Lingua gwichʼin

A lingua gwichʼin (Dinju Zhuh Kʼyuu) é unha lingua atapascana falada polo pobo indíxena dos gwichʼin no Canadá e nos Estados Unidos (Alasca). No Yukón e nos territorios setentrionais canadenses, é empregada principalmente en Inuvik, Aklavik, Fort McPherson, Old Crow e Tsiigehtchic (antes do río Vermello Ártico). Existen uns 430 falantes de gwichʼin no Canadá, e 1900 persoas conforman a poboación gwi’chin. En Alasca, é falado en Beaver, Circle, Fort Yukon, Chalkyitsik, Birch Creek, Arctic Village, Eagle e Venetie. Hai ao redor de 300 falantes dunha poboación gwichʼin de 1100 en Alasca. 

É un dos idiomas oficiais nos Territorios do Noroeste, no Canadá, e en Alasca, nos Estados Unidos. 

A oclusiva glotal na palabra gwichʼin adóitase escribir co carácter de Unicode Ou+2019 (comilla simple de peche, ’); porén, o carácter apropiado para este uso é Ou+02BC (letra modificadora apóstrofo, ʼ), que posúe diferentes propiedades tipográficas.

 Clasificación 
O gwich'in é membro do subgrupo canadense das linguas atapascanas, das linguas na-dené. Comparte o subgrupo han-kutchin coa lingua hän.

 Dialectos 
A lingua ten varios dialectos, entre os cales se encontran o Fort Yukon Gwich'in, o Arctic Village Gwich'in, o Western Canada Gwich'in (Takudh, Tukudh, Loucheux) e o Arctic Rede River.

 Fonoloxía 

 Consonantes 
As consonantes do gwich'in na súa ortografía estándar (coa súa transcrición segundo o AFI entre barras diagonais):
 ConsoantelabialInterdentalalveolarretroflexaPalatalVelarglotalcentrallateralorallabializadanasalsonora  m     n        xorda    nh        plosivasonora  b     d     dr     g    gw   xorda    t     tr     k    kw    ’  exectiva    t’     tr’     k’    nasal    nd        africadasonora  v    ddh    dz    dl     dj     xorda   tth    ts    tl     ch     exectiva   tth’    ts’    tl’     ch’     nasal       nj    fricativasonora   dh    z     zhr    zh    gh    ghw   xorda   th    s    ł    shr    sh    kh     h  aproximantesonora     l    r    y     w   xorda      rh      

 Vogais 
 Vogalanteriorcentralposteriorpechadacurtai /i/u /u/longaii /iː/uu /uː/nasalį /ĩ/ų /ũ/mediacurtae /e/o /o/longaee /eː/oo /oː/nasalę /ẽ/ǫ /õ/abertacurtaa /a/longaaa /aː/nasalą /ã/

 a intensidade baixa márcase opcionalmente cun acento grave, ex., à, è, ì, ò, ù.
 a intensidade alta non se marca nunca

 Notas 

 Véxase tamén 

 Bibliografía 

 Firth, William G., et al. Gwìndòo Nànhʼ Kak Geenjit Gwichʼin Ginjik = More Gwichʼin Words About the Land. Inuvik, N.W.T.: Gwichʼin Renewable Resource Board, 2001.
 Gwichʼin Renewable Resource Board. Nànhʼ Kak Geenjit Gwichʼin Ginjik = Gwichʼin Words About the Land. Inuvik, N.W.T., Canada: Gwichʼin Renewable Resource Board, 1997.
 McDonald. A Grammar of the Tukudh Language. Yellowknife, N.W.T.: Curriculum Division, Dept. of Education, Government of the Northwest Territories, 1972.
Mishler, Craig, ed. Neerihiinjìk: We Traveled From Place to Place: The Gwich’in Stories of Johnny and Sarah Frank. 2nd ed. Fairbanks: Alaska Native Language Center, 2001.
Mishler, Craig and Kenneth Frank, eds. Dinjii Vadzaih Dhidlit: The Man Who Became a Caribou. 2nd ed. Hanover, N.H.: IPI Press, 2020.
 Montgomery, Jane. Gwichʼin Language Lessons Old Crow Dialect. Whitehorse: Yukon Native Language Centre, 1994.
 Northwest Territories. Gwichʼin Legal Terminology. [Yellowknife, N.W.T.]: Dept. of Justice, Govt. of the Northwest Territories, 1993.
 Norwegian-Sawyer, Terry. Gwichʼin Language Lessons Gwichyàh Gwichʼin Dialect (Tsiigèhchik–Arctic Red River). Whitehorse: Yukon Native Language Centre, 1994.
 Peter, Katherine, and Mary L. Pope. Dinjii Zhuu Gwandak = Gwichʼin Stories. [Anchorage]: Alaska State-Operated Schools, Bilingual Programs, 1974.
 Peter, Katherine. A Book of Gwichʼin Athabaskan Poems. College, Alaska: Alaska Native Language Center, Center for Northern Educational Research, University of Alaska, 1974.
 Scollon, Ronald. A Sketch of Kutchin Phonology. University of Hawaii, 1975.
 Yukon Native Language Centre. Gwichʼin Listening Exercises Teetlʼit Gwichʼin dialect. Whitehorse: Yukon Native Language Centre, Yukon College, 2003. 

 Ligazóns externas 
 Información sobre a lingua gwichʼin 

Categoría:Linguas atapascanas
Categoría:Linguas dos Estados Unidos de América
Categoría:Linguas amerindias do Canadá