León Cadogan

León Cadogan haꞌékuri avakuaahára ha avei teꞌyikuaahára paraguaigua.

 Imitãrusúrõ ha imboꞌepy 
Oheñói Paraguaýpe 29 jasypokõi 1899. Túva haꞌe John Cadogan ha sy katu Rose Stone, auhtraliaygua oguãhẽvaꞌekue Paraguáipe siglo XIX opakuévo, oñehaꞌã haguã Colonia Nueva Australia omopyrenda táva Koronel Oviedo ypýpe.

Tuvakuéra róga okaipahaguére ary 1904 Cadogan ha hogayguakuéra ohejátamante hóga kolóniape, ha oguata puku rire heta tapére, oguejy Villarríkape. Escuela Alemana ko távapegua, mitaꞌimi León, oñeꞌẽkuaáva ingreñeꞌẽ ha guaraníme añoite, oñehaꞌãmbaite avei oñeꞌẽkuaa alemaniañeꞌẽme.

18 hiꞌarýramo, oñepyrũvo ombaꞌapo Zeballos Kué-pegua kõpañía Swift frigoríficope, ombaꞌapohaguépe jejokuaipy ramo. Oñehaꞌãmbaitégui jepivérõguaicha ikatupyryvehaguã oguahẽ jokupytýpe karai frãsiaygua Emile Lelieur ndive. 

Ko karai rupive oipurukuaa ñeꞌẽ pytagua frãsiañeꞌẽ, ikatu haguãicha omoñeꞌẽ heta tekove arandu ohaívaꞌekue kuatia arandu ohupytykáva chupe koꞌẽ koꞌẽre arandu mbarete ymaguarére ha upéicha avei oikuaauka chupe papapykuaa elemental kuaakatu ha oiporukuaa haguã logaritmokuéra.

Uperire katu oñepyrũma ohupyty haꞌu oñehaꞌã hetaitémavaꞌekue hese ha oikove pe iñakã omeꞌẽhaichaite chupe ha haꞌe voi ojesarekómihaguéicha. Ary 1919 ohókuri Buenos Airespe; ha upéi mokõi ary rire Kaꞌaguasu kaꞌaguy mbytépe oñepyrũ ojapo kaꞌa. Ohecharamoitégui pe kaꞌaguy pytu avave oikeꞌyha, oñepyrũ ojesareko umi ojekuaa mbovymi ha katu ojekuaaꞌyséva voi pe jerére oikóva umi tapicha ñande ypykuérare.

Oñemboja umi tapicha ñande ypy mbyꞌakuéra ndive; ko jejuhu kóvagui ndaikatu moꞌãvéima ojei ha ogueraha meme ichupe hendivekuéra oikuaa porã haguã koꞌã tapicha aveve voi oikua porãꞌyva arakaꞌeve.

 Teꞌyikuaaty 
Koꞌa ijestudio pypuku mbaꞌépa oipuru ha mbaꞌéichapa oiko koꞌã ñande ypykueragui chupe omonguꞌe ikatu haguãicha oho meme ohechávo ãva tapichápe oikuaave haguã hekovekuéra ha avei ikatu haguãicha ogueru techaukapyrã.

Oñepyrũvo paary 1940-pe, Cadogan ojeguereko peteĩ karai arandúramo herakuã mombyrýva ñande ypykuéra reheguáva, oikuaa porã ha oikuaa paꞌiteva guarani mbyꞌa rekove ha iñeꞌẽ. Ikuaakatupy oñemosarambi opárupi, iñepyrũrã kuatiahaipyre El Pueblo de Villarrica-pe, omboguapymihápe haꞌe ombyapuꞌáva jeheka jehecharamo haꞌekuéra rupive. 

Avei umi ohaíva kuatia hesegua omboguapy voi hóga várrio Ybarotýpe jeko oguãhẽmiva umi tapicha táva mbya kuérapegua

Oñehaꞌãmbaitégui arandupy indíhenare ojapámantevaꞌerã tembiapo ohupytyka asýva chupe viru hembikotevẽkuéra ojogua haguã. Upéicha ohómi omboꞌe ñeꞌẽ pytagua ingreñeꞌẽ, avei oikókuri chugui karai mburuvicha Policía de Investigaciones táva Guaira-pegua.

Ary 1949 Tetã Rekuái ojokuáikuri chupe guarani mbyꞌa guairayguakuéra curadorramo. Ko tembiapo rupive ikatu kuri hetave ára ombaꞌapo oikuaa porãve haguã mbaꞌeichaitépa ojoguereraha koꞌã tapicha hogayguakuéra ha itavakuéra rupi avei.

Ojapo tembiapo porãte omorambívo imbaꞌekuaa tapichakuérape, upéva katu ombojoaju chupe heta tapicha arandúre ha koꞌãva apytépe oĩ Heneral Juan Belaieff ha karai pohãnohára Andrés Barbero. Nohóiramo jepe mboꞌehaoguasúpe, oñembokatupyry rupi ijeheguireínte ha ijesarekokuaa heta mbaꞌére ohupytyka chupe oikuua haguã heta mbaꞌe ha omorambi umi oikuaamíva tapichakuéra ñande ypykue rehegua.

Ko tembiapo porãite haꞌe omotenondéva rupi ojesareko hese heta tapicha arandu aty ambuetetãmegua, haꞌéva: Miguel Angel Portilla mehikoygua, Paulo de Carvalho Neto ha Egon Schaden vrasilgua, Adolfo Berro García uruguáigua ha Alfred Metraux ha Claude Levy-Strauss frãsiaygua.

Uperire ojokuaa Paꞌi Bartomeu Melià-ndi, haꞌeichagua karai aranduete avei. Meliá haꞌehína pe ombojuapy vaꞌekue ko karai rembiapokuérakue.

Cadogan avei oñehaꞌãmbaite kuri ojehayhuka haguã umi kasíkepe ikatu haguãicha koꞌãva ohechauka ha oikuaauka chupe imbaꞌekuaakuéra paje umíva rehegua haꞌekuérante oikuaáva. Upévare umi tapicha ñande ypykuéra oguereko chupe ijapytepekukéra haꞌekuérarõ guáicha ha ombohéra chupe Tupa Cuchuvi veve.

 Ohaívaꞌekue 

Vrasílpe, Universidade de São Paulo Faculdade de Filosofia, Ciências e Letras voletĩme omboguapy kuatiápe peteĩ ẽsájo hérava Ayvu rapyta, haipyre mombeꞌuguaꞌu guarani mbyá guairaygua rehegua.

Tekove oñaminduꞌúva ha atykuéra pa tetãmegua omboguapy kuri kuatiahai rrevíhta ha voletĩ umíape hetá kuatiañeꞌẽ ohai vaꞌekue ko karai arandu paraguái raꞌy momoramby ohayhúva ñande ypykuérape.

León Cadogan omano 30 jasypo 1973 parundy ombaꞌapo jetuꞌu rire pehẽngue guaraninguéra ndive, odenunciahápe persecución, jererekoꞌasy, jerereko vaípe ojerereko haguére koꞌã tapichápe.

Ordenanza municipal 9513/76 rupive peteĩ tape várrio La Residenta ko karai arandu réra. Kóva haꞌehína paralélo yvate mbohapyha gotyo kálle Teniénte 1º Cáceres Sanabria-gui, oñepyrũvo tapeguasu Transchaco-pe ha kuarahyresẽ-reike gotyo ohóvo.

 Manduꞌapy 
 “Los indios del Paraguay”. Branislava Susnik y Miguel Chase-Sardi
 “Cien paraguayos del Siglo XX”. Fascículos coleccionables de Última Hora

 Joajuha okapeguándi 
 Centenario del nacimiento de León Cadogan
 Guaꞌí.com

Ñemohenda:Tekove Paraguaigua‏‎