دۊوؤمي جهاني جنگ

کمرنگ ٚ آوي: مؤتفقين ٚ مۊستعمرئان

سۊرخ: خۊرتاوي مؤتفقين

سيا: محور ٚ نيرۊئان

پۊررنگ ٚ تۊسي: محور ٚ نيرۊئان ٚ مۊستعمرئان

کمرنگ ٚ تۊسي: هيچ‌کؤيته‌ور ٚ سامانان
دۊوؤمي جهاني جنگ أيته پيله جنگ بۊ کي ۱۹۳۹ تا ۱۹۴۵ سالان ٚ مئن (۹ شأريور ۱۳۱۸ تا ۱۰ شأريور ۱۳۲۴ شمسي، ۲۴ نؤرۊز ۱۵۱۳ تا ۲۵ نؤرۊز ۱۵۱۹ ديلمي) أتفاق دأکفت. أ جنگ به‌عؤنوان پيله‌ترين جنگ تاريخ ٚ مئن نام بؤرده به. أ جنگ، تقريباً دۊنيا تمام-أ دربرگيفتي و دۊته جبهه دأشتي؛ أيته محور ٚ نيرۊئان، أيته مؤتفقين ٚ نيرۊئان. طياره و بؤمباران، أ جنگ مئن نخش مؤهمي دأشتيد. ني دۊته هستأيي بؤمب أ جنگ ٚ مئن أولين دفعه وأسين أستفاده ببست. أ جنگ باعث ببست ۷۰ تا ۸۵ ميليۊن نفر بيميريد کي ويشتر غيرنظامي بيد. چندين ميليۊن نفر هؤلؤکاست ٚ مئن بمرديد و ني بيماري، ويشتايي و کؤشتار ٚ وأسين بمرديد. أ جنگ مئن، محور ٚ نيرۊئان شکست بؤخؤرديد و أوشن شکست ٚ پسي، آلمان، ژاپؤن و اؤتريش أشغال ببستيد و دادگائاني عليه آلماني رئبران و ژاپؤني رئبران تشکيل ببست."Roots – Non-Jewish Holocaust Victims: The 5,000,000 others". www.bbc.co.uk. BBC – Tyne. Archived from the original on 19 October 2017. Retrieved 27 August 2017.

معمۊلاً گيدي أ جنگ ٚ شرۊع ببستن، ۱۹۳۹ ٚ ۱ سپتامبر أيسه کي آلمان به لهستان حمله بۊکۊد، و أون ٚ حمله پسي بريتانيا و فرانسه ني به آلمان أعلان جنگ بۊکۊديد. آلمانيان بتأنستيد تا سال ۱۹۴۱، حمله ؤ قرارداد ٚأمره اۊرۊپاي پيله وخش-أ فيگيريد. فرانسه دأکئفتن ٚأمره سال ۱۹۴۰ مئن، آفريقاي کلسيا و خۊرتاو مئن جنگ در بيگيفت؛ محور ٚ نيرۊئان و بريتانيا مئن. بليتس ٚ عمليات کي أون ٚ مئن آلمان دس به بريتانياي بؤمباران بئزه و ني أطلس ٚ أؤقيانۊس ٚ نبرد، ه دؤره مئن أتفاق دأکئفتيد.
بندانگشتی|آلماني طيارئان کي وستهام ٚ بريتانيا مئن بؤمباران کۊدأندأريد.

۱۹۴۱ ٚ ۲۲ ژؤئن ٚ مئن، محور ٚ نيرۊئان، طي آلمان هدف کي زیوش ٚجيگا (Lebensraum) نام دأشتي، أيته حمله عليه شؤروي سؤسياليستي جؤمۊري‌ئن ٚ ايتحاد أنجام بده رمز ٚنام باربارؤسا أمره. أن حلمه، باعث ببست شؤروي و أون ٚ مؤتحدان، رسماً وارد جنگ بيبيد. درنهايت شؤروي پيشروي أمره، کؤمؤنيسيتي سامانان ويشتر ببستيد و شؤروي أوشن ٚ مئن أيته دس‌بنشانده دؤلت چأکۊد.

باربارؤسا عمليات باعث ببست خۊرتاو ٚ جبهه هم ايجاد ببه و آلمان ج دۊته ور، اينگيليس و شؤروي أمره بجنگه.

۱۹۴۱ ٚ دسامبر ٚ مئن، ژاپؤن ٚ أمپراتۊري، به پِرل هاربر بدؤن أطلاع حمله بۊکۊد کي هاوايي مئن نهه و مؤتعلق به آمريکا أيسه. أ حمله باعث ببست آمريکا هم وارد جنگ ببه. هن ٚوأسين، ژاپؤن ٚ مؤتحدان هم تايلند ٚ مأنسن ج ژاپؤن-أ حمايت بۊکۊديد.

محور ٚ نيرۊئان ٚ پيشروي، ژاپؤن ٚ شکست ٚ پسي ميدؤي ٚ نبرد مئن، و ني آلمان و ايتاليا شکست دۊوؤمي العلمين نبرد ٚ مئن و ني شکست أستالينگراد ٚ نبرد ٚ مئن، تمامأ بست. هشن باعث ببستيد محور ٚ نيرۊئان د أبتکار عمل نأدأريد و بيشيد حالت تدافؤعي مئن؛ و هن باعث ببست کم‌کم خۊشن ٚ زمينان ٚ أز دست بديد.

سال ۱۹۴۴ مئن مؤتفقين، به فرانسه‌اي کي نازي آلمان أشغال بۊکۊده بۊ، حمله بۊکۊديد؛ کي أون ٚ نام نؤرماندي عمليات بۊ. شؤروي ضد حملات بتأنستيد خۊشن قبلي زمينان ٚ پس فيگيريد. ۱۹۴۴ تا ۱۹۴۵ مئن، ژاپؤن مجبۊر به عقب‌نشيني ببست و پؤر خۊ زمينان ٚ چين و برمه مئن فئده مؤتفقين ٚ دس. مؤتفقين ني بتأنستيد ژاپؤن ٚ ج أوقيانؤس ٚ آرام به‌در ٚ کۊنيد و مؤهم ٚ جزيرئان ٚ فيگيريد.

اۊرۊپا مئن جنگ، خۊرخۊسي مؤتفقين ٚ حمله أمره به نازي آلمان، ج مارس ٚ ۲۲ تا مه ۸ ۱۹۴۵ مئن، تمامأ بست. أ حملات ٚ نتيجه، أن بۊ کي نازيان ٚ حکؤمت آلمان ٚ مئن تمامأ بست و آلمان تحت مؤتفقين ٚ أشغال در بمؤ؛ آدؤلف هيتلر، آلمان ٚ رئبر خؤدکۊشي بۊکۊد. ۲۶ ژؤئیه ۱۹۴۵ مئن، مؤتفقين أيته أعلاميه فدئيد کي أون ٚ مئن تسليم ببستن ٚ شرايط بينويشته ببسته بۊ. ژاپؤن، أ شرايط-أ قؤبۊل نۊکۊد و أون ٚ پسي، آمريکا ۶ و ۹ أوت ۱۹۴۵ مئن، هيرؤشيما و ناگاساکي ٚ أتؤمي بؤمباران بۊکۊد. شؤروي هم کي تا أن أتفاقات ٚ پيش به عدم تجاوؤز ٚ قرارداد پايبند بۊ، به ژاپؤن نظامي حمله بۊکۊد و به منچۊري حمله بۊکۊد. ژاپؤن ٚ أمپراتۊر، هيرؤهيتؤ، ۱۵ أوت ٚ مئن بمؤ به راديؤ سازمان و راديؤ أمره خۊ مردۊم ٚ أمره أولين‌بار ٚوأسي خۊ مردۊم ٚأمره گب بزه و تسليم ٚ أعلام بۊکۊد.

أ جنگ ٚ پسي، نؤرنبرگ ٚ دادگا چأکۊده ببست تا خسارتان و جنگي جنايتان ٚ بررسي بۊکۊنه و آلمان و أون ٚ مؤتحدان ٚ محکۊم بۊکۊد.

أ جنگ، دۊنيا ساختار ٚ تغيير بده و أون ٚ پسي سازمان ملل تأسيس ببست.The UN Security Council, archived from the original on 20 June 2012, retrieved 15 May 2012 أون ٚ پسي، شؤروي بتأنست خؤره پؤر مؤتحد اۊرۊپا خۊرتاو ٚ مئن چأکۊنه و آمريکا چۊن کي دۊر بۊ ج آلمان، کمتر صدمه بيده. هشن باعث ببست کي آمريکا و شؤروي، بيبيد دۊته ج دۊنيا قۊدرتان و سرد ٚ جنگ مئن، همديگر ٚأمره جنگ بدأريد. اۊرۊپايي سامانان ٚ تأثير دۊنيا مئن کم ببست و أوشن ٚ آسيايي و آفريقايي مۊستعمرئان، سيوا ببستيد. ني ناتؤ پيمان و ورشؤ پيمان شکل بيگيفتيد کي ناتؤ تا هسه باخي بمأنسته.

 مؤرتبط ٚ مؤضۊعان 

 نازي آلمان
 ژاپؤن ٚ أمپراتۊري
 ايتاليا
 مؤتفقين

 سربس 

جرگه:جنگان