Hapõ

Hapõ (Hapõ ñe'ẽme: 日本, Nihon térã Nippon), héra tee hína Hapõ Retã (日本国 Nippon-koku) tetã hekosãsóva ojejuhúva ypa'ũnguérape Ásia kuarahyresẽguápe. Hapõ ypa'ũnguéra oĩ paraguasu Pacífico-pe; ijerére ojejuhu kuarahyreike gotyo para Hapõ, Chína Tetarã Retã, Yvate Koréa, Ñemby Koréa ha Rrúsia, yvate gotyo ojejuhu para Ojotsk, ñemby ha kuarahyresẽ ngotyo para Kuarahyresẽ Chína ha Taiuã. Hapõ yvy niko ypa'ũ aty oĩháme 14 125 ypa'ũ oguerekojoáva 377 978 km2 para Pacífico Tata Kuãirũme. Umi ijypa'ũ iguasuvéva, yvate guive ñemby peve, Hokkaidō, Honshū, Shikoku, Kyūshū ha Okinawa.

Itavusu ha táva iguasuvéva héra Tókio, ko tetãme katu oĩ ambue táva imba'eguasuetéva, oñongatúgui ijarandupy ha omongu'égui iviru, héra Yokohama, Osaka, Nagoya, Sapporo, Fukuoka, Kōbe ha Kioto.

Hapõ tetã ijavavéva pateĩha, avei umi ijoaripáva ha itavapáva. Haimete 75 % ijyvýgui niko yvyty, ha umi 126 sua ava oiko iñupyso pépe. Oñemboja'o 47 tetãvorépe ha poapy yvyrenda, oĩháme Tókio Guasu Pehẽngue, táva iguasuvéva arapýpe, 37 sua ava ndive.

Ko'ãga Hapõ oĩ umi tetã ipokatuvéva ha mbaretevéva apytépe. Hapõ oĩ heta aty mba'eguasúvape, umíva apytépe oĩ Tetãnguéra Joaju, G7, G4 ha APEC. Hapõ niko pe tetã mokõiha ojehechahápe sa'ive yvypóra ojukáva ambuévape, Singapúra mante upe peteĩha, ha'e avei pe tetã mokõiha ojehechahápe kuña hekove pukukue hi'arevéva ha, he'iháicha ONU, ko tetã niko pe tetã mbohapyha ojehechahápe sa'ive mitã omanóva, opaite tetã ambuéva apytépe.<ref name="Table A.17">{{Cita web |título=Table A.17 |url=http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/WPP2006_Highlights_rev.pdf |obra=United Nations World Population Prospects, 2006 revisión'' |editorial=ONU}}</ref>

 Héra ypy 

Hapõ réra (Nippon/Nihon 日本, he'iséva: «kuarahy ypy») ijypy niko Chinañe'ẽme: rì běn, kuarahyresẽ, osẽhápe kuarahy. Tai 日 ijypy niko peteĩ apu'a omoha'angáva kuarahy, ha 本 omoha'anga yvyra rapo ha he'ise "ypy". Upévare ko tetã ojehero avei "Kuarahy osẽva Retã".

Hapõ réra, Nippon, ojeipuru umi amandaje guasúpe ha atýpe oñembyatyhápe heta tetã, ha ko téra Nihon ojeipuru Hapõ pype. Ko tetã réra avañe'ẽme ou karaiñe'ẽgui (Japón) ha upe ou Chinañe'ẽgui. Karai Europagua Marco Polo ohórõguare Chínape ary 1270-pe omoĩ kuatiápe Cipangu, ikatu he'iséne rìběnguó. Malájo ñe'ẽme upe ñe'ẽngue Chinañe'ẽgua oñemoambue ha oiko chugui  Japang, ha upéi umi karai omoñemúva Poytuga retãygua oñepyrũ oipuru ko ñe'ẽngue saro'y XVI-me, umíva niko oraha va'ekue ko Hapõ réra Európa-pe.

 Marandeko 
 Marandeko-mboyve ha Ára Mbytegua 
Yvypóra rekoha peteĩha ojeikuaáva oikoraẽ Hapõ ypa'ũnguérape ojapo 30.000 Kirito mboyve, marandeko-mboyve aja. Upe rire oñepyrũ ára pukukue hérava Jōmon Ára (amo 14 500 Kirito mboyve) ojehecha va'ekue tapichakuéra omymbajukáva hembi'urãre ha oñemitỹkuaamíva, sapy'ánte omopu'ã hekoharã opytami hag̃ua. Hembipurukue ha hembiapokue ñay'ũgui ijapopyre ha'e mba'e tujavéva ñay'ũgui ikatu jajuhu. Amo ary 1000 Kirito mboyve aja, tetãma yayoi oñepyrũ oike ypa'ũ atýpe yvy hérava Kyushu guive, ojejehe'a hikuái umi Jōmon reheve; ára pukukue hérava Yayoi Ára jave ojehecha oñepyrũhague oñemitỹ arro, oĩhague tembiapokue pyahu ñay'ũgui ijapopyre, ha oikehague avei tembiapokue órogui ha kuarepotígui ijapopyre oúva Chína ha Koréagui. Mombe'ugua'u Hapõ megua he'i, amo ary 660 Kirito mboyve, mburuvihára Jinmu omoheñói peteĩ tavetã Hapõ mbytépe, upépe oje'e oñepyrũhague Hapõ mburuvi rogaygua.

Hapõ ojechaukaraẽ jehaipýpe upe Han Arandukápe, ojehai va'ekue ary 111 Kirito rire. Vúda rape oike ko tetãme ary 552 oukuévo tavetã Koréa mba'éva hérava Baekje. Jepémo iñepyrũhápe ojejokose ku jeroviapy, mbeguekatúpe mburuvichakuéra oñepyrũ oguerovia hese ha oikuaauka imbo'epy, umíva apytépe oĩ va'ekue mburuvicha Shōtoku, oparupi oñemosarambi ára pukukue hérava Asuka Ára aja (592–710).

Taika Ñemyatyrõ oiko ary 645 jave ha upekuévo tetã oñemomba'epa yvykuérare ha upéi omboja'o ñemitỹhára apytépe, upéicha avei mburuvichakuéra ohaipa kuatiápe ojeikuaaporã hag̃ua ogakuéra Hapõ tuichakuévo omono'õ hag̃ua impuésto. Jinshin Ñorairõ oiko ary 672 jave, oñombohováirõguare mburuvicha Ōama ha ipehẽngue ra'y, mburuvicha Ōtomo, ko ñorairõ omoñepyrũ ñemyatyõ pyahu tetã ñesãmbyhýpe ha upégui heñói Teko me'ẽ Taihō, ko kuatia rupive oñemombarete tetã ñesãmbyhy. Upe rupive oñemoheñói tetã Ritsuryō, tetã guasu oiko va'ekue 500 ary pukuévo.

Ára pukukue hérava Nara Ára (710–784) jave ojehecha Hapõ ojerehague Mburuvihára Róga jerére, ojejuhúva Heijō-kyō-pe, ko'ãga hína táva Nara. Upekuévo oñembohetave aranduka apo ha oñemomba'eguasu Hapõ ñe'ẽporãhaipyre ojeikuaaukávo aranduka herakuãporãva ha'éva Kojiki (712) ha Nihonshoki (720), upéicha avei tembiapoporã guasu ha óga ñemopu'ã ojoguáva Vúda rape reko. Oñeimo'ã ary 735 ha 737 mbytépe oikohague Hapõ tuichakuévo mbiru'a ñemosarambi guasu ha ikatuhague omano mbohapýgui peteĩ opaite Hapõ retãyguágui. Ary 784 jave mburuvihára Kanmu oguerova tetã tavusu amo táva Heian-kyō-pe, ãga katu táva Kioto. Upéicha oñepyrũ va'ekue ára pukukue hérava Heian Ára (794-1185), ojehecha heñoihague Hapõ arandupy hekoteére ojeréva. Genji Rembiasa ojapo Murasaki Shikibu ha Hapõ retã momorãhéi, Kimigayo, upe jave ojehai.

 Ára Mbytegua 
Ára Mbytegua Hapõme ha'e ojehechárõguare umi ñorairõhára samuráigui oiko mburuvichakuéra. Ary 1185 jave, ndaipu'akái rire umi Taira ñemoñare oikokuévo Genpei Ñorairõ, upe samurái Minamoto no Yoritomo omoñepyrũ ñesãmbyhy milíko amo táva Kamakura-pe. Hōjō ñemoñare oñepyrũ oisãmbyhy omano rire Yoritomo, omoguahẽ hikuái zen mbo'epy ou va'ekue Chína Vúda rapégui ha pya'e oñemosarambi umi samurái apytépe Kamakura Ára (1185-1333) jave. Shogunato Kamakura (tetã omyakãhápe peteĩ shogun) omosẽ Hapõgui umi Mongoliagua ondyryséva hese 1274 ha 1281 jave, hákatu ojeipe'a hikuái tetã ñesãmbyhýgui oiko rire Kenmu Ñemyatyrõ ojapo mburuvihára Go-Daigo. Ko mburuvihára avei ojeipe'a omosẽkuévo chupe karai Ashikaga Takauji ary 1336 jave, upéicha oñepyrũ Muromachi Ára (1336-1573), jepémo, upe rire oiko shogunato Ashikaga ha ndaipu'akái oñeha'ãmbávo ojoko hag̃ua umi mburuvicha yvy jára (hérava daimyōs) ha oñepyrũ Ōnin Ñorairõ ary 1467-pe, upéicha oiko Sengoku Ára ha Hapõ ohasa 100 ary ñorairõ guýpe.

Sa'ary XVI pukuévo, Hapõ oñepyrũ oñemu ha omoguahẽ ijyvýpe arandupy pytagua oikeraẽ rire ypa'ũ atýpe umi Poytugagua ha pa'i hesuíta. Karai daimyō Oda Nobunaga oipuru mboka ha tembireka Európagui oúva ipu'akave ha oñemomba'e hag̃ua umi daimyō ambuéva rehe; ipu'akavévo hetã ñesambyhývo oñepyrũ Azuchi-Momoyama Ára. Omano rire Nobunaga ary 1582-me, mburuvicha ou hapykuéri Toyotomi Hideyoshi omopeteĩ hetã amo ary 1590 jave ha oñeha'ã ondyrysévo Koréa rehe.

Karai Tokugawa Ieyasu omba'apo hetãre ha mbeguekatúpe ipu'akave milíko ha mburuvicha ramo. Oikórõguare ñorairõ guasu, Ieyasu ipu'aka umi oñemoĩvare tetã ñesãmbyhýre ha oiko chugui peteĩ shōgun ohechakuaa rire chupe mburuvihára Go-Yōzei ary 1603-pe ha omoheñói upe shogunato Tokugawa amo Edo-pe (ko'ãga hína Tókio). Ko shogunato pyahu oikuaauka tembapoukapy ojokóva umi yvy jára daimyō, ha ombotýva tetã ani hag̃ua oñemu umi pytaguándi, upéicha oiko Edo Ára (1603-1868). Upe jave ojehecha heta mba'e pyahu omongakuaa va'ekue Hapõ virurekokuaa.

 Ára javegua 

Ary 1854-pe, ygapóra ruvicha Matthew Perry ha umi «ygarata hũ» Amérika Retãvorekuéra Joaju mba'éva oñeha'amba toñemboty'o hag̃ua Hapõ ojapokuévo jekupytyha Kanagawa pegua. Umi jekupytyha ambuéva ojejapo hapykuéri heta ombyai Hapõ virurekokuaa ha ñesãmbyhy. Oheja rire tetã ñesãmbyhy upe shōgun, oñepyrũ Boshin Ñorairõ ha ndojerevéi mburuvihárare añónte tetã rekuái (oikoháicha oiko rire Meiji ñemyatyrõ). Hapõ ombojehegua hetã remimoĩmbyre ojapoháicha umi tet{a Yvy pehẽngue kuarahyreikeguáva pegua ha ojapo iléi guasu pyahurã. Ára Meiji (1868-1912) pukukuévo, Hapõ Mburuvígui oiko tetã mbaretevéva Ásiape ha ojechauka opavavépe tetã ipu'akasevéva ohekávo ñorairõ. Ipu'aka rire oikóvo Chína-Hapõ ñorairõ peteĩha (1894-1895) ha Rrúsia-Hapõ ñorairõ (1904-1905), Hapõ oñemomba'e Taiuã, Koréa ha ypa'ũ Sajalín vorekue yvyvogua rehe. Hapõ retãyguakuéra oñembohetave mokõire ohasávo 35 suágui ary 1873-pe amove 70 sua ary 1935-pe, hetaite umi oho tavaguasúpe oiko hag̃ua.

Oñepyrũ aja sa'ary XX, oiko sapy'ami ára pukukue osegíva ha ohekáva jekopytyjoja, Taishō Ára (1912-1926), jepémo ikangyve Hapõ ombotuichavese gueteri ijyvy ha iñorairõha mbaretekue. Ñorairõ Guasu Peteĩha rupive Hapõ ikatu oñemomba'e heta yvy Alemáña mba'ekuéva ypa'ũre paraguasu Py'aguapýpe ha Chíname. Arykuéra 1930 peve hetave umi ombotuichasevéva Hapõ ha omboykéva jekopytyjoja, upéicha ary 1931 jave, Hapõ ondyry ha oñemomba'e Manchúriare; upévare oñemosẽ chugui Tetãnguéra Irũjoágui. Ary 1936 jave, Hapõ ojapo Antikomintern Ñe'ẽme'ẽ Alemáña nási ndive ha ary 1940 jave oiko chugui peteĩ tetã mbaretete mbyteguágui.

miniatura|Hapõ Mburuvi 1942 jave
Hapõ Mburuvi ondyry jey Chínare 1937 jave, omoñepyrũvo upéicha Chína-Hapõ ñorairõ mokõiha (1937-1945). Ary 1940-pe, ondyry Indochína Hyãsia mba'éva, upe rire Amérika Retãvorekuéra Joaju ojoko opaite itakyra ñemu oúva Hapõgui. Ára 7 ha 8 jasypakõi 1941, Hapõ ondyry Pearl Harbor rehe ha heta yvy ambuévare, upéicha oñepyrũ Ñorairõ Guasu Mokõiha paraguasu Py'aguapýpe. Opa umi yvýpe oĩ va'ekue Hapõ poguýpe ojehecha heta oporombohasa'asy vai, oporojuka ha oiporeno kuñáre noiporenoséiva, orairõvo hese. Ipu'aka rire Tetã Oñoirũvakuéra, tuichaitépe oipe'árõguare Hapõgui Manchúria ha Hirochíma ha Nagasáki ojekapupárõguare 1945 jave, Hapõ oñeme'ẽ ha ohechakuaa ndaipu'akaiha. Ñorairõ rupive ojeipe'apa Hapõgui umi ikolónia ha heta hetãygua omano.

Ary 1947 jave, Hapõ ojapo léi guasu pyahu osegíva jekopytyjoja. Tetã Oñoirũvakuéra osẽ Hapõgui oiko rire Jekupytyha San Francisco pegua ary 1952-me, ha Hapõ oike Tetãnguéra Joajúpe ary 1956-me. Pya'eite okakuaa Hapõ ha oiko chugui tetã mbaretete ipu'akavéva mokõiha yvy ape ári; oñemomichĩ arykuéra 1990 pukuévo oiko rire heta apañuái virurekokuaápe. Ára 11 jasyapy 2011, oiko Hapõme yvyryrýi mbaretevéva ojehechámava ijyvýpe, upéicha oiko teko'ỹngatu tumingue'a mbaretekue apohápe táva Fukushima-pe. Ára 1 jasypo 2019, oheja rire tetã ñesãmbyhýgui mburuvihára Akihito, ita'ýra Naruhito ojupi mburuvihára pyahu ramo, upéicha oñepyrũ Reiwa Ára. 

Ára 22 jasypoapy 2023, Hapõ oikuaauka oñepyrũhague omosẽ paraguasúpe y randipytu (radiación'') orekóva oñemopotĩmava (oiko sunámi vai omoguahẽ va'ekue y peteĩ tumingue'a mbaretekue apohápe táva Fukushima-pe), jepémo oĩ va'ekue heta tetã ndoipotáiva.​

Mandu'apy

 Joajuha