Paraguái

Paraguái (karaiñe'ẽme: Paraguay), héra teéva Tavakuairetã Paraguái, tetã Ñemby Amérika mbytépe. Omohembe'y Bolivia ndive yvatekuarahyreike ha yvate gotyo, Brasil ndive yvatekuarahyresẽ ha kuarahyresẽ gotyo, ha Argentina ñembykuarahyreike, ñemby, ha kuarahyreike gotyo. Paraguái osẽ paraguasu Atlántico peve Parana-Paraguay Yrape rupive. Paraguái oñesambyhy tetã mburuvicha rapépe ha oguereko papokõi tetãvore ha itavusu. Itavusu ha táva tuichave Paraguay.

Ava guarani oikoraka'e kuarahyresẽ Paraguáipe peteĩ suary jave karaikuéra España-megua g̃uahẽ mboyve 1524 jave. Táva Paraguay oñemopu'ã 1537 jave Gobernación del Río de la Plata tavusu peteĩháramo España mburuvípe. Saary XVII jave, Paraguái tekoha jesuita-kuéra mbyte, upépe ypykuéra oike Jesús rapépe ha ohechakuaa Európa arandupy. Jesuita-kuéra ñemosẽ España yvýgui rire 1767 jave, oiko Paraguáigui colonia imba'eguasúva. Ñemosãso España-gui rire saary XIX jave, Paraguái rekuaikuéra oporokuái po atãme. Ko ára opa Ñorairõ Guasúpe (1864–1870), omanohaguépe haimete 50 % ijava ha ome'ẽ asy 25–33 % ijyvy ape. Saary XX jave, Paraguái oikejevy ambue ñorairõme: Cháko ñorairõ, Bolivia rehe. Upéi, heta tekuái militar ojopyru ha opa Alfredo Stroessner rekuái ndive opytava'ekue 35 ary ha ho'a 1989 jave golpe de Estado rupive. Kóva omoñepyrũ Paraguái jekopytyjoja ára ag̃agua.

Paraguái tetã oñemotenondéva, oĩ YÑR (IDH) ñemoĩha 99-hápe ha oguereko PPP (PIB per cápita) tuichave pokõiha Ñemby Amérikape. 2024 jave, Paraguái viru reko okakuaaiterei, oñemuvéva so'o, sóha, apo, ha jogapo. Paraguái tetã oñemuvéva ha omomyivéva y rendyry; yjoko Itaipu ysyry Paranáre, Brasil ykére, y rendyry yjoko tuichave mbohapyha arapýpe. Paraguái omoheñói Ñemby Ñemuha (Mercosur), Naciones Unidas, OEA, ha Lima Atýra. Táva Luque-pe, Paraguay Guasúpe, opyta Conmebol sambyhyha.

Haimete opa Paraguái ava, 6 sua, huguyjopara (mestizos), ha guarani arandupy oiko atã; 90 % oñe'ẽ avañe'ẽ, guarani ñe'ẽpehẽ, ha avei karaiñe'ẽ, kóva he'ise ko tetã oñeñe'ẽvehápe iñe'ẽ ypy Amérika Latína-pe. Paraguái tetã ovy'avéva arapýpe 2014 jave, he'i Positive Experience Index.

 Tenda réra ypykue 
Avañe'ẽme, Paraguái ou España ñe'ẽgui Paraguay (oje'e jojáva). Ne'ĩra ndojekuaaporãi moõguápa ou téra Paraguay. Oje'e jepi ou avañe'ẽgui paragua «paragua; tague akãngora» ha y «y». Oje'e avei ou ava pajagua réragui, oje'égui ysyry Paraguái rerakue niko Pajagua-y. Avei oĩ he'íva ou para «para; yguasu», gua «-gua; ypy», ha y «y, ysyry»-gui, upéicha Paraguay «ysyry omoheñóiva paraguasu».

 Marandeko 

 Ára Colón mboyve 
Paraguái mokõi yvyrenda, Cháko ha Paranaygua, okakuaa oñondive'ỹre ha oñorairõ jepi voi. Kuarahyresẽ Paraguái ypykuéra peteĩha héra kaingang, Brasil-pegua, japihára ha ñemitỹhára (cazadores-recolectores). Haimete 1000 ary rire, ysyry Xingú-gui Amazonia-me oje'ói Paraguái renda ag̃agua meve oguerúvo kapi ñemitỹ, ñai'ũpo, ha hekoha rekuái ñemohenda jetu'uve.

Ava guarani omosẽ ha «omboguarani» umi oikova'ekue upépe ha'ekuéra hetavégui ha oguerekógui arandupy neolítico, oñemitỹ kapípe (roza) ha upéicha ikatu omongaru ava retakue okakuaaitevéva ha oikotevẽ yvyve. Umi ava ndaha'éiva guarani opytáva niko ache, oñe'ẽma katu ningo avañe'ẽ (acheñe'ẽ) ha oiko mombyry ka'aguýpe.

Ava guarani he'iraka'e ha'ekuéra ava atýra peteĩ, ha katu iguara reko oiko atãvéva, umíva tavapy atýra oime aguĩva, oguerekóva iñarandupy, ha ojoajúva'ekue mburuvicha pópe oñorairõ hag̃ua. He'ihaguéicha arandupykuaahára Branislava Susnik, upe guára cario opytava'ekue Paraguay, tetãvore Central, ha tetãvore Paraguari renda ag̃aguáme, ysyry Tevikuary peve. Cháko ñupysópe oĩ hetaite ava atýra omono'õva yvope ha ojapíva ñandu guasu. 

Ava guaikuru ipu'akavéva, ava atýra ováva ha oñorairõitéva. Ava mbaja katu iñarõvéva, ha'ekuéra oje'ói tetãvore Presidente Hayes peve, ysyry Paraguay rembe'ýpe, oho ysyry mboypýri ombyai guarani tavapy ogueraha ikuña, hembiguái ha hembi'u. Ava pajagua niko guaikuru avei, oñemyasãimba ha sa'imíramo jepe, ojapokuaa yga ha opirakutu. Cháko mbytépe oĩ ava maskoy, enlhet ha enxet. Opyta guaikuru ha maka rendague jerére, táva Filadelfia ha Loma Plata réra iñe'ẽme Lhaapangkalvok ha Paeklhap'e.

Oimeraẽ ava guarani, peteĩ saary España karaikuéra g̃uahẽ mboyve, ova Cháko yvate gotyo ha opyta Mburuvi inka rembe'ýpe ohupyty itaju ha itatĩ jeguaka táva inka-gui, ko'ág̃a héra ava ha tapiete.

Ava guarani tavapy g̃uahẽ mboyve ojekuaa oñombohasa imba'e tavetã Andes-pegua ndive, omonguatiahaguéicha Alejo García. Oĩ tape hérava Tape Aviru oúva ypa'ũ Santa Catarina guive Andes tape atýra peve, upe guio ohasa kuarepoti, ao, ere eréva. Alejo García he'i ko tape ohasa Paraguái guio, ndaipóri katu techaukaha arqueológico omoañete hag̃ua.

 Colonia ára 

 Saary XVI 
Ko saary jave, España mburuvi oñembotuichaseve. Juan Díaz de Solís reka ndoikoiva'ekue ysyry de la Plata peve rire, ojevy España-pe, peteĩ ygarata oñembyai katu Brasil rembe'ýpe ha hi'ári oĩ hekahára Alejo García; umi guarani ypa'ũ Santa Catarina-pe oipytyvõ chupe.

Upévo, heta tavapy guarani oñepyrũma oje'ói kuarahyreike gotyo omonda ava andino-gui ikuarepoti ha ijao oñembohasaraka'éva Tape Aviru rupi. García oñe'ẽkuaáma avañe'ẽ ha ojerovia ypykuérare rire, oisãmbyhy guata puku 2000 ypykuéra reheve Mburuvi inka peve 1533 jave. García ava atýra ohupyty oipe'a itatĩ, umi ypykuéra katu oguasuapi hese ha ijavevére.

 Taꞌanga 

 Yvyapekuaa 

Ysyry guasu:
 Parana
 Ysyry Paraguái
 Monday
 Tevikuary
 Akidavan
 Apa
 Ypane
 Araguay
 Akaray

Ynoꞌõ guasu oĩ Ynoꞌõ Ypakarai. 

 Paraguái retãvore

 Ava 

Paraguái pépe ningo oĩ 6,109,903 tetãygua (Ary 2022 Jepapáicha).

 Táva Paraguáipe.
 Yvyrupa Ñemohenda 

Paraguái haꞌe Ehtádo peteĩgua oñehaꞌãva mombyteꞌive, omopyendáva Léi Guasu ha leikuéra. Ehtádo ñemohenda jokuái ha sãmbyhypeguápe guarã, tetã yvyrupa oñembojaꞌo tetãvore ha dihtrítope.http://www.dgeec.gov.py/Manuales%20CNPV%202012%20-%20PDF/Manual%20%20del%20Censista.pdf%7Ctítulo=Manual. Oñeñongatu avei https://web.archive.org/web/20130514025040/http://www.dgeec.gov.py/Manuales%20CNPV%202012%20-%20PDF/Manual%20%20del%20Censista.pdf%7Cfechaarchivo=14pe.

Paraguái 17 (diesisiéte) retãvore omopyenda tetã mbojaꞌo jokuaikuaagua ha sãmbyhykuaagua peteĩháicha. Yvyvore Kuarahyresẽ ojoapy katórse umíva apytégui ha Yvyvore Kuarahyreike mbohapy. Koꞌãvape oñembojoapy tavusu Paraguay, haꞌéva dihtríto, hakatu jepapápe guarã ojehecha tetãvoréramo. Avei, ko tetã oguereko 263 (dohsiénto sesénta i treh) munisípioSERVICIO NACIONAL DE CATASTRO DE PARAGUAY. Revision SEM1-2023 ojoja dihtritokuéra ndive, umíva apytépe Paraguay. Koꞌãva omoheñói tetãvore peteĩteĩ retãvoreꞌi – ndahaꞌéiramo Paraguay, hekosãsóva oimeraẽ tetãvorégui – ha oñembojaꞌo upéi táva ha okarapegua yvyraꞌãme.

Áño 1992 Léi Guasu Retãmegua ohechauka tetãvore ha dihtritokuéra jokuái, sãmbyhy ha apoukapegua ojehe rekuái (autonomía), mbaꞌepota rekuáipe guarã, ha ojehegua puꞌaka (autarkía) ombyaty hag̃ua ha oinverti iporuha.Suprema ratifica autonomía de comuna para inspección vehicular. ABC Color. Ojejuhu 11 jasypokõi 2012.  Tetã guypeguáva Paraguáipeminiaturadeimagen|603x603px|Tetã Paraguái ha Hetãvore Yvyꞌanga.
TetãvoreTavusuAperaꞌã (km²)Avaitakue (Ary 2022 Jepapa)vínculo=Archivo:Flag_of_Asunción.svg|borde|20x20px Tetãtavusu DihtrítoParaguay1170462 241vínculo=Archivo:Bandera_Departamental_Concepción.jpg|borde|20x20px KonseusionKonseusion18 0510206 181vínculo=Archivo:Bandera_del_Departamento_de_San_Pedro.JPG|borde|20x20px San PédroYkuamandiju20 0020355 175vínculo=Archivo:Flag_of_Cordillera,_Paraguay.svg|borde|20x20px KordilléraKaꞌakupe4 9480268 037vínculo=Archivo:Flag_of_Guairá_Department.svg|borde|20x20px GuairaVillarríka3 8460179 555vínculo=Archivo:Flag_of_Caaguazú_Department.svg|borde|20x20px KaꞌaguasuKoronel Oviedo11 4740431 519vínculo=Archivo:Flag_of_Caazapá_Department.svg|borde|20x20px KaꞌasapaKaꞌasapa9 4960139 479vínculo=Archivo:Bandera_del_Departamento_de_Itapua.png|borde|20x20px ItapúaEnkarnasion16 5250449 642vínculo=Archivo:Flag_of_Misiones,_Paraguay.svg|borde|20x20px MisiónehSan Huã Mbautíhta9 5560111 142vínculo=Archivo:Flag_of_Paraguarí_Department.svg|borde|20x20px ParaguariParaguari8 7050200 472vínculo=Archivo:Flag_of_Alto_Paraná_Department.svg|borde|20x20px Parana HiꞌariguaSiuda del Éhte14 8950763 702vínculo=Archivo:Flag_of_Central_Department,_Paraguay.svg|borde|20x20px Mbytegua (Sentral)Aregua2 46501 883 927vínculo=Archivo:Bandera_del_Departamento_de_Ñeembucú.jpg|borde|20x20px ÑeꞌẽmbukuPilar12 147076 719vínculo=Archivo:Flag_of_Amambay.svg|borde|20x20px AmambáiPedro Juan Caballero12 9330179 412vínculo=Archivo:Flag_of_Canindeyú_Department.svg|borde|20x20px KanindejuSálto del Guaira14 6670191 114vínculo=Archivo:Flag_of_Presidente_Hayes_Department.svg|borde|20x20px Tetãruvicha HayesVílla Hayes72 9070123 313vínculo=Archivo:Flag_of_Alto_Paraguay_Department.svg|borde|20x20px Paraguái HiꞌariguaFuérte Olímpo82 349017 195vínculo=Archivo:Flag_of_Boquerón_Department.svg|borde|20x20px VokeronFiladélfia91 669071 078Opaite406 75206 109 903

 Paraguái táva tenondeguakuéra 

Ko tysýi ohechauka mokõipa táva tenondegua paraguaipegua, ary 2021.

 Ñemohenda Táva Tetãvore Avaitakue (2021) 

 Manduꞌapy