چأيي

چأيي يا چئي يته معطر ٚ واخؤردني نؤمه گه سۊجين آو يا اين ٚ جۊش بأرده-أ فۊکؤنن کامليا سيننسيس ٚ عمل‌بۊمأ واش ٚ سر گه هميشک سبزه ؤ آسیا خۊرتؤو ٚ بۊمي ايسسه.Martin, Laura C. (2007). Tea: The Drink that Changed the World. Tuttle Publishing. ISBN 978-0-8048-3724-8. OCLC 1159227468. OL 1956186W. اي واخؤردني آو ٚ پسي دۊنياى ٚ مئن پۊرمصرفترينه. Macfarlane, Alan; Macfarlane, Iris (2004). The Empire of Tea.  The Overlook Press. p. 32. ISBN 978-1-58567-493-0.
چندين جۊر چأيي نأى؛ يکجۊر چيني واش ؤ سوز ٚ چئي ؤ دارجلينگ ٚ مۊرسؤن تل ؤ خۊنک ؤ شتالن ؤ بعضي ني شيرين‌‌، مغذي‌، گۊلدار يا علفي ايسسن.
Penelope Ody (2000). Complete Guide to Medicinal Herbs. New York: Dorling Kindersley Publishing. p. 48. ISBN 978-0-7894-6785-0. اي واش کافئين ٚ دأشتن ٚ ويسين تأثير ٚ محرک نئنه.Cappelletti S, Piacentino D, Daria P, Sani G, Aromatario M (January 2015). "Caffeine: cognitive and physical performance enhancer or psychoactive drug?". Current Neuropharmacology. 13 (1): 71–88. doi:10.2174/1570159X13666141210215655. PMC 4462044. PMID 26074744

چأيي بۊنه وگردنه چين ٚ خۊرخۊس-نسؤم ٚ سامؤن، تبت، میانمار، هند ٚ خۊرتؤو-کلسيا مناطقي ايسسن گه چأيي دارۊيي واخؤردني جي خۊشؤن ٚ تجرۊبه مئن کارأگيتن. Mary Lou Heiss; Robert J. Heiss. The Story of Tea: A Cultural History and Drinking Guide. Camellia sinensis originated in southeast Asia, specifically around the intersection of 29th parallel and 98th meridian, the point of confluence of the lands of southwest China and Tibet, north Burma, and northeast India, citing Mondal (2007) p. 519 
Heiss, Mary Lou; Heiss, Robert J. (2007). The Story of Tea: A Cultural History and Drinking Guide. Ten Speed Press. ISBN 978-1-58008-745-2. pp. 6–7 يته معتبر ٚ واگۊيه جي قرن ۳ ميلادي هۊا تۊؤ پجشکي دسنيويس ٚ مئن چأيي واخؤردنه ايشاره دأشتي ؤ قديمي‌ترين سندي ايسه کي چئي ايستفاده جه پیدا بۊبؤسته. Martin, p. 29: "beginning in the third century CE, references to tea seem more credible, in particular those dating to the time of Hua T'o, a highly respected physician and surgeon"

چأيي أولان فقط ايته دارۊ بۊ ؤ درمان ٚ ره ايستفاده بؤستي ولي گلف اۊن ٚ تفريحي ايستفاده ني مردۊم ٚ مئن رائج بۊبؤسته. 
اي نۊشيدني چين ٚ تانگ ٚ سلسله أجي تفريحي بۊبؤ يؤ دئباخي آسياى ٚ خۊرخۊس-نسايي کشورؤنه برسئه. پۊرتغالي کاهنؤن ؤ تاجرؤن در طۊل ٚ قرن ۱۶ ميلادي اينه اۊرۊپا يأجي معرفي بؤدن.Bennett Alan Weinberg; Bonnie K. Bealer (2001). The World of Caffeine: The Science and Culture of the World's Most Popular Drug.] Psychology Press. p. 63. ISBN 978-0-415-92722-2. Archived from the original on 27 April 2016. Retrieved 10 January 2016.

قرن ۱۷ اينگيليسئن ٚ مئن مؤد بۊبؤ يؤ بنأ بنأن هند أجي در مقياس ٚ وسيع کأشتن.

چأيي تاريخچه
بندانگشتی|220px|چپ| چأيي کشت ۱۹۱۵ سال ٚ مئن، گۊرجستان ٚ دۊرۊن 

چأيي واش أول بار چين ٚ دۊرۊن
فرهنگ فارسی عمید، حسن عمید، تهران، انتشارات امیرکبیر، چاپ هجدهم ۱۳۶۲ 
ؤ پنج هيزار سال پيش بشناخته بۊبؤسته ؤ اۊن ٚ درماني خاصيتان ٚ ره ايستفاده بؤستي. چأيي-أ رنگ زئن ٚ ره ني اسفاده کۊديد. 

هۊلندئن هيفدهؤمي ميلادي قرن ٚ مئن چأيي-أ چين ٚ جه اۊرۊپا بؤبؤردد ؤ چأيي عطاري دۊکانان ٚ مئن فرۊش شؤيي. نيکؤلاس تؤلپ کي ايته هۊلندي پجشک بۊ خۊ کيتاب ٚ دۊرۊن ؤ ۱۶۴۱ سال ٚ مئن بينيويشته: چأيي واخۊردن ٚ أمرأ شيمي عۊمر طۊلاني به ؤ همه‌ته ناخۊشي‌ئن ٚ جه دۊر-أ بيدي. هيجدهؤمي قرن ٚ مئن اينگيليس ٚ ملکه کي داميشک صۊبحانه آبجؤ زئي، چأيي-أ اۊن ٚ جا بنأ ؤ چأيي واخۊردن اينگيليس ٚ دۊرۊن مؤد بۊبؤسته. 

اينگيليس اي دؤره چأيي-أ خۊ مستعمره‌ئن ٚ مئن تحريم بۊکۊده ؤ اۊشاني کي چأيي-أ درمان ٚ ره خأستيد ني وأستي دؤلت-أ ماليات فدأند. هأن باعث بۊبؤسته کي اي سري مستمره‌ئن ٚ مردۊم اعتراض بۊکۊند ؤ چأيي-أ خلوتي اينگيليس ٚ جه، خۊشان ٚ محل بؤبؤرد ؤ ارزانتر بۊفرۊشد.

 چأيي أفسانه‌ئن 
ايته أفسانه رائجه کي بۊديهارما، بۊدايي مکتب ٚ بنانأنکس بۊشؤ چين ؤ اۊیه کۊهان ٚ دۊرۊن مديتیشن کۊدن دۊبۊ ولي اۊن ٚ چۊمان همش دوسته بؤستي ؤ خۊفتي. اۊن ني عصبي بۊبؤسته ؤ خۊ چۊمان ٚ واز دأشتن ٚ وأسي خۊ پلکان-أ وئوه ؤ تاوادا کۊهان ٚ مئن. اۊ پلکان ٚ جه ايته واش درآیه کي خۊدا کادؤ ايسه اۊشان ٚ ره کي مديتیشن کۊنده. 

ايته قديمي داستان ٚ سر کي پنج هيزار سال پيش-أ وأگرده، گۊته به کي چندته جه چأيي ولگان ايته پيله وا وأسي دکفتد شن نؤنگ، چين ٚ امپراتۊر ٚ فنجان ٚ مئن کي اۊن ٚ مئن داغ ٚ آو دۊبۊ ؤ حاکم ني اۊن-أ بۊخۊرده ؤ اۊ تفاق-أ ايته پيله تحول آو ٚ ساده مزه عوض کۊدن ٚ ره اعلام بۊکۊده ؤ بأزۊن چأيي مصرف رائج بۊبؤسته. 

ايته دئه چيني أفسانه مئن گۊته به کي شن نؤنگ چين ٚ امپراتۊر کي أساطيري داستانان ٚ مئن کيشاورزي ؤ چيني طب-أ ابداع بۊکۊده بۊ، پنج هيزار سال پيش ايته سفر ٚ مئن ايسابۊ. اۊن کي علمي روشان ٚ ايستفاده-یه علاقه دأشتي معتقد بۊ کي بئترين کار آو ٚ واخۊردن ٚ ره، آو-أ جۊشانئن ايسه. ايته رۊج بفأمسته کي چندته ولگ اۊ آو ٚ مئن کي بۊجۊشانه بۊ دکفته. حاکم ني دئه آو-أ فينشاده ؤ خۊ کؤنجکاوي وأسي هۊتؤ بۊخۊرده ؤ اۊن ٚ طعم ٚ جه لذت بؤبؤرده. هأتؤ ني گده کي حاکم واشان ٚ خاصيت-أ خؤره آزميتي ؤ وختي چأيي-أ آزميته بفأمسته کي پۊر خاصيت دأره. شن نؤنگ ٚ داستان لؤیؤ چا جينگ ٚ کيتاب ٚ مئن کي ايته قديمي أثر ايسه بينيويشته بۊبؤسته. 

شن نؤنگ کي چيني نيويشته‌ئن ٚ مئن اۊن ٚ جه پۊر تعريف کۊنده، ۲۷۵۰ سال ميلاد ٚ پيش چين ٚ حاکم بۊبؤسته. ايته دئه روایت ني نهأ کي اۊن ايته وهاري شؤ مئن يانگ تسه یانگ ٚ منطقه دۊرۊن ايته دار ٚ جير خۊ معشۊقه أمرأ نيشته بۊ ؤ وختي اۊن ٚ ره آو جۊشانئن دۊبۊد چندته جه چأيي ولگان-أ کي قصر ٚ سأرا مئن دۊبۊ ؤ پۊر خۊش عطر بۊ آو ٚ مئن دۊکۊدده ؤ أتؤيي چأيي کشف بۊبؤسته.
نویسنده :آرند فولرز، کتاب:چای، نشر ققنوس 1381 

 آسيا 
بندانگشتی|279x279پیکسل|چأيي کاری، هند ٚ آسام ٚ مئن
چئي أولان اۊ ناحيه مئن کي هسأ چين ٚ خۊرخۊسي نسا، تبت، ميانمار ٚ کلسيا ؤ هند ٚ خۊرتاوي کلسيا کي هسأ آسام ٚ ايالت ايسه رواج دأشتي ؤ مردۊم اۊن-أ ايته دارۊيي گياه ٚ عنوان ٚ أمرأ ايستفاده کۊديد.یادکرد وب|عنوان=چین خاستگاه چای|نشانی=https://www.hamshahrionline.ir/news/154045/چین-خاستگاه-چای|وبگاه=همشهری آنلاین|تاریخ=2011-12-17|بازبینی=2021-05-16|کد زبان=fa}} 

چأيي آسامي گۊنه، ميانمار ٚ کلسيا ؤ هند ٚ آسام ٚ مئن کشت به ؤ سينسيس ٚ گۊنه ني چين ٚ خۊرتاو ؤ خۊرتاوي نسا مئن رائجه. چأيي کشف کۊدن ٚ جه پۊر أفسانه ؤ داستانان ٚ مئن گب بزه بۊبؤسته ولي اۊن ٚ دقيق ٚ جيگا هله نامعلۊم بمانسته.

 ايران 
انگشتدان|313x313px|چأيي کاري گيلان ٚ مئن|جایگزین=
بندانگشتی|چأيي ايستيکان ٚ دۊرۊن|جایگزین=|293x293پیکسل

چأيي مصرف ايران ٚ مردۊم ٚ مئن پۊر رائجه ؤ ايته جه أصلي وعده‌ئن ايسه. ۴ تا ۴/۵ درصد دۊنيا چأيي مصرف ٚ جه ايران ٚ سهمه. چأيي مصرف ٚ سابقه ايران ٚ مئن دۊ قرن پيش-أ واگرده. هلبت اي سري معتقد ايسده کي چأيي دۊوؤمي ميلادي قرن ٚ مئن ني ايران ٚ دۊرۊن رائج بۊ ؤ بعضي جهانگردان چأييخانه‌ئن ٚ جه گب بزئده کي پيله کسان اۊیه آمؤديد ؤ چأيي خۊرديد.

معلۊم نيه کي کئنه ايرانئن أول بار چأيي أمرأ آشنا بۊبؤستد. أبۊریحان بيرۊني خۊ الصيدنه کيتاب ٚ مئن کي پنجؤمي قرن ٚ مئن اۊن-أ بينيويشته، چأيي خصؤصيات ٚ جه گب بزه ؤ اۊن ٚ رواج-أ چين ؤ تبت مئن بدأنسته. ظاهرا چأيی تا هفتؤمي قرن آسیا خۊرخۊس-أ فأنرسه بۊ ؤ احتمال دأره کي مؤغؤلان اۊن ٚ رواج ٚ مئن نقش بدأرن. أميرکبير ني ممکنه چأيي ايران آمؤن ٚ مئن تأثير بدأره. أميرکبير فرانسه دؤلت ٚ ؤ ايته رۊس ٚ تاجر ٚ جه چندته دس چأيي خۊري ظرۊف فگيته. أمير کبير سماور چأکۊني انحصار-أ ايته اصفهاني اۊستاکار-أ فدأ کي دؤلتي یارانه أمرأ بۊ.یادکرد وب | عنوان=ČĀY – Encyclopaedia Iranica | وبگاه=Encyclopædia Iranica | تاریخ=1963-01-17 | سال=1963 | پیوند=http://www.iranicaonline.org/articles/cay-tea | کد زبان=en | تاریخ بازبینی=2015-05-01}}

چأيي کشت ايران ٚ مئن ۱۳۱۴ قمري سال ٚ جه شرۊع بۊبؤسته. محمد ميرزا کاشف السلطنه کي اۊن ٚ مار عباس ميرزا نوه ؤ فتحعلي شاه نتيجه بۊ، ايران ٚ کنسۊلگري هند ٚ مئن ژنرال بۊ. کاشف السلطنه هأ سال ٚ مئن وختي کي خأسي هند ٚ جه واگرده ايران بتأنسته چندته چأيي بۊته بأره ايران. کاشف السلطنه چأيي‌ئن ٚ سر پۊر مطالعه بۊکۊده ؤ اۊشان ٚ نؤعان ؤ کشت ٚ نحوه جه اطلاعات فيگيته ؤ بأزۊن ايران ٚ شأران ٚ مئن، لاجؤن-أ انتخاب بۊکۊده چؤن اۊن ٚ آو ؤ هأوا چأيي کشت ٚ ره پۊر مناسب ايسه.

لاجؤن هسأ ايران ٚ مئن چأيي کاري مرکز ؤ نماد ايسه. کاشف ٚ السلطنه مقبره کي لاجؤن ٚ مئن نهأ هسأ ني چأيي مۊزه بۊبؤسته ؤ ايته جه گيلان ؤ لاجؤن ٚ دئني جيگایان ايسه.

 چأيی چأکۊدن ٚ ميزان دۊنیا مئن 
جایگزین=|بندانگشتی|217x217px|چأيي سالانه تؤليد ٚ مقایسه، ايران ؤ چندته دئه کيشور ٚ أمرأیادکرد وب|عنوان=FAOSTAT|نشانی=http://www.fao.org/faostat/en/#compare|وبگاه=www.fao.org|بازبینی=2019-06-28}}
بندانگشتی|218x218پیکسل|چأيي جهاني تؤليد ٚ نخشه ۲۰۱۸ سال ٚ مئن (برحسب تؤن)Cite journal|last=Ritchie|first=Hannah|last2=Roser|first2=Max|date=2020-03-05|title=Agricultural Production|url=https://ourworldindata.org/agricultural-production|journal=Our World in Data}} 

۲۰۱۶ سال ٚ مئن چأيي جهاني تؤليد ويشتر جه ۶ ميليۊن تؤن بۊ کي چين ٚ سهم دۊنیا تؤليد ٚ جه ۴۰٪ بۊ ؤ أولي جيگا-یه دأشتي. دۊوؤمي رؤتبه ني هند ٚ شين ؤ ۲۲٪ تؤليد ٚ أمرأ بۊ. کنيا، سري لانکا ؤ تۊرکيه ني باخي پيله چأيي چاکۊنان ايسده.
cite web|url=http://www.fao.org/faostat/en/#data/QC|publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations, Statistics Division (FAOSTAT)|title=World tea production in 2016; Crops/World Regions/Production Quantity from picklists|date=2017|accessdate=4 April 2018}}
کيشور۲۰۰۶۲۰۰۷۲۰۰۸۲۰۱۸۱چين۲٬۶۱۰٬۰۰۰۲هندۊستان۱٬۳۴۴٬۰۰۰۳کنيا۴۹۳٬۰۰۰۴سري لانکا۳۰۳٬۰۰۰۵تۊرکيه۲۷۰٬۰۰۰۶ويتنام۲۷۰٬۰۰۰۷أندؤنزي۱۴۱٬۰۰۰۸برمه۸۳٬۰۰۰۸۷٬۰۰۰۹۰٬۰۰۰۱۰۹٬۰۰۰۹ايران۱۰۹٬۰۰۰۱۰ژاپؤن۸۳٬۰۵۰۱۱آرژانتين۸۱٬۹۸۰۱۲بنگلادش۷۸٬۱۵۰۱۳اۊگاندا۶۲٬۳۳۰۱۴مالاوي۴۹٬۰۴۰جهاني تؤليد۳٬۸۵۱٬۰۰۰۴٬۱۷۲٬۰۰۰۴٬۲۶۶٬۰۰۰۶٬۳۳۷٬۰۰۰

 چأيي نؤعان 
چأيي‌ئن چارته پيله جيرمجمۊعه مئن قرار گيرده:
 تخميری (سيا چأيي)
 تخمير نۊبؤسته (سوز ٚ چأيي)
 نيمه تخميري (اؤلانگ ؤ پؤچؤنگ ٚ چأيی)
 سفيد ٚ چأيي 

چندته دئه جيرمجمۊعه ني چأيي ره چأکۊدده کي سه جرگه مئن تقسيم بده: 

 چأيي چأکۊني مۊختلف کيشوران ؤ سامانان
 چأيي ولگان ٚ پأني یا ريزي
 چأيي فرآوري‌ئن ٚ تؤليد

سربس

جرگه:واخؤردني‌ئن 
جرگه:دارۊيي واشؤن