોતા. તેમનાં લખાણોમાં ગુજરાતી અને ઉર્દૂ શબ્દોનું મિશ્રણ રહેતું. તેમની નવલકથા અને વાર્તાઓના પાત્રો મુશ્કેલીભર્યું જીવન જીવતા દર્શાવાયા છે. તેમણે ઐતહાસિક નવલકથાઓ અતીતવન અને અયનવૃત પણ લખી છે. ચંદ્રકાંત બક્ષીની ટૂંકી વાર્તાઓ શહેરી જીવન, લાગણીઓનો ઉભરો, યુદ્ધનું વાતાવરણ વગેરે પાર્શ્વભૂમિકાઓ ધરાવતી હતી. તેમણે ઇતિહાસ અને સંસ્કૃતિ પર ખૂબ લખ્યું છે. રેડિફ અનુસાર જ્યારે તેઓ તેમને ન ગમતાં વ્યક્તિઓ વિશે લખતા ત્યારે તેમનું લખાણ તીક્ષ્ણ અને ભેદક હતું. તેમની આત્મકથા બક્ષીનામા ગુજરાતી દૈનિક સમકાલીનમાં હપ્તાવાર પ્રગટ થઇ હતી. આ આત્મકથાના કેટલાંક પ્રકરણો તેઓ તેમનાં દુશ્મનના મૃતદેહમાં પેશાબ કરતા હોવાની કલ્પનાને કારણે પ્રગટ નહોતા કરવામાં આવ્યા.

પારિતોષિક
૧૯૬૮માં પેરેલિસિસ નવલકથા માટે તેમને ત્રીજા ઇનામનો અડધો ભાગ ગુજરાત સરકાર તરફથી એનાયત થયો હતો, જેનો તેમણે અસ્વીકાર કર્યો હતો. ૧૯૮૪માં મહાજાતિ ગુજરાતી માટે ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી દ્વારા અપાયેલ પ્રથમ ઇનામ તેમણે પાછું આપી દીધું હતું, તેમના મત મુજબ આ ઈનામો યુવા લેખકોને આપવા જોઈએ.

વિવાદ
ગુજરાત સરકારે તેમની ટૂંકી વાર્તા કુત્તી પર અશ્લીલ લખાણ માટે કેસ કરેલો. તેમણે આ માટે સરકાર વિરુદ્ધ કોર્ટમાં કેસ લડેલો. છેવટે ગુજરાત સરકારે તેમની સામેના બધાં આરોપો પાછાં ખેંચી લીધા હતા.

 સર્જન
તેમની પ્રથમ વાર્તા મકાનનાં ભૂત કુમાર માસિકમાં જાન્યુઆરી, ૧૯૫૧ દરમિયાન પ્રકાશિત થઇ હતી. તેમણે કુલ ૧૭૮ પુસ્તકો લખ્યા છે, જેમાં ૧૭ પુસ્તકો ઇતિહાસ પર, ૨૬ નવલકથાઓ, ૧૫ ટૂંકી વાર્તાઓના સંગ્રહો, ૬ રાજકારણ સંબંધી પુસ્તકો, ૮ પ્રવાસવર્ણનો, ૨ નાટકો અને ૨૫ પુસ્તકો વિવિધ વિષયો પર છે. તેમની આત્મકથા બક્ષીનામા ત્રણ ભાગમાં વહેંચાયેલી છે. તેમનાં ૧૫ જેટલાં પુસ્તકો હિન્દી, મરાઠી, અંગ્રેજી તેમજ અન્ય ભાષાઓમાં અનુવાદિત થયેલ છે.

ચંદ્રકાંત બક્ષીનું સંપૂર્ણ સર્જન વિષય પ્રમાણે નીચે પ્રમાણે છે:

નવલકથાઓ
 નામ  વર્ષપડઘા ડૂબી ગયા૧૯૫૭રોમા૧૯૫૯એકલતાના કિનારા૧૯૫૯આકાર૧૯૬૩એક અને એક૧૯૬૫પેરેલિસિસ૧૯૬૭જાતકકથા૧૯૬૯હનીમૂન૧૯૭૧અયનવૃત્ત૧૯૭૨અતિતવન૧૯૭૩લગ્નની આગલી રાતે૧૯૭૩ઝિંદાની૧૯૭૪સુરખાબ૧૯૭૪આકાશે કહ્યું૧૯૭૫રીફ મરીના૧૯૭૬યાત્રાનો અંત (અનુવાદ)૧૯૭૬દિશાતરંગ૧૯૭૯બાકી રાત૧૯૭૯હથેળી પર બાદબાકી૧૯૮૧હું, કોનારક શાહ...૧૯૮૩લીલી નસોમાં પાનખર૧૯૮૪વંશ૧૯૮૬પ્રિય નીકી...૧૯૮૭કૉરસ૧૯૯૧મારું નામ તારું નામ૧૯૯૫સમકાલ૧૯૯૮

વાર્તાસંગ્રહ
 નામ  વર્ષપ્યાર૧૯૫૮એક સાંજની મુલાકાત૧૯૬૧મીરા૧૯૬૫મશાલ૧૯૬૮ક્રમશ:૧૯૭૧કેટલીક અમેરિકન વાર્તાઓ૧૯૭૨બક્ષીની કેટલીક વાર્તાઓ૧૯૭૨પશ્ચિમ૧૯૭૬આજની સોવિયેત વાર્તાઓ૧૯૭૭ચંદ્રકાંત બક્ષીની શ્રેષ્ઠ વાર્તાઓ૧૯૭૭૧૩૯ વાર્તાઓ - ૧૧૯૮૭૧૩૯ વાર્તાઓ - ૧૧૯૮૭સદાબહાર વાર્તાઓ૨૦૦૨દસ વાર્તાઓ૨૦૦૩બક્ષીની વાર્તાઓ૨૦૦૩

નાટક
જ્યુથિકા (૧૯૭૦)
પરાજય (૧૯૭૬)

આત્મકથા
બક્ષીનામા: ભાગ ૧, ૨, ૩ (૧૯૮૮)

અનુવાદ
સુખી હોવું (૨૦૦૨)

ઇતિહાસ/સંસ્કૃતિ
 નામ  વર્ષમેસોપોટેમિયાની સંસ્કૃતિ૧૯૭૨ગ્રીસની સંસ્કૃતિ૧૯૭૩ચીનની સંસ્કૃતિ૧૯૭૪યહૂદી સંસ્કૃતિ૧૯૭૫આભંગ૧૯૭૬ઇજિપ્તની સંસ્કૃતિ૧૯૭૬તવારીખ૧૯૭૭રોમન સંસ્કૃતિ૧૯૭૭પિકનિક૧૯૮૧વાતાયન૧૯૮૪સ્પીડબ્રેકર૧૯૮૫ક્લોઝ-અપ૧૯૮૫ચંદ્રકાંત બક્ષીના શ્રેષ્ઠ નિબંધો૧૯૮૭વિજ્ઞાન વિશે૧૯૯૨સ્ટૉપર૧૯૯૫સ્પાર્કપ્લગ૧૯૯૫એ-બી-સીથી એક્સ-વાય-ઝી૨૦૦૦

શ્રેણીઓ
 જ્ઞાન-વિજ્ઞાન શ્રેણી (૧૯૮૯)
 ક્રમ  નામ  વર્ષ ૧.  જ્ઞાન – વિજ્ઞાન ભાગ – ૧ ૧૯૮૯ ૨.  જ્ઞાન – વિજ્ઞાન ભાગ - ૨  ૧૯૮૯ ૩.  શિક્ષણ ભાગ – ૧  ૧૯૮૯ ૪.  શિક્ષણ ભાગ – ૨  ૧૯૮૯ ૫.  અર્થશાસ્ત્ર  ૧૯૮૯ ૬.  ઇતિહાસ ભાગ – ૧  ૧૯૮૯ ૭.  ઇતિહાસ ભાગ – ૨  ૧૯૮૯ ૮.  રાજકારણ ભાગ – ૧ ૧૯૮૯ ૯.  રાજકારણ ભાગ – ૨ ૧૯૮૯ ૧૦. સમાજ ભાગ – ૧  ૧૯૮૯ ૧૧.  સમાજ ભાગ – ૨  ૧૯૮૯ ૧૨.  ગુજરાત ભાગ – ૧  ૧૯૮૯ ૧૩.  ગુજરાત ભાગ – ૨  ૧૯૮૯ ૧૪.  ગુજરાતી ભાષા અને સાહિત્ય ભાગ – ૧  ૧૯૮૯ ૧૫.ગુજરાતી ભાષા અને સાહિત્ય ભાગ – ૨  ૧૯૮૯ ૧૬.  સ્ત્રી  ૧૯૮૯ ૧૭.  રમતગમત  ૧૯૮૯ ૧૮.  પત્રકારત્વ અને માધ્યમ ભાગ – ૧  ૧૯૮૯ ૧૯.  પત્રકારત્વ અને માધ્યમ ભાગ – ૨  ૧૯૮૯ ૨૦.  દેશ  ૧૯૮૯ ૨૧.  વિદેશ  ૧૯૮૯ ૨૨.  આનંદરમૂજ ભાગ – ૧  ૧૯૮૯ ૨૩. આનંદરમૂજ ભાગ – ૨  ૧૯૮૯ ૨૪. વિવિધા ભાગ – ૧  ૧૯૮૯ ૨૫.  વિવિધા ભાગ – ૨  ૧૯૮૯

 યુવાનોને સપ્રેમ શ્રેણી (૧૯૯૧)
 ક્રમ  નામ  વર્ષ ૧.  યુવતા ૧૯૯૧ ૨.  સાહસ  ૧૯૯૧ ૩.  સંસ્કાર  ૧૯૯૧ ૪.  શિક્ષણ  ૧૯૯૧ ૫.  સામયિકતા  ૧૯૯૧

 જીવનનનું આકાશ શ્રેણી (૧૯૯૧)
 ક્રમ  નામ  વર્ષ ૧.  ઉપક્રમ ૧૯૯૧ ૨.  ક્રમ  ૧૯૯૧ ૩.  અનુક્રમ  ૧૯૯૧ ૪.  અતિક્રમ  ૧૯૯૧ ૫.  યથાક્રમ  ૧૯૯૧ ૬.  વિક્રમ  ૧૯૯૧ ૭.  પરાક્રમ  ૧૯૯૧

 વિકલ્પ શ્રેણી (૧૯૯૪)
 ક્રમ  નામ  વર્ષ ૧.  સંસ્કાર અને સાહિત્ય  ૧૯૯૪ ૨.  ધર્મ અને દર્શન  ૧૯૯૪ ૩.  માદા અને નારી  ૧૯૯૪ ૪.  કાલ અને આજ  ૧૯૯૪

 ચાણક્ય ગ્રંથમાળા (૧૯૯૭)
 ક્રમ  નામ  વર્ષ ૧.  હિંદુત્વ: દિશા ૨૧મી સદી  ૧૯૯૭

 નવભારત શ્રેણી (૧૯૯૮)
 ક્રમ  નામ  વર્ષ ૧.  સ્ત્રી વિષે  ૧૯૯૮ ૨.  મિજાજ અને દિલદરિયા  ૧૯૯૮ ૩.  અસ્મિતા ગુજરાતની  ૧૯૯૮ ૪.  મેનેજમેન્ટ અને બિઝનેસ  ૧૯૯૮ ૫.  ટી.વી. પહેલાં અને ટી.વી. પછી  ૧૯૯૮ ૬.  મેઘધનુષ્ય  ૧૯૯૮

 વાગ્દેવી શ્રેણી (૧૯૯૮)
 ક્રમ  નામ  વર્ષ ૧.  બસ, એક જ જિંદગી  ૧૯૯૮ ૨.  ખાવું, પીવું, રમવું  ૧૯૯૮ ૩.  દેશ – પરદેશ  ૧૯૯૮ ૪.  રમૂજકાંડ  ૧૯૯૮ ૫. ખુરશીકારણથી રાષ્ટ્રકારણ  ૧૯૯૮ ૬.  શબ્દ અને સાહિત્ય  ૧૯૯૮

 નમસ્કાર શ્રેણી (૧૯૯૯)
 ક્રમ  નામ  વર્ષ ૧.  યાદ ઇતિહાસ  ૧૯૯૯ ૨.  મહાન ભારત  ૧૯૯૯ ૩.  દર્શન વિશ્વ  ૧૯૯૯ ૪.  દેશ ગુજરાત  ૧૯૯૯

 વાતાયન શ્રેણી (૨૦૦૧)
 ક્રમ  નામ  વર્ષ ૧.  જીવન અને સફર  ૨૦૦૧ ૨.  સાહિત્ય અને સર્જન  ૨૦૦૧ ૩.  ગુજરાત અને ગુજરાતી  ૨૦૦૧ ૪.  સ્ત્રી અને કવિતા  ૨૦૦૧

 વર્તમાન શ્રેણી (૨૦૦૩)
 ક્રમ  નામ  વર્ષ ૧.  મૌજ અને શોખ  ૨૦૦૩ ૨.  દૂધમાં લોહીના ટીંપાં  ૨૦૦૩ ૩.  મીડીયા, કાવ્ય, સાહિત્ય  ૨૦૦૩ ૪.  રાજનીતિ અને અનીતિકારણ  ૨૦૦૩ ૫.  સ્ત્રી અને કવિતા  ૨૦૦૩

અન્ય ભાષામાં અનૂદિત
 નામ  ભાષા  વર્ષપેરેલિસિસમરાઠી૧૯૭૯દોમાનિકોહિન્દી૧૯૭૯આકારહિન્દી૧૯૭૯પેરેલિસિસઅંગ્રેજી૧૯૮૨ઝિન્દાનીમરાઠી૧૯૮૪લોસ્ટ ઇલ્યુઝન્સ (લીલી નસોમાં પાનખર)અંગ્રેજી૧૯૮૯પેરેલિસિસહિન્દી૧૯૮૯પતઝડ હપે પત્તેમેંહિન્દી૧૯૯૦ગુડ નાઇટ, ડેડીમરાઠી૧૯૯૬નાનું નીનું મથુ (વાર્તાસંગ્રહ)કન્નડ૧૯૯૬સ્પીડબ્રેકરહિન્દી૨૦૦૧સમકાલહિન્દી૨૦૦૩સમકાલમરાઠી૨૦૦૩અવર ટાઇમ્સ (સમકાલ)અંગ્રેજી૨૦૦૩

ગુજરાત/પ્રવાસ
 નામ  વર્ષમહાજાતિ ગુજરાતી૧૯૮૧ગુજરે થે હમ જહાં સે૧૯૮૨પિતૃભૂમિ ગુજરાત૧૯૮૩અમેરિકા અમેરિકા૧૯૮૫રશિયા રશિયા૧૯૮૭દક્ષિણ આફ્રિકા૧૯૯૦વિશ્વની પ્રાચીન સંસ્કૃતિઓ૧૯૯૧

રાજકારણ
 નામ  વર્ષરાજકારણ ગુજરાત (૧૯૮૯-૧૯૯૫)૧૯૯૫રાજકારણ ભારત (૧૯૮૯-૧૯૯૫)૧૯૯૫ગોધરાકાંડ: ગુજરાત વિરુધ્ધ સેક્યુલર તાલિબાન૨૦૦૨મહાત્મા અને ગાંધી૨૦૦૨આઝાદી પહેલાં૨૦૦૨આઝાદી પછી૨૦૦૨

પ્રકીર્ણ
 ક્રમ  નામ  વર્ષ ૧.  અન્ડરલાઇન  ૧૯૯૨ ૨.  આદાન  ૧૯૯૨૩.  પ્રદાન  ૧૯૯૨ ૪.  ઇંગ્લિશ વર્ડ : ગુજરાતી પર્યાય  ૧૯૯૫ ૫.  નવાં નામો  ૧૯૯૫ ૬. ૧૭૪૭ – ૧૯૯૭: ૫૦ વર્ષમાં સામાજીક વિકાસ  ૧૯૯૮ ૭.  સેક્સ: મારી દ્રષ્ટિએ  ૨૦૦૦

જીવનવૃત્તાંત
 ક્રમ પુસ્તક્નું નામ  લેખકનું નામ  વર્ષ  ૧.  બક્ષી: એક જીવની  જયંતીલાલ મહેતા  ૧૯૯૨  ૨. ચંદ્રકાંત બક્ષીનું નવલકથાવિશ્વ બિપિન આશર  ૧૯૯૮  ૩.  ચંદ્રકાંત બક્ષીની સહિત્યસૃષ્ટિ  દક્ષેશ ઠાકર  ૨૦૦૦ 

અન્ય
 ક્રમ  નામ  વર્ષ ૧.  લવ… અને મૃત્યું  ૨૦૦૫ ૨.  નેપથ્ય  ૨૦૦૫૩.  શબ્દપર્વ  ૨૦૦૫ ૪.  ગુજરાત વિવિધા  ૨૦૦૫ ૫.  ૩૫ લેખો  ૨૦૦૫

કોલમ/કટારલેખ
 ક્લોઝ-અપ, વાતાયન: દિવ્ય ભાસ્કર
 સ્પીડબ્રેકર, વાતાયન: ગુજરાત સમાચાર
 સંદેશ
 ચિત્રલેખા
 મિડ-ડે
 વિકલ્પઃ અભિયાન સાપ્તાહિક

સમાચાર
 ૨૬ એપ્રિલ, ૨૦૦૮ ના રોજ શ્રી ચંદ્રકાન્ત બક્ષી સાહિત્ય મંડળ, રાજકોટ દ્વારા ચંદ્રકાંત બક્ષીનાં જીવન પર બે ડીવીડી બહાર પાડવામાં આવી હતી.
 ચંદ્રકાંત બક્ષીના જીવન પર આધારિત એકાંકી નાટક હું ચંદ્રકાંત બક્ષી જૂન ૨૦૧૩માં રજૂ થયું હતું. આ એકાંકીમાં પ્રતિક ગાંધીએ ચંદ્રકાંત બક્ષીની ભૂમિકા ભજવી હતી, જ્યારે શિશિર રામાવત આ એકાંકીના લેખક હતા.

સંદર્ભ

બાહ્ય કડીઓ


 ચંદ્રકાંત બક્ષી સાથે મુલાકાત
 જીવનપરિચય
 નેહલ મહેતા દ્વારા શ્રધ્ધાંજલી
 રીવા બક્ષી (દીકરી) દ્વારા યાદગીરી
 મૌલિકા દેરાસરી દ્વારા શબ્દાંજલી

શ્રેણી:ગુજરાતી વ્યક્તિત્વ
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર
શ્રેણી:૧૯૩૨માં જન્મ
શ્રેણી:૨૦૦૬માં મૃત્યુ