Marruéko

Marruéko (Áraveñe'ẽme: المغرب al-Maġrib, ‘tetã kuarahyreikégua’; Vereve ñe'ẽme: ⵎⵓⵔⴰⴽⵓⵛ Murakuč 'Tupã retã') —héra tee hína Mburuvi Marruéko ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ojejuhúva Mageréve-pe, Áfrika ipehẽngue yvatépe, oñehembe'ýva paraguasu Atlántiko rehe ha para Yvy mbytépe rehe.

Upe ypo'i Hivyraytã ombojei Marruéko Európa yvyrusúgui. Ijerére ojejuhu kuarahyresẽ ngotyo tetã Arhélia —yvy pehẽngue ã mokõi retãgui oñohembe'ýva oñembotýma ary 1994 guive—, ñemby kuarahyreike gotyo ojejuhu upe yvy hérava Kuarahyreike Saára, yvate gotyo ojejuhu tetã Epáña, oñohembe'y yvy ha y rupive —Ceuta, Melilla ha opa umi plazas de soberanía— ha ñemby gotyo Mauritáña. Marruéko oñembojára Kuarahyreike Saára ijyvy apekue pehẽnguére, oiko rire ary 1975-pe Epáña ñesẽ upe kolóniagui ojehero akue Saára Epáñagua.

Marruéko ha'e upe tetã árave ojejuhuvehápe oiko tapichakuéra oñemoarandúva karaiñe'ẽre. Ary 1984 guive ary 2017 meve, Marruéko ha'e akue tetã peteĩva Áfrika pegua noĩri Áfrika Joatýpe. Hákatu, ojeheja toike jey tetã Marruéko upe atýpe, ára 30 jasyteĩ ary 2017-pe, oiko jave Amandaje Guasu 28ha Áfrika Joaty pegua, Etiopia retãme.

 Héra ypy 
Ko tetã héra tee áraveñe'ẽme ikatu oñembohasa guaranípe upéicha: Mburuvi Kuarahyreikégua. Al-Magrib, he'iséva Kuarahy reike, ojeipurumeméva ojehero hag̃ua ko tetã áraveñe'ẽme. Ojeipuru avei sapy'apy'a ko téra Al-Maġrib al-Aqṣà (Kuarahy reike mombyrýva) ombojuavy hag̃ua Marruéko retã upe yvy pehẽngue hérava Mageréve (Al-Maġrib) orekóva ipype umi tetã Tunísia ha Arhélia. Ko ñe'ẽ Marruéko ou upe távagui ha'e va'ekue Mburuvi itavusu ymaguare, táva Marrakech, upe te'ýi vereve omoñepyrũ akue, ha he'ise "Tupã retã".

 Hembiasakue 
 Ymaguareite 
Marruéko ijyvy apekue ko'ãgaguápe oiko tekovekuéra ymaguareite guive, amo ary 8000 Kirito mboyve guive, upépe oñepyrũ avei upe te'ýi vereve ha iñe'ẽ. Oiko jave umi Mburuvi Rróma pegua ha Mburuvi Fenísia pegua ojehero Mauritáña ko yvýpe, hákatu ndaha'éi ko tetã ko'ãgagua hérava Mauritáña.

Opa umi yvy apekue Áfrika ipehẽngue yvatégua, Marruéko ha Fez ijyvy ipype, mbeguehápe oike umi tetã guasu para Yvy mbytépe pegua ipype, oike kolónia ramóicha ha tenda oñemuhápe. Umi tapicha Fenísia pegua oguahẽvo hetaite ko yvy oñemoambue, ha upéi ko yvy ho'a Mburuvi Rróma pegua ipoguýpe, ojehero Mauritáña Tingitána. Amo sa'ary V, opávo upe Mburuvi Rróma pegua, ko yvy ho'a hetaite tetã ambuéva ipoguýpe, hákatu opaite yvytyrysýi Atlas ha umi yvyty guasu ambuéva opyta te'ýi vereve ipoguýpe.

 Islã ñeguahẽ 

Marruéko heko pyahuite oguahẽ rire Islã amo sa'ary VII ipahápe, ha heta avakuéra te'ýi vereve ojerovia, upéicha oñepyrũ tetãnguéra pyahu upe Emiráto Nekor pegua techapyrãme. Karai Uqba ibn Nafi, omoĩ va'ekue Mageréve ipoguýpe sa'ary VII jave, oguahẽ paraguasu Atlántiko peve. Hákatu pya'ehápe ko yvy osẽ Mburuvi Bagdad pegua ipoguýgui ha mburuvicha Indiri I, omoñepyrũ va'ekue Indiri ñemoñare ary 789-pe, oisãmbyhy ko yvýre. Upéicha Marruéko oñembotuichave ha imba'egusuvéva.

Marruéko ohupytyve mbaretekue ha pu'aka oñepyrũvo hetaite mburuvicha ñemoñare te'ýi vereve pegua omosẽ umi Indiri ñemoñare ruvichakuéra árabes. Peteĩháme upe ñemoñare almorávide, ha upéi ñemoñare almohade, oisãmbyhy va'ekue Áfrika ipehẽngue yvate kuarahyreikégua rehe ha yvyapy Ivéria rehe. Hákatu ko Marruéko Mburuvi guasu ho'a oiko rire ñorairõ heta ára jave.

Irundy táva Marruéko Mburuvígui ha'e voi umi irundy táva ha'e akue Marruéko itavusu ymaguare: Fes, Marrakech, Meknes ha Rabat.  http://www.turismomarruecos.net/ciudades-imperiales/destinos/ciudades-imperiales.html

 Európa retãyguakuéra ñeguahẽ 

Sa'ary XV ha sa'ary XVI jave, tetã Poytuga oñepyrũ oike Áfrika yvyrusúpe ojapo hag̃ua ikolónia, Poytuga oisãmbyhyse opa Marruéko y rembe'ýre ha ñemu ijyvy apekuépe. Poytuga oñembojára peteĩháme upe táva hérava Ceuta rehe (1415), ha upéi táva Arcila ha Tánger (1471), Mogador (1506), Safí (1508), ha táva Mazagán rehe avei (1513). Umi Poytuga retãygua omopu'ã heita mongoraha mbarete umi táva ijerére, hákatu musulmã ñorairõhára oñembojára jey umi táva rehe.

Epáña retãyguakuéra oñembojára táva Melilla rehe ary 1497. Ary 1580 guive, Poytuga oike rire Epáña ipoguýpe, opa umi yvy pehẽngue Poytuga oreko Marruékope ojehasa Epáñape guarã avei. Ary 1640 Poytuga ohupyty jey isãso Epáña pegua, hákatu táva Ceuta opyta Epáña ipoguýpe ko ára peve.

 Táva tuichavéva 

Umi Marfil Rembe'y táva tuichavévaborder|98px|CasablancaCasablanca
98px|TangerTángerTávaTetãvoreTavayguakuéra 1  Casablanca  Casablanca-Settat 3 359 818 2  Fez  Fez-Mequinez 1 112 072 3  Tánger  Tánger-Tetuán-Alhucemas 947 952 4  Marrakech  Marrakech-Safí 928 850 5  Salé Rabat-Salé-Kenitra 890 403 6  Mequinez  Fez-Mequinez 632 079 7  Rabat  Rabat-Salé-Kenitra 577 827 8  Kenitra Rabat-Salé-Kenitra 572 700 9  Tetuán Tánger-Tetuán-Alhucemas 463 968 10  Beni Mellal Beni Melal-Jenifra 447 330 Oimeháicha Fuente rendápe (2014)

 Mandu'apy 

 Joaju 

 1956-1961: La retirada del Ejército español de Marruecos, karaiñe'ẽme
 Mburuvi Marruéko renda tee ñandutíme, karaiñe'ẽme