Mboyraiha

vínculo=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Isobutane_numbered_2D.svg|alt=|miniaturadeimagen|209x209px|Mboatypyre isovutáno, imboyraiha kimikapegua (CH3)3CH.
miniaturadeimagen|Peteĩva umi tapichágui oñemombaꞌeguasuvéva omopyꞌãva javegua kõputasiõ rembikuaaty, Edsger Dijkstra ogykehaípe oiko jave ETH Zurich atyguasúpe ary 1994. Dijkstra ñeꞌẽme, "Peteĩ taꞌãnga ikatu ojogua su ñeꞌẽpýpe, peteĩ mboyraiha ojogua su taꞌãngápe".

Tembikuaatýpe, mboyraiha térã fórmula haꞌe peteĩ tape mbykymi ojehechauka hag̃ua marandu símbolope, papapykuaapegua mboyraiha térã kimikapegua mboyraihápeguáicha. Tapiaguápe, ñeꞌẽpy mboyraiha jeporu tembikuaatýpe heꞌise mboykue oñemeꞌẽva apytépegua jokuaa ñemopuꞌã.

Ehpañañeꞌẽ fórmula ou lasioñeꞌẽ tembikuaapegua formula (ꞌysaja michĩꞌ)-gui. 

 Papapykuaápe 
Papapykuaápe, mboyraiha oñeꞌẽ jepi ekuasiõ térã ndojoguaiha rehe ombojoajúva peteĩ papajoaju papapykuaapegua ambuéva ndive, ipuꞌakavehápe teoréma papapykuaapegua. Techapyrã, ojekuaauka hag̃ua peteĩ ehféra volúme oikotevẽ hetaiterei kálkulo mboatypaha rehegua térã ijoguaha ysajarekokuaapegua, heꞌise mbohypa rape (). Hakatu ojapo vove kóva peteĩva haꞌãyke () rehe (techapyrãramo rrádio), papapykuaaharakuéra ojapo mboyraiha omombeꞌu hag̃ua peteĩ ehféra volúme irrádio guive:



Ojehupyty rire ko ohejáva, ikatu ojepapa volumen oimera ẽ esfera rehegua ojekuaa aja irrádio. Koꞌápe, toñeñaminduꞌu volúme V ha rrádio r ojehechaukaha tai peteĩnteramo, ñeꞌẽpy téra ñeꞌẽjoaju rangue. Ko ñoñeꞌẽmby, imbaꞌeguasuꞌivéramo jepe mboyraiha pype jokuaápe ndojoapýiva, heꞌise papapykuaahára ikatuha ombaꞌapo pyaꞌeve mboyraiha ndive tuichavéva ha hasyvéva. Mboyraiha papapykuaapekuéra haꞌe jepi álhevrapegua, hesaꞌỹijopegua térã mbotypyréichagua.

Opaichagua rapykuéri, mboyraihakuéra ohechauka jepi yvóra teete hechapyre mondélo papapykuaaguigua, ha upéicha rupi ikatu ojeporu oñemeꞌẽ hag̃ua ñemyatyrõ (térã ñemyatyrõ hiꞌag̃uíva) yvóra teete porandu rehegua, oĩva opaichavegua ambuévagui. Techapyrã, mboyraiha



haꞌe Newton léi mokõiha heꞌiséva, ha ojeporu hetaiterei mbaꞌerekokuaapegua sitúpe. Ambue mboyraiha, haꞌeháicha ojepuru séno haikarẽ ekuasiõ rehegua omondélo hag̃ua maréa monguꞌe peteĩ yjerépe, ikatu ojejapo omyatyrõ hag̃ua peteĩ porandu tee. Péro opaite kásope mboyraiha ojapo pe base ojejapo hag̃ua jepapa.

Papajoaty iñambue mboyraihágui, heꞌise ndoguerekói jepi jojaha (=) téra ndojojaiha (<)-icha jokuaa. Umi ñeꞌepykuaa ohechauka peteĩ mbaꞌe papapykuaapegua, upépe mboyraiháramo ohechauka peteĩ moañete mbaꞌe papapykuaapekuéra rehegua. Kóva ojogua tekopegua ñeꞌẽme, oĩhápe peteĩ teroita ojogua peteĩ mbaꞌépe, ha peteĩ ñeꞌẽjoaju pavẽ ojogua peteĩ teetépe. Techapyrãramo,  haꞌe peteĩ papajoaty,  jepe peteĩ mboyraiha.

Ha katu oĩ papapykuaapegua apojerépe, ha koꞌýte álhevra informáticape, umi mboyraiha ojehecha papajoajúramo ikatúva oñehaꞌã añete térã japúramo, ohóvo tepykuéraicha oñemeꞌẽva moambuepyre ojehúva papajoajúpe. Techapyrãramo  ogueraha tekotee japu oñemeꞌẽramo x rekotee michĩvéva 1-gui, ha tepy añetegua ambue hendáicha. (Ehecha Papajoaju Boole-ichagua) .

 Papapykuaapegua lóhikape 
Papapykuaapegua lóhikape, mboyraiha (ojeheróva jepi mboyraiha apopyre porã) haꞌehína peteĩreko oñemopuꞌãvaꞌekue ojeporúvo umi símbolo ha apoukapy mopu'ã rehegua peteĩ ñeꞌẽ lohikapegua oñemeꞌẽvaꞌekue.  Techapyrã, lóhica heko peteĩhápe (),



haꞌe peteĩ mboyraiha.

 Mboyraiha kimikapegua 

Kímika koꞌãgaguápe, mboyraiha kimikapegua haꞌe peteĩ tape ojehechauka hag̃ua marandu átomokuéra ñomboykue rehegua omoheñóiva mboatypyre kimikapegua tee, ojeporúvo peteĩ tysýi kimikapegua eleménto símbolo, papapy ha sapyꞌánte ambue símbolo rehegua, tahaꞌe ñeꞌẽrokái (( )), ñeꞌẽrokairatĩ ({ }) ha hetave (+) ha saꞌive (−) rechaukaha. Techapyrã, H2O haꞌe y kimikapegua mboyraiha, heꞌíva peteĩteĩva molékula oguerekoha mokõi átomo ratavevýi (H) ha peteĩ átomo ratarapo (O). Upéicha avei, O−3 ohechauka peteĩ molékula osóno oguerekóva mbohapy átomo ratarapo ha apakua mbotoveha () potĩrei.

miniaturadeimagen|Vutáno mopuꞌãysaja mboyraiha. Oĩ jepi mbohapy mohaꞌangapyreꞌvaicha mboyraiha kimikapegua ko molékulape g̃uarã:

 mboyraiha maꞌẽiteha C2H5* molékula mboyraiha C4H10 ha

 mboyraiha mohypyꞌũha (térã mopuꞌãysajavy mboyraiha) CH3CH2CH2CH3.Mboyraiha kimikapegua ohechakuaa peteĩteĩva eleménto ojapopáva hechaukaha kimikapegua rupive, ha ohechauka mboy átomopa oikuaauka peteĩteĩ eleménto papapy ñomboykueguigua.

Mboyraiha maꞌẽitehápe, koꞌã ñomboykue oñepyrũ peteĩ eleménto peꞌaha ndive ha upéi ohai mboatypyrepegua ambue elementokuéra átomo papapy – ñomboykuéramo eleménto peꞌaha rehe. Molékula joapýpe g̃uarã, koꞌã papapy ñomboykueguigua ikatu akóinte ojehechauka papapy teetéramo. Techapyrã, etanol mboyraiha maꞌẽiteha ikatu ojehai C2H6O-ramo, etanol opavave molékula oguerekógui mokõi átomo ratapỹi rehegua, poteĩ átomo ratavevýi rehegua ha peteĩ átomo ratarapo. Oĩchagua mboatypyre iõguigua, jepémo, ndaikatúiva ojehai mboyraiha maꞌẽiteháramo oguerekóva papapy teete añoite. Techapyrã haꞌehína vóro karvéto, imboyraiha CBn rehegua haꞌehína peteĩ jotuichakue papapy teeteꞌỹ () moambuepyre, n ohóva 4 ári guive 6,5-gui hetavéva peve.

Mboyraiha rehegua mboatypyre kimikapegua  oguerekóramo molékula rekopeteĩ, mboyraiha kimikapegua oipuru jepi tape ojehechauka hagua mbaꞌéichapa ojejapo pe molékula. Oĩ hetaichagua koꞌã mboyraiha, umíva apytépe molékula mboyraiha ha mboyraiha mohypyꞌũha. Molékula mboyraiha ohysýi mboy átomopa ohechauka umi oíva pe molékulape, upéicha rupi molékula mboyraiha grukósa rehegua C6H12O6, ndahaꞌéiva grukósa mboyraiha maꞌẽiteha, haꞌeva CH2O. Sapyꞌmigua guypegua ndahekoitáiva ikoe, molékula mboyraiha kimikapegua opaichaguápe osoite ñepuꞌãysaja marandúgui oñeikotevẽva , ha ikatu voi mokõicha sapyꞌánte.

Mboyraiha mopuꞌãysajapegua niko taꞌanga ohechaukáva moõpa oĩ peteĩteĩva átomo, ha mbaꞌe átomo rehépa ojoaju.

 Kõputasiõme 
Kõputasiõme, mboyraiha omombeꞌu jepi peteĩ jepapa, haꞌeháicha mbojoapy, ojejapovaꞌerã peteĩ térã hetave moambuepyre rehe. Peteĩ mboyraiha oñemeꞌẽ jepi ñemíme kõputasiõ apoukapyicha haꞌeháicha.

 Grádo Celsius = (5/9)*( Grádo Fahrenheit - 32) .

Kombutadora jepaparogue softwarepe, peteĩ mboyraiha ohechaukáva mbaꞌeichaitépa omoinge peteĩ kotyꞌi repy, jeꞌekuaa A3, ikatu ojehai

 =A1+A2 -icha

upépe A1 ha A2 oñeꞌe ambue kotyꞌi rehe (yta A, tysýi 1 térã 2) oĩva japaparogue ryepýpe. Kóva haꞌehína mombyky "kuatia" ysaja "A3 = A1+A2"-pe g̃uarã, A3 ojehejareihápe, ñoñeꞌẽmby rupive, pe ohejáva oñeñongatu haguére akóinte kotyꞌípe hérava teete, upéicha rupi hembyre omoañetejey héra.

 Unida 
Mboyraiha ojeporúva tembikuaatýpe haimete jepive oikotevẽ ojeporavo unida.  Mboyraiha ojepuru ojehechauka hag̃ua joaju opaichagua mboykue apytépe, tahaꞌe takukue, mása térã apakua mbaꞌerekokuaápe; kuaveꞌẽ, tembirepykue térã jeheka virurekokuaápe; térã hetaiterei ambue mboykue ambue kuaatýpe.

Mboyraiha ojeporúva tembikuaatýpe rechapyrã niko Boltzmann entropía mboyraiha. Apopymeꞌẽ rakumonguꞌekuaápe, haꞌe katuetekue ekuasiõ ombojoajúva entropía S peteĩ mbyꞌetĩ potapyrã rehegua pe mboykue W ndive, haꞌéva mboy tekomichĩve () ojoguáva peteĩ tekoguasuvépe () oñemeꞌẽvaꞌekue:



k haꞌehápe Boltzmann pytaha, ojojáva 1,380649 × 10−23 J⋅K−1 rehe, ha W niko tekoꞌikuéra papapy ojoajúva tekoguasu oñemeꞌẽvaꞌekue ndive.

 Ehecha avei 

 Eleménto kimikapegua
 Mboyraiha unida
 Léi (papapykuaa)
 Teoréma

 Manduꞌapy 

Ñemohenda:Papapykuaa