Tuykomenitã

Tuykomenitã (Tuykománo ñe'ẽme: Türkmenistan Respublikasy) ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ojejuhúva Mbyte Ásiape ha omohembe'y Kasahitã rehe yvate kuarahyreikévo, Uvekitã retãre yvate ha yvate kuarahyresẽ ngotyo, ñemby kuarahyreikévo omohembe'y Irãre, ñemby kuarahyresẽ ngotyi Ahyganitã rehe ha kuarahyreikévo para Káspio rehe, ojehechakuaa ramo jepe ko tetã yguasu rembe'y'ỹvaha. Tave'ỹ Karakũ, yvy ojeiko'ỹha oñuvãmba haimete opa tetã apekuére, ysyry mba'eguasuvéva ijapekuére osyrýva niko Amu Daria, Atrak ha Murgab. Itavusu ha táva tuichavéva ha'e Achagaváte. Oñemosãso osẽvo URSS poguýgui ára 27 jasypa ary 1991-me.

Ko'ãga, Tuykomenitã yvy apekue ojaho'i yvy pehẽngue oñoñuvaitĩhápe avano'õ opaichagua ymaguare guive. Amo ary 1000 jave, Merv (ko'ãga niko ojehero Mary) oĩ akue umi Islã táva tuichavéva apytépe ha pytaha mba'eguasúva umívape guarã oipurúva pe Aopo'i Rape, tape ojeipuru va'ekue oñeñemu hag̃ua Chína rehe amo saro'y XV peve. Rrúsia mburuvi oñembojára hese ary 1881-me, Ary 1924-pe, oiko Tuykomenitãgui peteĩ Tavakuairetã Soviétiko. Ko tetã osẽ Rrúsia poguýgui ha oñemosãso jasypakõi 1991-me, URSS oñembovo rire.

Oñemosãso rire, Tuykomenitãre oisãmbyhy mburuvicha Saparmurat Niyazov —ojeheróva Türkmenbaşy térã «tuykomenokuéra ruvicha»— omano meve ára 21 jasypakõi ary 2006-pe. Ojeporavo Gurbanguly Berdimuhamedow tetã ruvicharã pyahu ára 11 jasykõi 2007-me. He'iháicha ku atyvete ohechakuaáva mba'éichapa oĩ tekoiterape opa tetãme, Human Rights Watch, Tuykomenitã «ha'e gueteri tetã oñemoha'eñóva ha oporojopýva, mburuvicha Gurbanguly Berdymukhamedow rekuái hatã ha iñirũnguéra poguýpe», «onupã ha ombohasa asy umi omomaranduséva hemiandu tetã rekuái rehe térã jeroviapy rehe. Tetã rekuái ndohejái tapichakuéra tohecha mba'ekuaarã ohechaséva. Ndohejái toiko ijyvýpe atyvete ohechakuaáva mba'éichapa oĩ tekoiterape. Oñeimo'ã oĩ hetaite tetã rekuái omokañýva  ka'irãme». Mburuvicha Berdimuhamedow ojapouka hetãyguakuéra tomomba'eguasu chupe, upéicha hogayguakuéra ha iñirũnguéra ikatu ojapo ojaposéva ha oporokuái hendive.

Okakuaaháicha PIB Tuykomenitã retãme, amo 11 % 2012 arýpe, upe hína heta ary aja ko tetã viru remimono'õ okakuaágui, ndaha'éi ramo jepe oreko apopy opaichagua oñemu hag̃ua tetã ambuévare, peteĩ mba'epy mante oreko ha oñemu, gas natural ojejuhúva ijyvy guýpe, ko tetã niko pe irundyha orekovéva gas natural opa tetã ambuéva apytépe. Oreko ramo jepe ijyvy apekue guýpe hetaite mba'epy omoñemu hag̃ua, ko tetã apekue pehẽngue tuichavéva rehe ojaho'i pe tave'ỹ Karakũ, héra he'ise «yvyku'i hũ». Ary 1993 guive, tetãyguakuéra oreko hógape tendyry, y ha gas natural hepyme'ẽ'ỹre, tetã rekuái ome'ẽ chupekuéra, upéicha ojapose ary 2030 peve.Turkmenistan's Leader Promises Citizens Free Gas, Electricity and Water Through 2030 Peteĩ umi gas natural rupa herakuãvévagui ha'e Darvaza yvykua, ojeheróva avei «añaretã rokẽ», ombou ko tetãme heta pytagua ohecha ha oikuaa chupe.

 Mandu'apy 

 Joajuha 

 Página oficial del gobierno de Tuykomenitã
 Jean-Baptiste Jeangène Vilmer, Turkménistan, Paris, Non Lieu, 2009