Ñe'ẽ omýiva hendágui

ÑE'Ẽ OMYI'Y HA OMÝIVA HENDÁGUI, GUARANÍME (CONSTRUCCIONES FIJAS Y MÓVILES DEL GUARANI)

 Ñe’ẽ omyi’ỹva hendágui (construciones fijas)
 Ñe’ẽ omyi’yva hendágui (construciones fijas)

ÑE’Ẽ OMYI’YVA HENDÁGUI
1.1. Moteĩva omyi’ỹva puru (construcciones de los determinativos fijos)
1.2. Mba’ejára renda puru (construcción del genitivo)
1.3. Teroja tekome’ẽva puru (construcción de los adjetivos calificativos)
1.4. Ñe’ẽriregua puru (construcción de las Posposiciones)

Moteĩva omyi’ỹva puru
Ápe oike umi teroja moteĩva: techaukarã, mba’éva, papapýva ha kuaa’ỹva puru. Ava nomýiri hendágui. Katuete ojepuru ha ojehaiva’erã tero mboyve ñe’ẽjoajúpe. 

Techapyrã:

Ja’ekuaa:		
Ko mitã iñakuã	
Che róga morotĩ 	
Mbo’esyry mbohapyhápe aime

Ndaja’ekuaái: 	
Mitã ko iñakuã 	 
Róga che morotĩ 	 
Mbohapyha mbo’esyrýpe aime

Jesarekopyrã: Teroja moteĩva papapy papyháva añoite, teroja moteĩva apytépe, oñemohendáva tero rire. Techapyrã: Mbo’esyry mbohapyha.

Mba’ejararenda puru
Ko’ápe mba’ejararaẽ oje’e ha ojehai ha upei ae mba’eguerekopy. 

Techapyrã: 
Guaraníme:        	   Peru  ra’y   oguata   ha’eño                            (Pedro hijo   camina  solo) Castellano-pe:             El hijo de   Pedro   camina   soloGuaraníme:		Chive     rembireko ndoúikuri                        (Silverio    esposa   no vino)Castellano-pe:          La esposa de Silverio no vino

Teroja tekome’ẽva puru
Teroja tekome’ẽva katuetei ohova’erã tero rire. 

Techapyrã:	

Ja’ekuaa:		
Pe karai marangatu ohóma 		
Umi mitã akãhatã ndokéi

Ndaja’ekuaái:	
Pe marangatu karai ohóma     		
Umi akãhatã mitã ndokéi

Ñe’ẽriregua puru

Ñe’ẽriregua -iñe’ẽpehẽtei ha iñe’ẽpehẽ’etáva- ojepuru ha ojehai jave, katuete ohova’erã peteĩ ñe’ẽ rire. 

Techapyrã:		 

Ja’ekuaa:		
Che aha ógape	
Kame oho ojogua hagua peteĩ jopói

Ndaja’ekuaái:   	
Che aha pe óga 	  
Kame oho hagua ojogua peteĩ jopói

 ÑE’Ẽ OMÝIVA HENDÁGUI
2.1. Tero (sustantivo),
2.2. Ñe’ẽtéva (verbo),
2.3. Ñe’ẽteja (ñe’ẽteja),
2.4. Terarãngue (pronombre) ha
2.5. Ñe’ẽndýi (interjección).

Guarani ñe’ẽnguéra apytépe oĩ umi ikatúva oñemomýi ha jepérõ upéicha ñe’ẽjoaju hesakã porã, naiñambuéi hemiandúpe. Umi ñe’ẽ omyikuaáva apytépe oĩ: tero, ñe’ẽtéva, ñe’ẽteja, terarãngue ha ñe’ẽndýi. 

Tero
Techapyrã:
 Peru oguata mombyry nendive
 Oguata mombyry Peru nendive
 Mombyry Peru oguata nendive
 Nendive oguata mombyry Peru

Ñe’ẽtéva
Techapyrã: 
 Pe karai ojoguákuri ao kuehe
 Ojoguákuri ao pe karai kuehe
 Ao pe karai ojoguákuri kuehe
 Pe karai kuehe ojoguákuri ao

Ñe’ẽteja
Techapyrã:
 Mbegue oñe’ẽ Chive hembirekópe
 Oñe’ẽ mbegue Chive hembirekópe
 Chive hembirekópe mbegue oñe’ẽ
 Chive hembirekópe oñe’ẽ mbegue

Terarãngue
Techapyrã:
 Ha’e oturuñe’ẽ hatã ko’ága
 Ko’ága ha’e oturuñe’ẽ hatã
 Oturuñe’ẽ hatã ha’e ko’ága
 Oturuñe’ẽ hatã ko’aga ha’e

Ñe’ẽndýi
Techapyrã:
 Cháke, pe mbói oñemboja nderehe
 Pe mbói, cháke, nderehe oñemboja
 Pe mbói oñemboja, cháke, nderehe
 Pe mbói oñemboja nderehe, cháke

 Fuentes 
Por David Galeano Olivera (ATENEO DE LENGUA Y CULTURA GUARANI)

Ñemohenda:avañe'ẽ