Yvypóra

Homo sapiens (latín ñe'ẽme: 'ava arandu'), hérava avei yvypóra, ava térã tapicha, mymba primate oĩva Primates tekovetýpe ha Hominidae juehepehẽme, oúva África-pegua. Yvypóra ndahaguéi, oguata mokõi pýre ha iñaranduete. Yvypóra apytu'ũ ituichaite hetépe guarã, kóvare oñemoporãve iñeimo'ã katupyry ojoja heko rehe, ojapo ha oipuru tembiporu, ha ojapo avano'õ ñemohenda ha tetãngatu hag̃ua. 

Yvypóra ojojaite iñirũre ha oimesejoa ojuehe, kóicha ikatu omopu'ã ava atýra joaju, oĩ ogaygua, irũ aty, ha tetã. Yvypóra jokuaa omoheñói heta tekotee, avano'õ apoukapy, ñe'ẽ, ha yma aporeko, omboysajáva avano'õ. Yvypóra hetaite oikuaasepa, péicha omoheñói tembikuaaty, mba'aporekokuaa, kuaarayhu, mombe'ugua'u, jeroviapy, ha ambue tembikuaa retakue; ojehesa'ỹijo avei avakuaa, avano'õ rembikuaaty, marandeko, apytu'ũkuaa, ha pohãnokuaa. 2025 jave, haimete oikove 8 su sua yvypóra arapýpe.

Marandeko rupive, ymaite guive, yvypóra oguata mombyry (nómadas), omymbajuka, ha omono'õ hi'upyrã (cazadores-colectores). Yvypóra reko ag̃agua oñepyrũ 160 000 térã 60 000 ary mboyve. Ñepu'ã neolítico oikoraka'e heta tenda ambuépe, oiko ypy peteĩháme Kuarahyreike Ásiape 13 000 ary mboyve, ha omoheñói ñemitỹ ha tavakuéra; kóicha ikatu okakuaa tetãngatu ha yvypóra retakue ha mba'aporekokuaa ñemoambue. Upe guive, heta tetãngatu opu'ã ha ho'a, heta arandupy ha mba'aporeko kakuaa omoambuetévo yvypóra reko.