Ára Mba'ekuaáva

Ára Mba'ekuaáva, térã ojeheroháicha karaiñe'ẽme Ilustración, ha'e akue pe ára pukukue ojehechárõguare Európape iñambuehague arandupy ha mba'ekuaa, oñepyrũ va'ekue amo sa'ary XVIII jave ha oho hese sa'ary XIX ypýpe. Mba'e tuichaitéva Ingyatérra, Hyãsia ha Alemáña retãme. Kóvagui osẽ umi mba'e omoambueite Európa avano'õ ha rekotee, peteĩ itenondeguaitéva niko pe Hyãsia Ñepu'ã. Ojehero Ilustración, he'ise "ohesapéva" karaiñe'ẽme, umi ohóva hapykuéri he'ígui hese: omboguéva umi pytũmby yvypóra tavykuégui ohesapévo mba'ekuaa ha jepy'amongeta rupive. Upévare oñembohera pe sa'ary XVIII (1700-1799) pe Tesapekuéra Sa'ary, upe ára pukukue aja oiko avano'õ mbytépe pe ñeha'ãrõ akãrapu'ã rehe, ojehecharamo umi ñeimo'ã mba'eguasuitéva ha'éva: yvypóra oheka va'erã ivy'arã, jepy'amongeta niko mba'e tuichaitéva, yvypóra oñemoarandu va'erã umi mba'eandu ojekuaa porãva rupive. Upe aja tapichakuéra ohekave avei umi yvypóra rekorã momorãmby ha'éva tekosãso, tekojoja, tenonderã jeheka, opavave jegueroike, jokupyty, tetã sãmbyhy oguatáva léi guasúre, ha tupão-tetã jejopoi (he'iséva jeroviapy noisãmbyhy va'erãi tetã rehe).

Umi arandukuéra Ára Mba'ekuaáva pegua omomarandu pe tembikuaa ikatu ogueropu'aka pe teko tavy, pe jerovia gua'u ha mburuvicha ñaña reko, upéicha ikatu ojapo peteĩ yvóra iporãvéva. Ára Mba'ekuaáva tuichaite omoambue tembikuaaty, virurekokuaa, jokuaikuaa ha tapichakuéra reko joaju. Umi temimo'ã pyahu isarambipa tapichakuéra apytépe rupi ha sapy'ánte ojehecha umi arandukuéra ha haiharakuéra omoĩva hembiapokuépe mba'e pyahúva omohesakãva tekove. Umíva apytépe oĩ va'ekue Voltaire, herakuãitéva ikatupyrýgui ha itĩ'atãgui ohekávo tekosãso opavavépe, ha Denis Diderot, herakuãitéva ohaígui pe Encyclopédie (tembiapokue ipukuitéva oguereko opaite tembikuaa ha marandu) omosarambívo umi mba'e pyahu ojejapóva ko ára pukukue aja. Ára Mba'ekuaáva niko heñói pe tembikuaaty ñepu'ãgui (jahechárõguare tembikuaa ha temimo'ã pyahu papapykuaa, mba'erekokuaa, mbyjakuaa, tekovekuaaty ha kímika rehegua) ha karai René Descartes remimo'ãgui (pe omboypýva ramo pe ysajarekokuaa ohesa'ỹijóva ha arandupykuaaty ko'ãgagua).

 Mandu'apy 

Ñemohenda:Ára Ko'ãgagua