Vantu ñe'ẽnguéra

Wilhelm H. I. Bleek (1827-1875) ha'e akue pe peteĩha oipuruva'ekue pe ñe'ẽ Vuntú (), kóva he'ise "yvypórakuéra" (*va-ntú ha'e peteĩ papyeta, *mu-ntu ha'eta pe peteĩnteva) ojehechaháicha heta ñe'ẽme ko juehegua pegua. Ha'e avei ojapo ko aty ñemohenda oipuruvo temimo'ã tembikuaa pegua 1862 guive 1869 peve. Ha'e ha Carl Meinhof oñepyrũ ojapo marandu mbojojavo ñe’ẽtekuaape ko'ava ñe'ẽnguéra.

 Tembisakue 
Umi Áfrikañembygua ipire hũva oñembohéra akue «vantúes» pe apartheid he'iháicha, ko'ãngá ojepotave ha ojepuruve pe ñe'ẽ "sintu" oje'e hag̃ua ko'ava ñe'ẽnguérape.