Maria de Lourdes Belchior

Maria de Lourdes Belchior, nada en Lisboa o 9 de xullo de 1923 e finada na mesma cidade o 4 de xuño de 1998, foi unha escritora, poeta, profesora e diplomática portuguesa que viviu en Portugal, o Brasil, Francia e os Estados Unidos de América.

 Traxectoria 

Estudou no instituto feminino, como era habitual na época, o Maria Amália Vaz de Carvalho en Lisboa, onde se coñeceu como "Carolina Micaelis" polas súas capacidades de estudo e investigación.

 Facultade de Letras, Universidade de Lisboa 
En 1946 graduouse cunha cualificación de 18 sobre 20 en Filoloxía Románica, cunha disertación titulada Da poesia de Frei Agostinho da Cruz: tentativa de análise estilística. Tras un curto período como profesora na Escola Veiga Beirão, onde tivo como compañeiro ao poeta Sebastião da Gama, foi contratada pola Facultade de Letras da Universidade de Lisboa como segunda axudante en 1947. Entre os seus compañeiros era coñecida pola súa solidariedade e amizade. Neste sentido, é costume lembrar que Maria de Lourdes Belchior se negou a participar nun concurso interno na Facultade de Letras da Universidade de Lisboa no que só había unha praza vacante para dous candidatos, para cederlle a praza ao seu colega e grande amigo, o profesor Lindley Cintra.

 Instituto Católico de París 
Entre 1950 e 1952 foi profesora no Instituto Católico de París cunha tese sobre Frei António das Chagas: «Un home e un estilo do século XVII». Un ano despois, doutorouse cunha cualificación de 18 sobre 20. En 1959 obtivo o título de profesora extraordinaria, mediante un concurso no que presentou un traballo sobre o Itinerario poético de Rodrigues Lobo. Xa impartira varias materias dentro do campo da Filoloxía Románica, incluíndo Literatura Portuguesa II (clasicismo e barroco), Literatura Española e Cultura Portuguesa.

 Embaixada de Portugal no Brasil 
Entre 1963 e 1966, exerceu como conselleira cultural na embaixada de Portugal no Brasil, país polo que viaxou extensamente, dando conferencias e dirixindo debates sobre temas da súa área de especialización.

 Fundadora do Departamento de Filoloxía Románica da Universidade do Porto 
En 1969 tamén asumiu o posto de profesora titular na Universidade do Porto, onde creou o Departamento de Filoloxía Románica na Facultade de Letras da Universidade do Porto, un xesto que a universidade correspondería en 1996 outorgándolle o título de doutora «honoris causa».

 Presidencia do Instituto de Cultura Superior 
Despois de catro anos como asesora do Consello de Administración do Instituto de Cultura Superior.  De volta a Lisboa, foi, entre 1970 e 1973, presidenta do Instituto de Cultura Superior, agora Instituto Camões.

 Fundadora da Universidade Nova 
Tamén nesta época, foi membro do Consello Fundador da Facultade de Ciencias Sociais e Humanidades da Universidade Nova de Lisboa xunto con Eduardo Lourenço e Luciana Stegagno Picchio. Anos máis tarde, en maio de 1998, a universidade outorgoulle un doutoramento honoris causa.

 Secretaria de Estado de Cultura e Investigación Científica 
Entre o 15 de maio e o 17 de xullo de 1974, ocupou o cargo de Secretaria de Estado de Cultura e Investigación Científica, onde, entre xullo e decembro, se fixo notar como a única muller no goberno. Pero abandonou rapidamente os cargos políticos por iniciativa propia. E en maio de 1975 converteuse en cofundadora do semanario Nova Terra, asinando, como directora, gran parte dos editoriais.

 Universidade da Sorbona 
Pasaría o curso académico 1976-1977 como profesora asociada na Universidade da Sorbona en París.

 Universidade de Santa Bárbara 
A partir de 1978, comezou un longo período impartindo cursos na área das literaturas e culturas lusófonas na Universidade de California en Berkeley durante uns dez anos. Substituíu o escritor e amigo Jorge de Sena no Departamento de Español e Portugués da universidade, onde permaneceu durante cinco anos. Nestes casos, como en moitos outros, demostrou a súa modestia insistindo nun salario inferior ao que gañara o seu predecesor Jorge de Sena.

 Xestión da Fundación Calouste Gulbenkian 
En 1972 rexeitara o cargo de directora, pero dezasete anos despois aceptou substituír a José-Augusto Franca como directora do Centro Cultural Portugués da Fundación Calouste Gulbenkian en París.  Ocupou o cargo de 1989 a 1998 e centrou os seus esforzos na difusión da cultura portuguesa en Francia: desenvolveu a biblioteca, promoveu publicacións, realizou numerosas exposicións, subvencionou a tradución de autores portugueses ao francés e organizou eventos como a homenaxe ao escritor brasileiro Jorge Amado (outubro de 1990), a homenaxe a Emmanuel Nunes con motivo do Festival de Outono de París (novembro de 1992), o debate co arquitecto Siza Vieira sobre a «reconstrución do Chiado despois do incendio de 1989» (xaneiro de 1964) e a conferencia «Portugal na obra de António Tabucchi» (marzo de 1964), así como noites de debate dedicadas ao cineasta Manoel de Oliveira que, por certo, acadaron un enorme éxito con motivo da proxección de «Non ou a vã gloria de mandar». Tamén encargou a pintores novos como Manuela de Sena, filla de Jorge de Sena, que expuxesen no Centro Cultural Portugués de París, e a José Escada, antigo bolseiro da Fundación.

 Relación coa fe 
Na década de 1960 pertencía ao movemento laico do Graal, un movemento de inspiración cristiá. E en 1990 foi nomeada polo Papa Xoán Paulo II membro do Consello Pontificio para a Cultura.

 Morte 
Maria de Lourdes Belchior faleceu aos 74 anos no Instituto Oncolóxico de Lisboa o 4 de xuño de 1998.

«Coa súa morte, a cultura portuguesa perde unha das súas figuras máis notables», afirmou o presidente da Fundación Calouste Gulbenkian, Ferrer Correia. Outras figuras literarias, como o filósofo Eduardo Lourenço, lamentou a perda «dun dos grandes nomes da cultura portuguesa na segunda metade do século XX».

 Premios e recoñecementos 
Foi membro da Hispanic Society in America (1970), da Academia Latina (1970) e da Academia de Ciencias de Lisboa (1975); foi condecorada co rango de Comendadora da Orde do Río Branco (1967), da Orde de Santiago da Espada (1971) e da Orde do Mérito da R. F. A .(1973); foi Gran Oficial da Orde de Instrución Pública (1973) e Oficial da Lexión de Honra de Francia (1975). Un ano despois da súa morte, recibiu a Gran Cruz da Orde do Príncipe Henrique o Navegante (1998).

Foi galardoada co Premio Casa de Bragança (1953), co Premio do Instituto de Cultura Superior (1968-1970) e co Premio Europa da Académie de Marches de l'Est (1996).

En 1996, recibiu o título de Doutora Honoris Causa outorgado pola Universidade do Porto.

Dedicáronselle os seguintes volumes de estudos: O Amor das Letras e das Gentes. In Honor of Maria de Lourdes Belchior Pontes, editado por João Camilo dos Santos e Frederick G. Williams, Center for Portuguese Studies, University of California, Santa Barbara, 1995; Romanica. Revista de Literatura, 1/2, Lisboa, Cosmos, 1993; Arquivos do Centro Cultural Calouste Gulbenkian, XXXVII, Fundação Calouste Gulbenkian, Lisboa - París, 1998.

O Concello de Lisboa rendeulle homenaxe poñéndolle o seu nome a unha rúa de Lisboa.

No ano do centenario do seu nacemento, en 2023, celebráronse varias celebracións en París e Portugal. En París, o 17 de marzo, tivo lugar unha xornada de estudo na Maison de Portugal André de Gouveia. O evento foi coorganizado pola Universidade de París Nanterre, Sorbonne Nouvelle, Sorbonne Université e a Lectureship of the University of Paris 8, en colaboración coa Fundación Gulbenkian e a Biblioteca. En Portugal, a Universidade do Porto organizou, o pasado 11 de decembro, o congreso "María de Lourdes Belchior: a muller e os libros", na Facultade de Letras, no que participaron Inês Belchior, familiar da homenaxeada, e as intervencións de Ernesto Rodrigues, Guilherme d'Oliveira Martins, José Arnaldo Saraiva, entre outros. A Biblioteca Nacional de Portugal, en Lisboa, tamén realizou unha exposición documental sobre María de Lourdes Belchior, do 20 de decembro ao 30 de marzo de 2024.

 Obra 
Como profesora titular, especializouse nos seus estudos na época barroca, destacando as súas obras as edicións de Frei António das Chagas – um Homem e Um Estilo do Sec. XVIII (1953) e o Itinerário Poético de Rodrigues Lobo (1959).

Da súa faceta ensaística, destacan obras como Estruturalismo (1968) e os Homens e os Livros (1971), así como diversas colaboracións como Três ensaios sobre a obra de Manuel Fonseca, con Maria Alzira Seixo e Maria Rocheta; Lecturas de Roland Barthes, con Maria Augusta Babo, e Antolologia de espirituais portugueses, con José Carvalho.

María de Lourdes Belchior realizou tamén unha carreira como poeta, que o profesor Fernando Martinho cualificou como "Unha poeta moi directa, moi coloquial", e na que produciu dous poemarios, a saber, Gramática do Mundo (1985) e Cancioneiro para Nossa Senhora: Poemas para uma Via Sacra (1988).

A biografía completa do autor compilada por Ernesto Rodrigues da Universidade de Lisboa contén 248 publicacións.

 Obras principais 

 Ensaio 

 Historiadores do Portugal Antigo, (1956)
 Itinerário Poético de Rodrigues Lobo, (1959)
 Sebastião da Gama: Poesia e Vida (1961)
 Poesia Neo-Realista (1962)
 Poesia Portuguesa Contemporânea: A Geração de 40 (1963)
 Poesia e Mística: Frei Agostinho da Cruz (1964)
 Os Homens e os Livros – I: Séculos XVI e XVII (1971)
 Portugal ou o Labirinto da Saudade (1979)
 Os Homens e os Livros – II: Séculos XIX e XX (1980)
 Da Poesia de Manuel da Fonseca ou a Demanda do Paraíso (1980)
 Sobre o Carácter Nacional ou Para Uma Explicação de Portugal (1982)
 Itinerário Poético de Rodrigues Lobo (1985). Imprensa Nacional-Casa Da Moeda, Coimbra.

 Poesía 

 Gramática do mundo (1985)
 Cancioneiro para Nossa Senhora - Poemas para Uma Via-Sacra (1988)

Os números 1 e 2 da revista Románica (Facultade de Letras de Lisboa) están integramente dedicados a Maria de Lourdes Belchior e conteñen a súa bibliografía completa actualizada ata 1993 (data de publicación).

 Conexións 
A escritora estivo intimamente asociada cunha ampla rede de figuras influentes nos ámbitos culturais portugués, brasileiro e francés durante o século XX. Entre estes destacaban figuras portuguesas, como Maria de Lourdes Pintasilgo, Mário Soares, José Saramago, Sophia de Mello Breyner Andresen, Miguel Torga, Matilde Rosa Araújo, Sebastião da Gama, Jorge de Sena, Vitorino Nemésio, Ruy  Belo, Almada Negreiros, Manuel Cargaleiro, Fernando Lopes-Graça, Hernâni Cidade e Orlando Ribeiro.

De Brasil, Belchior estivo preto de Jorge Amado e Zélia Gattai, Marly de Oliveira, Domingos Carvalho da Silva e João Guilherme de Aragão. Na escena intelectual francesa, estes incluíron a Árpád Szenes, Simone de Beauvoir e a súa irmá Hélène de Beauvoir, xunto con Michel Chandeigne.

Belchior tamén estivo conectada con Lindley Cintra, David Mourão-Ferreira, Eduardo Lourenço, Antonio Tabucchi, Carlos Pinto Coelho, Lídia Jorge, Vergílio Ferreira, José Jorge Letria, Vasco Graça Moura, Nuno Júdice, Fernando Namora, Oliveira Marques, Cardinal Jean-Marie Lustiger, Maria Vello Da Costa, Mário Dionisio, Helena Cidade Moura, Sommer Ribeiro e Jorge Silva Melo.

 Notas 

Categoría:Nados en Lisboa
Categoría:Nados en 1923
Categoría:Finados en 1998
Categoría:Poetas de Portugal
Categoría:Ensaístas
Categoría:Escritores en lingua portuguesa
Categoría:Alumnos da Universidade de Lisboa
Categoría:Profesores da Universidade do Porto
Categoría:Doutores honoris causa pola Universidade de Lisboa