Ybytymi

Ybytymí ha’e peteĩ tetãvore’i tetãvore Paraguarí pegua Paraguáipe. Ko tava’i opyta 110 km Paraguaygui, ha’éva táva omyakãva ñane retã. Ñaguahẽha ko’ápe ojeipuruvéva ha'e upe tape guasu 1 “Mcal. Francisco Solano Lopez” rakamby ko’apeve oúva.

 Hera ypy 

Yvytumi, ha'e ñe'ẽ "yvy atyra'i yvyku'ígui gua". Kóva oĩgui upépe yvyty'imi ko táva ypýpe oĩva. Ko táva rupi jahecha upe ñu hovy'asy ñanemomandu'áva heta mba'e porãre opa tavakuéraicha avei ñane retã Paraguái ryepýpe oĩvaicha. Ko'ápe jajuhu heta óga porã porã ymaitéma ojejapo va'ekue. 

 Yvyjekuaa 

Ybytimí opyta peteĩ ñu opytáva upe yvyty’y kére. Ojerérõ jepe hese tuicháva ñu, ikatu ko’aguive jahecha umi Paraguari rehegua yvytykuéra.

 Ararova 

Arahakukue 21º C rupi, Arahakúpe ohupyty 39º C Araro’ýpe katu oguahẽ 2º C peve. Ko’árupi  umi ka’aguy guasu oĩva gueteri rupi umi ara hakuete oikóva ambuekuéra rendárupi ndaiporiveimaha ka’aguy ñane retãme nañañanduetéi. Upéicha avei umi yvu porã porã heta rupi ombopiro’y porã avei.

 Avajekuaa 

Ybytimípe oikove 7.333 tapichakuéra, ko’ãvagui, 3.929 kuimba’e ha 3.404 kuña, he’iháicha upe Dirección General de Estadística, Encuestas y Censos. Upéicha avei 24,20 tapicha jajuhu 1 kilómetros cuadrado-pe. Py’ỹietemínte ojeva Paraguaype ha Buenos Aires-pe avei, ko’ãva oiko tapichakuéra ikatúva omba’apondi. 

 Virurekojekuaa 
Ko’arupi tapichakuéra omba’apoveha ikatu ja’e vaka, ovechakuéra ha kurekuéra ñemuña. Avei oñemba’apo ryguasukuéra reheguáre ojekaru ha oñeñemuhaguã ha avei ryguasurupi’a ojeipuru haguã. 

 Guereraha 

Ko távape opyta 110 kilómetro táva Paraguaýgui, tape rakamby tape guasu 1 Mcal. Francisco Solano López rehegua.

Mba'éicha ñaguãhẽ

Upe tape ojeipuruvéva ha'e pe tape guasu 1 "Mariscal Francisco Solano López". Ñasẽ rire Paraguaýgui ñajepoka va'erã Paraguari gotyo upe tape rakãmby ohasáva tavakuéra  Sapucai ha uperire Caballero rupi. Kóvagui jahasave 11 km jaguãmeve táva Ybytumíme. Ñasẽrõ Paraguaýgu ha jahasẽrõ Mba’yruguata guasúpe, upe Terminal de Omnibus-gui ndahetái osãva mba’yrukuéra oúva ko'ápe. Upéicha avei ikatu jaju Paraguarí-peve ha upégui jajupi mba’yruguata ko tetãvorepegua ha upégui jaju ko Ytytymíme.

 Hembiasakue rehegua 

Ybytumí ha’e peteĩva umi tavakuéra karai gobernador España-gua Pedro Melo de Portugal, ofundava'ekue, upévakuri oiko upe ára 3 jasypa  ary 1783 ramo upe Cerro Ybytimí ypýpe. Ko tendárupi oĩma rupi tapicha oikóva oñembohérama va’ekueYby Atýra. Ko’ápe jajuhu ogakuéra he’íva ñandéve umi ymave rekovekue mba’éichapa raka’e upe colonial o post-colonial voigua oñembohóga. Upéicha avei ndaipórigui ko’ã mba’ére ojepy’apýva  ko’ã ogakuéra oñembyaima ohóvo.

 Henda porã 


Ko tetãvore'i oguereko heta mba'e porã jehechapyrã, ko'árupi ndaipóri gueteri avei tyapu guasu umi tavaguasu hárupi guáicha, avei ko'árui jajuhu gueteri yvytu piro'y ryakuã potĩ porã ohechaukáva mba'éichapa tetãvore Paraguari. Yvytumime ikatu avei jajahu ha jajesareko umi ysyry potĩ asy hetáva ko'árupi ha'éva umi ysyrykuéra Pachongo  ha Aguada, ikatu avei jaju jaguatami umi lagunakuéra opytáva yvyty San Antonio jerére.

Tachakuéra ko'arupigua ha'evéva

Ko távarupi heñói va'ekue mbohapy tapichakuéra herakuã guasúva  Paraguái rembiasakuére ñanemandu'avo.
Ko'ãva ha'e:

 Mariano Roque Alonso, kóva cónsul kuri Tetã Paraguáipe, ojupi va’ekue Tendotaguasú ramo omano rire upe Dictador perpetuo Dr. José Gaspar Rodríguez de Francia.
 Karai Narciso R. Colmán, “Rosicrán”-pe ojeikuaáva, ha’e upe peteĩha ñe’ẽytvoty ombokuatia va’ekue, upe árapeve ojeikuaa rupi ñe’ẽyvotykuéra ñe’ẽrupivénte. Rosicrán ha’e avei karai investigador katupyry ombyaty va’ekue umi porakuéra rehegua ha avei tapicha iñangirũnguérandi oheka va’ekue omohenda porã ñe’ẽndy ñane ñe’ẽme guarã. 
 Lorenzo Leguizamón, arpa mbopuha herakuã mombyrýva omoirũ va’ekue tapichakukéra katupyrýpe ha’éva Hilarión Correa, Aníbal Lovera, Ramón Vargas Colmán ha avei oĩ va’ekue atykuéra omobúva ñande purahéi porãkuéra.

Mandu'apy

Geografía Ilustrada del Paraguay, Distribuidora Arami SRL; 2007. ISBN 99925-68-04-6
Geografía del Paraguay, Primera Edición 1999, Editorial Hispana Paraguay SRL

Joaju

 Secretaria Nacional de Turismo
 Dirección General de Encuestas, Estadísticas y Censos
  Coord. geográficas e imágenes satelitales: Ybytymí

Ñemohenda:Paraguái tava
Ñemohenda:Tetãvore Paraguari