Áfrika

Áfrika ha'e yvyvusu tuichavéva mbohapyha, Ásia ha Amérika rire. Ojejuhu umi paraguasu mbytépe ha'éva Atlántiko, kuarahyreike gotyo, ha Índiko, kuarahyresẽ ngotyo. Para Yvy mbytépe ojejuhu yvate gotyo ha omopa'ũ Áfrika yvyvusu Európagui; yvy oñomoaguĩvehápe niko hérava ypo'i Hivyraytã, orekóvante 14.4km ijehasahápe. Para Pytã omopa'ũ Áfrika ha Arávia Yvyapy, ojoaju Ásiare upe yvyjyva Suez rupive, oĩva Ehítope.

Ko yvyvusu apekue ohupyty amo 30 272 922 k, kóva niko 20,4 % opaite Yvýgui. Oiko Áfrikape amo 1.300.000.000 tapicha, upéva hína 15 % opaite tekove retakuégui yvy ape ári. Ko yvyrusúpe oĩ 54 tetã hekosãsóva, peteĩva katu ojejuhu mokõi yvyrusúpe (ha'éva Ehíto), upéicha avei oĩ mokõi tetã umi tetã ambuéva ndohechakuaapái isãsoha ha mokõi tetã nahekosãsóiva.

Ijyvy apekuépe ojejuhu tave'ỹ guasu, ha'éva Saára, Kalahári ha Namíve; ka'aguy opaichagua, techapyrãme umi savána ha Sahel; ysyry pukuitéva, oĩva Nílo, Sambése, Senegal, Gámbia, Kóngo, Níher ha heta ambuéva; ha ypa ojepyso porãva, ha'éva Victória, Tanganíka, Maláui ha ambuéva.

Oje'e Áfrikape oñepyrũhague yvypóra ha upégui ou opaite yvypóra ypykue, ojapo amo 300 000 ary, ha upe guive oñemyasãi oparupi yvy ape ári.

 Tembiasakue 
Áfrika rembiasakue oñepyrũ ojechaukárõguare yvypóra ypykuekuéra. Ára Ymaguare pukukuévo ojehecha ko yvýpe oñepu'ã ha okakuaárõguare Ehíto. Upéicha avei oñemongakuaa heta tetã ambuéva ndojejuhúiva ysyry Nílo rembe'ýpe, heta oñemu ha omba'ejogua ko'ã tetã umi pytagua ndive Áfrika okágui.

Arykuéra 600 pahápe, Yvate ha Kuarahyresẽ Áfrikape hetaite umi ojeroviáva Islã rehe. Upégui heñói arandupy ha tetã pyahu imba'eguasúva avei ko yvy rembiasakuépe, ha'éva suahilikuéra ha Mali Mburuvi. Upe rupi avei oñemboheta tembiguái reko ha upéicha ivaive Áfrika rekoteépe amo sa'ary XIX peve.

 Tembiguái reko 
Oikoháicha oparupi yvy ape ári, ojehecha avei ko tembiguái reko Áfrika yvýpe.Historical survey > Slave societies , Encyclopædia BritannicaSwahili Coast , National Geographic Hákatu oiko mokõi tembiguái ñemu ombohetave ha ombojetu'uve tembiguái reko ko yvýpe, ha'éva ojeporoguerahárõguare mbaretehápe Saára ha Atlántiko rupive.

Sa'ary VII guive amo sa'ary XX peve, oiko tembiguái ñemu árave, ojeporoguerahárõguare amo 18 sua Áfrika pegua Saára ha paraguasu Índiko rupive oiko tembiguái ramo. Amo 500 ary pukukuévo, tembiguái ñemu Atlántiko rupive ojeporogueraha amo 7 térã 12 sua Afrikagua oho hag̃ua oipota'ỹre Amérikape.Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History , Encyclopædia Britannica Oĩramo jepe Afrikagua oipytyvõ va'ekue Europaguápe ha Asiaguápe toiko hag̃ua tembiguái reko, hetaiteve umíva oñemoĩ hese, ombohovái ha oñorairõ ohekávo opa hag̃ua tembiguái ñemu ijyvýpe. 

Umi Afrikagua ojegueraha va'ekue upe kolónia Hyãsia mba'éva hérava Saint Domingue tuichamba'e ojapo oguete hag̃ua tembiguái ñemu paraguasu Atlántiko rupive. Oñepyrũ hikuái Haiti Ñepu'ã, ñorairõguasu omoheñói ha omosãso va'ekue tetã Haiti, tetã peteĩha ojoko hekópe tembiguái reko. Oiko rire ko ñorairõ, Európa retãnguéra oñepyrũ omomichĩ tembiguái ñemu ha oheka avei oguete hag̃ua tembiguái reko.Sailing against slavery. By Jo Loosemore  BBC


 Kolónia 
Sa'ary XIX pahápe, Európa retãnguéra mbaretete ondyry ha oñemomba'e Áfrika yvy tuichakuére, ojapo hikuái ikoloniarã ha tetã hekosãso'ỹva. Mokõi tetã añoite hekosãsopáva ha ndojehecháiva Európa poguýpe, ha'éva Livéria ha Etiopía.

Ehíto ha Sudã araka'eve ojehecha hekoitépe Európa poguýpe, jepémo Vyretáña Mburuvi ondyry rire ary 1882-me Ehítore, opyta upépe oñemomba'évo upe yvýre ary 1922 meve.

Koloniakuérape ijetu'u, Europagua omba'eguerahapágui ha oguenohẽ mba'ereta, omonandívo tetãnguéra ha oporomomboriahúvo. Hetaite umi Afrikagua ohasa'asy vai ha oiko jejopy vaípe kolónia ára pukukuévo.

 Ára javegua 
Ary 1951 jave, Lívia oñemosãso, kóva niko koloniakue peteĩha ohupyty va'ekue isãsorã, upe guive ipu'akave Áfrika retãnguéra ha Europagua oñepyrũ osẽ upe yvýgui, ikangyve hikuái Ñorairõ Guasu Mokõiha rire. Áfrika rembiasakue javegua henyhẽmba ñorairõguasúgui, ohekávo tetãnguéra isãsorã ha iñesãmbyhy, upéicha avei ojehecha okakuaaha heta tetã ha oñemyasãi jekopytyjoja.

Oñepyrũ ary 1998-pe ko ñorairõguasu tetãygua Kóngo Jekopytyjoja Retãme, tetãnguéra ambuéva ijykegua oike avei ñorairõme ha upe guive omano amo 6 sua tapicha. Ko ára peve, ojehecha ñorairõguasu koichagua, ipukúva ha oporojukaitéva.

Ára 26 jasypo 2001-me ojejapo ko Áfrika Joaju, peteĩ Áfrika retãnguéra atyguasu omba'apo joáva ohekávo jokupyty, ñopytyvõ ha py'aguasu ijyvy tuichakuévo.

 Tetãnguéra 

 Angola
 Arhélia
 Cháde‎
 Ehíto
 Erityréa
 Eswatini
 Etiopía
 Gámbia‎
 Gána
 Gavõ‎
 Ginéa
 Ginéa Ekuatogua‎

 Ginéa Mbisáu‎
 Jimbúti‎
 Kamerũ
 Kávo Véyde‎
 Kéña‎
 Komóra‎
 Lesóto‎
 Livéria‎
 Lívia
 Maláui‎
 Mali
 Mandagaka
 Marfil Rembe'y‎

 Marruéko‎
 Maurísio‎
 Mauritáña‎
 Mosambíke
 Mbenĩ‎
 Namívia‎
 Nihéria
 Níher‎
 Rruánda‎
 Sámbia
 Santo Tome ha Príncipe‎
 Séichele‎
 Senegal
 Siérra Leõ‎
 Simbávue
 Somália

 Sudano
 Tavakuairetã Kóngo
 Tãsáña
 Tetã Jekopytyjoja Kongo
 Tetã Mbyteafrikagua
 Tógo
 Tunísia
 Ugánda
 Votusuana
 Vukína Fáso
 Vurundi
 Yvyáfrika‎
 Yvy Sudã

 Links 
 Prince Kevin I Nyerere (Tanzania)

 Mandu'py