Ñeꞌẽngatu

Ñeꞌẽngatu térã ñeꞌẽngatu amasoniapegua (tupiñe'ẽ​me: [ɲɛʔɛ̃ŋaˈtu], nheengatu ysyry negro​reguápe: , nheengatu jepokuaaymaguare (tradicional)-pe: , ha ñeꞌẽngatu ysyry tapajo​reguápe: ), ojekuaáva avei tupiñeꞌẽ koꞌãgagua ha tupiñeꞌẽ amasoniapeguáramo,  haꞌe tupiguarani ñeꞌẽatyꞌi peteĩ ñeꞌẽ. Oñeñeꞌẽ Ysyry Negro rendaha javeve, teꞌýi baniwa, baré ha warekena apytépe, tenonderãite Vrasil retãvore Amazonas município São Gabriel da Cachoeira​pe. Oñeꞌẽva chupe 19 000 ava jerére (ary 2004-2008).

 Ñemohenda 
Nheengatu oñemoakãrapuꞌã tupinamba ñeꞌẽ okañývagui ha oĩ tupi ñeꞌẽaty tupiguarani atyꞌí​pe. Tupiguarani ñeꞌẽatyꞌi oguereko hembiaporã peteĩ ñeꞌẽ aty guasu ha opaichagua, umíva apytépe, techapyrãramo, xeta, siriono, arawete, kaapor, kamayura, guaja, ha tapirape. Heta koꞌã ñeꞌẽ iñambue heta ary oike mboyve mokoloniahára portugalguakuéra pe yvyraꞌã koꞌãga ojekuaáva Vrasílramo. Ohasávo ára, ojeporu ñeꞌẽpy "tupinamba" oñemombeꞌu haguã umi aty "ojoaju ñeꞌẽkuaaty ha arandupýpe".

Jaipyhývo techapyrãramo terarãnguete, jahecha peteĩ ñembojoja portugalñeꞌẽ vrasilpegua, tupi ñeꞌẽ ymaguare ha ñeꞌẽngatu:
PortugalñeꞌẽAvañeꞌẽTupi ñeꞌẽ ymaguareYẽgatu(ñeꞌẽngatu Rio Negroregua)Ñeꞌẽngatu jepokuaaymaguareÑeꞌẽngatu tapajoregua tapicha 1-ha papyteĩ che     papyeta omboykéva ore   omoingepávañande     tapicha 2-ha papyteĩ nde     papyeta peẽ     tapicha 3-ha papyteĩ haꞌe     papyeta haꞌekuéra    

 Ñeꞌẽpukuaa 

 Pundie 
Ñeꞌẽrokái () ohechauka taipu ojehúva mbovy ñeꞌẽpýpe añoite térã, ambue hendáicha, heko nahesakãporãiva. 
Tembekõipegua  (bilabial) Hãirapykuegua (alveolar) Apekũrenondegua (postalveolar)Apekũmegua (palatal) Apekũguygua (velar)  Ahyꞌopyꞌapegua (glotal) ndojoapýiva (simple) oñemboapuꞌáva (redondeada) Peteha (plosiva) iñeꞌẽsẽꞌỹva (sorda) p t  k kʷ (ʔ) iñeꞌẽsẽva (voceada) (b) (ɡ)Petepytuhẽha (africada)( tʃ )  Pytuhẽgua (fricativa) s ʃ  Pokoha tĩmegua (oclusiva nasal)ndojoapýiva (simple) m n tapykue peteha  (post-oralizada)mbndŋgRyryiha (vibrante) r  Ag̃uiha (aproximante) w j j̃

 Puꞌae 
 Tenondegua (anterior) Paꞌũmegua (central) Tapykuegua (posterior) Ombotýva (cerrada) i ĩ u ũ Mbytegua (media) e ẽ o õ Ojepeꞌáva (abierta) a ã

 Umi jehaipyre techapyrã 

 Pedro Luiz Simpson (1876)


 Pe. Afonso Casanovas (2006)


 Eduardo de Almeida Navarro (2011)


 Aline da Cruz (2011)


 Tembiecharã aranduka Yasú Yapurũgitá Yẽgatú (2014)-gui.


 Roger Manuel López Yusuino (Nheengatu venesuela​pegua) (2013)


 Ehecha avei 

 Tupinamba neꞌẽ
 Tupi ñeꞌẽaty
 Yvyraꞌã Cabeça do Cachorro

 Manduꞌapy 

Ñemohenda:Tupiguarani ñeꞌẽatyꞌi