Teroja Guaraníme

Paparã
Ha'e ñe'ẽ omoteĩ ha otekome'ẽva terópe. 

Techapyrã: 	
Amo karai marangatu teroja 	       tero       teroja    moteĩva          tekome'ẽva	techaukarã 

TEROJA ÑEMOHENDA
2.1. Teroja Tekome'ẽva
2.2. Teroja Moteĩva

TEROJA TEKOME'ẼVA

Ha'ehína umi teroja otekome'ẽ térã otekochaukáva terópe. 

Techapyrã: 
puku / mbyky / 
porã / vai / 
pyahu / tuja / 
yvate / karape / 
piru / kyra /

Ñe'ẽjoajukatúpe (sintaxis), ko'ã teroja tekome'ẽvagui oiko moĩmbaha tekome'ẽva. 

Techapyrã: 
Karai karape  /   
Kavaju piru  /
Ita morotĩ  /
Teko potĩ  /

TEROJA MOTEĨVA 

Haꞌehína umi teroja omoteĩva teró-pe. Ohechauka, oñemomba'e térã oipapakuaáva terópe. Ñe'ẽjoajukatúpe ko'ã teroja moteĩvagui oiko moĩmbaha moteĩva. Teroja moteĩva oñemohendajey kóicha:
2.2.1. Teroja moteĩva techaukarã
2.2.2. Teroja moteĩva mba'éva
2.2.3. Teroja moteĩva papýva
2.2.4. Teroja moteĩva kuaa'ỹva

2.2.1. Teroja moteĩva techaukarã: Koꞌãva -héra heꞌiháicha- ohechauka tero oñemohenda agui térã oñemohenda mombyrevérõ. Oñemohendajey hikuái kóicha:
2.2.1.1. Teroja Moteĩva Techaukarã Tovakegua
2.2.1.2. Teroja Moteĩva Techaukarã Tovake'ỹgua

2.2.1.1. Teroja Moteĩva Techaukarã Tovakegua
Papytei 	PapyetaTechapyrä:Ko 			Ko'ã		 	Ko apykaPe 			ã	 		Amo mesaAmo 			Umi		 	Pe jagua 		                               Ã mbarakaja

2.2.1.2. Teroja Moteĩva Techaukarã Tovake'ỹgua
PapyteĩPapyeta  Upe			UmiAko			Aipo			Ku

Techapyra:		
Upe karai ouva'ekue
Ku mainumby oikoháicha
Aipo mbokapu oikovaꞌekue

2.2.2. Teroja moteĩva mba'éva: Ha'ehína umi teroja oñemom-ba'éva teróre. Guaraníme, ojepuru ñe'ẽpehẽtai mboyvegua -teroja rekovia- ojehechauka hagua ava mbohapyha mba'e. Ko'ãva ñambopapyeta hagua ñambojoajúva'erã teróre ñe'ẽpehẽtai "kuéra” (tero juruguávare) ha "nguéra" (tero tĩguá-vare). 

Techapyrã:
PapyteĩPapyeta  Che  			   Ñande/Ñane		   OreNde	                   Pende/Pene

H, Ij, Iñ, i, hi'   	   H, Ij, Iñ, i, hi' + tero + kuéra (nguéra)

Ava mbohapyha mba'éva ñe'ẽpehẽtai (Índices de posesión de tercera persona)
"H" puru: Kóva ojepuruvaꞌerã umi tero oñepyrũva taipu "T" térã "O"-pe; ja'eporãsérõ, ojepuruva'erã tero ijysaja'apýva ndive (T-O /R/H). 

Techapyrã:
Che   roga 	Che resa   Che retyma  	  Che rañykã  	Che rovaNde   róga  	Nde resa   Ne retyma  	  Ne rañykã    	Nde rova      hóga          hesa       hetyma         hañykã        hova

"IJ” puru: Kóva katu oñembojoajuva'erã umi tero juruguá-re, oñepyrũva pu'aépe ha imuanduhéva ipu'ae pahápe. 

Techapyrã:
Che ao			Che apykaNde ao			Nde apykaijao		    Ijapyka

"IÑ" puru: Kóva oñembojoajuva'erã umi tero tĩguáre, avei oñepyrũva pu'aépe ha katu imuanduhéva ipu'ae pahápe. 

Techapyrã:
Che akã	||	    Che andaiNe akã	||	    Ne andaiIñakã	||	Iñandai

"I" puru: Kóva ojepuruvaꞌerã umi tero oñepyrũva ambue pundiépe, ndaha'éiva “T”; ja'eporãsérõ, ndaha'éiva tero ysaja'apýva. 

Techapyrã:
Che jagua	Che mbarakaja	Che kuatiaNde jagua	Ne mbarakaja	Nde kuatiaIjagua	    Imbarakaja	    Ikuatia

"HI" puru: Kóva katu ojepuruva'erã umi tero oñepyrũva pu'aépe. Ko pu'ae ñepyrũmby imuanduva'erã. 

Techapyrã: 
Che ára		Che ávaNde ára		Nde áva  Hi'ára	    Hi'áva

2.2.3. Teroja Moteĩva Papýva: Ha'e umi ohechaukáva tero retakue; ja'eporãsérõ, oipapa terópe. Oñemohendajey kóicha:
2.2.3.1. Teroja Moteĩva Papapy Papýva (numeral cardinal)
2.2.3.2. Teroja Moteĩva Papapy Papyháva (numeral ordinal)

2.2.3.1. Teroja Moteĩva Papapy Papýva. Ha'e umi teroja akóinte jaipurúva jepi jaipapa hagua opaite mba'e.

Techapyrã: 	
peteĩ - mokõi - mbohapy - irundy 		Mokõi ryguasu                                                Irundy apyka

2.2.3.2. Teroja Moteĩva Papapy Papyháva. Ko'ãva oñemoheñói ñambojoapývo ñe'ẽpehẽtai “ha” papapy papývare

Techapyrã: 		
peteĩha /
mokõiha /
mbohapyha /
irundyha /

Mbo'esyry peteĩha 
Óga mokõiha iporãve 
Apyka mbohapyha chemba'e  
Kóva ha'e kuatia poha 

2.2.4. Teroja moteĩva kuaa'ỹva: Ha'ehína omombe'úva tero retakue, ága katu nomohesakãporãiva mboýetépa upe tero reta-kue. Upeguivoi ou upe héra: kuaa'ỹva. 

Techapyrã: 
mayma yvoty /
oimeraẽ kavaju /
heta kuatia /

TEROJA MOAMBUEHA
3.1. Papapy 
3.2. Meña
3.3. Kokatu

3.1. Papapy
3.1.1. Umi teroja moteĩvape (techaukarã, mba'éva, pa-papýva ha kuaa'ỹva) jajuhukuaa papyteĩ ha papyeta. Péicha: 
PapyteĩmePapyetápe  (ko-pe-amo) / 		(ko'ã-ã-umi) /(che-nde-ne) / 		(che-nde-ne + kuéra /nguéra) /(peteĩ-peteĩha) /	(mokõi-mbohapy-irundyha) / (heta-mayma) /

Techapyrã: 	
Ko karai /	 		Ko'ã karai / Che róga /	 		che rogakuéra /Peteĩ kavaju /	 		Mbohapy óga /Heta yvoty / 

3.1.2. Ága katu, teroja tekome'ẽva ndaipapapýi
Techapyrã:	

Pe karai  marangatu		Umi karai  marangatu
Papyteĩ				Papyeta

Jahechakuaaháicha, “Pe karai” oĩ papyteĩme ha “Umi ka-rai” oĩ papyetápe; ága katu, teroja tekome'ẽva "marangatu", mokõivévape, naiñambuéi. Upévare, ja'ekuaa teroja tekome'éva ndaipapapyiha.

Meña
Teroja moteĩva (techaukarã, mba'éva, papapýva ha kuaa'ỹva) ha teroja tekome'ẽva, naimeñái hikuái. 

Techapyrã:
Umi karai marangatu	Umi kuñakarai marangatu

Jahechakuaaháicha, teroja moteĩva techaukarã “Umi”, ha teroja tekome'ẽva “marangatu” naiñambuéi mokõive techa-pyrãme; jepémo upéicha, mokõive tero “karai” ha “kuñakarai” ojoavy hikuái imeñáme. Peteĩva ikuimbaꞌe meña ha ambuéva katu ikuña meña.

Kokatu
3.3.1. Teroja tekomeꞌẽva rehe ñambojoapykuaa umi ñe'ẽpehẽtai kokatuguigua. Péicha: 
Kokatu'ypy 		: vai (naiñeꞌẽpehẽtaíri)
Kokatu Mbojojáva	: vaive
Kokatu Tuicháva	: vaiete
Kokatu Tuichavéva	: vaieterei
Kokatu Tuichaitéva	: vairasa
Kokatu Tuichaitevéva	: vaietereirasa

3.3.2. Péicha avei jaꞌekuaa teroja moteĩva papapýva ha kuaa'ỹvape ohupytyha avei kokatu ñe'ẽpehẽtai. 

Techapyrã:
Peteĩete kuatia ajuhúkuri
 Hetaite apyka oĩ amo
 Hetaiterei karai oúkuri
 Hetaitereirasa mitãkuña ajuhúkuri upépe

Teroja jepuru:

Teroja ha'e ñe'ẽ omoirũva terópe ha heíva mba'éichapa térã moõ pevépa oguahẽ. Heta teroja oĩ, ha katu jaguereko haguã umíva ñande resa renondépe, jajesarekomíta ko kuaapy angáre.

Teroja 

 Tekome ẽva: ha'e ñe'ẽ ombotekome'ẽva terópe.

Techapyrã

Mitã porã

Jagua hũ

Mesa apu'a

 Papapýva: hae umi ñeẽ ohechaukáva mboy térã mboyhápepa oĩ.
Mokõi, irundy, peteĩha

 Kuaaỹva: hae umi ñe'ẽ ndohechaukapáiva terópe, ndeiri mboýpa.

Heta, mbovy, ambue, oimeraẽ.

Ñambaapo kyre'ỹme

1- Ñamoñe'ẽ ã ñe'ẽjoaju ha upéi ñaguenohẽ teroja jajuhúva guive ha jae mba'éichaguapa.

1- Pe mitakuña guasu osapukái che kyvýpe.

2- Ore taita ogueru oréve mymba porãita.

3- Umi karai katupyry ombaapo hetaiterei.

4- Peteĩ mesa pyahu ajuhu nde rógape.

5- Oimeraẽ karia y marangatu ikatu opyta.

6- Amo mesa kya ndoipotái avave

TERO:

Néi ñañepyrũ jaikuaa guaraní ñeꞌẽnguéra jepuru, ikatuhaguãicha ñandekatupyryve guaraní ñeꞌẽ ha jehaípe. Ko árape jaikuaáta ha ñambaꞌapota tero rehe.

Tero - Sustantivo: Haꞌe ñeꞌẽ ombohérava ava, mymba, kaꞌavo térã mbaꞌe.

Techapyrã: Kame - óga – mbarakaja, manduvi.

Tero ñemohenda

a. Iñeꞌẽpuꞌandu rupi (por su fonética)

* Tero tĩgua (sustantivos nasales): Haꞌe umi tero oguerekóva puꞌae tĩgua (ã - ẽ - ĩ - õ - ũ – ỹ), térã pundie tĩgua (g - m - mb - n - nd - ng - nt – ñ) ipype.

Techapyrã: mandyju / petỹ / tañykã / tetyma.

* Tero jurugua (sustantivos orales): Háꞌe umi tero oguerekóva puꞌae jurugua (a - e- i - o - u – y), térã pundie jurugua (ch - g - h - j - k - l - p - r - rr - s - t - v - puso) ipype."

ã.Tero ipysokue rupi (por su extensión) 

*Teratee (sustantivos propios): ha'e umi téra teete oñeme'ẽva ava, mymba, ka'avo terã mba'épe.

Techapyrã: Kalo, ysyry Paraguay.

*Terotee'ýva (sustantivos comunes): ha'e umi téra oñeme'ẽva ava, mymba, ka'avo terã mba'e aty ojojoguaguáva terã ojueheguáva ha ojojaveguávape.

Techapyrã: kuarahy, guyra, vaka.

 Fuente 
Por David Galeano Olivera (ATENEO DE LENGUA Y CULTURA GUARANI)
Marcos Senen Sosa González  (ESTUDIANTE  UNIVERSITARIO) 

Ñemohenda:avañe'ẽ