Ofensiva final na Guerra civil española

A ofensiva final da guerra civil española foi a última operación bélica executada polos mandos militares do bando sublevado contra a Segunda República española, e produciuse entre o 26 de marzo e o 1 de abril de 1939. Aproveitouse a situación do bando republicano tras a severa derrota sufrida na Ofensiva de Cataluña e, sobre todo, o triunfo do golpe de estado do coronel Casado, apoiado por Julián Besteiro, que cunha parte do exército republicano se rebelaron contra o goberno do socialista Juan Negrín e formaron o Consello de Defensa Nacional para intentar negociar un acordo de paz co exército de Franco.

Como consecuencia, Negrín fuxiu a Francia mentres o exército republicano controlado polos comunistas nos arredores de Madrid, non aceptaron o intento de acordo de paz e principiou unha guerra civil dentro da guerra civil. Despois do triunfo de Casado fronte aos comunistas, comezaron as negociacións de paz co bando sublevado mais Franco só aceptou a rendición incondicional.

O 26 de marzo, os nacionais comezaron a ofensiva xeral e o 31 de marzo controlaban todo o territorio español. Centos de miles de republicanos foron arrestados e internados en campos de concentración.

 Antecedentes 

 Caída de Cataluña 
Trala caída de Cataluña en febreiro de 1939, a situación militar da República era catastrófica; aínda mantiña a capital e o 30 % do territorio español, pero perdera 220 000 soldados, a segunda cidade máis grande do país e os recursos industriais de Cataluña.  Ademais, o recoñecemento do goberno de Burgos por parte do Reino Unido e Francia levou, o 27 de febreiro, a que Manuel Azaña, quen xa levaba 3 semanas en Francia, presentase a dimisión como presidente da República.

 Situación militar 
O exército republicano aínda contaba con entre 250.000 e 500.000 homes,Thomas (2001), p. 861 pero só 40 avións (tres escuadróns de bombardeiros Natasha e dous de Katiuska e 25 cazas Chatos e Moscas), pouca artillería e poucas armas automáticas. Moitos soldados estaban desarmados (en decembro de 1938, o exército republicano só tiña 225.000 fusís), e carecían de zapatos e abrigos. En Madrid, só había comida dabondo para dous meses; había escaseza de auga, calefacción, medicamentos e vendaxes cirúrxicas. Por outra banda, a finais de 1938, o exército nacional contaba con máis dun millón de homes, incluídos 35.000 marroquís, 32.000 italianos, 5.000 alemáns, ademais de 600 avións.

 Oposición á resistencia continua de Negrín 
O 8 de febreiro, nunha reunión en París, os principais líderes anarquistas coincidiron en que non había outra alternativa que un acordo de paz cos nacionais e que necesitaban un novo goberno para negocialo. Eduardo Val, secretario de defensa do comité da rexión central, estivo de acordo con isto, afirmando que Negrín estaba telegrafiando en clave aos seus partidarios máis próximos advertíndolles que evacuasen a zona republicana. A todos lles parecía que Negrín estaba xogando sucio,Beevor (2006), pp. 426, 432 e 434. e tamén estaban desconformes porque non instalou o seu goberno en Madrid ou Valencia, senón nun chalé preto do porto de Alacant protexido por 300 comandos comunistas do XIV Corpo.

O 16 de febreiro, o alto mando do exército republicano confesoulle a Juan Negrín, a imposibilidade da resistencia militar. A maioría dos membros do Exército Republicano, do Partido Socialista (PSOE), da Unión Xeral de Traballadores (UGT) e dos anarquistas da (CNT) crían que era necesario iniciar negociacións de paz.Preston (2006). p. 296 Non obstante, Negrín, apoiado polos comunistas do PCE, quería seguir loitando, debido á negativa de Franco a dar garantías contra posibles represalias e porque cría que unha guerra continental contra o fascismo era inminente. Ademais, quería organizar a evacuación daqueles que corrían máis risco, concretamente existía un forte temor de que os comunistas puidesen usar a súa superioridade militar para garantir que os seus membros escaparan, mentres que os pertencentes a outros partidos ou organizacións quedarían á mercé dos sublevados.

 O plan 
Dende finais de febreiro de 1939, o coronel Segismundo Casado estivera preparando un golpe de estado contra o goberno de Negrín para iniciar negociacións de paz cos nacionais, crendo que Negrín era demasiado submiso aos comunistas pois, cada vez máis, dáballes postos de maior relevancia tanto no exército coma no goberno. Nos contactos que mantivo co coronel José Centaño, un axente da quinta columna dentro do exército republicano, este, prometeulle que Franco garantiría a vida dos oficiais republicanos que non tivesen cometido crimes.

A maioría dos elementos non comunistas da Fronte Popular en Madrid apoiaron o golpe de estado, incluído un dos líderes do PSOE, Julián Besteiro, porque crían que continuar a guerra non tiña sentido. Ademais, trala rendición de Menorca, moitos oficiais republicanos na zona central crían que podían negociar un acordo cos nacionais. Non obstante, os partidarios máis firmes de Casado foron tres anarquistas: Cipriano Mera, Eduardo Val e Melchor Rodríguez, que non esqueceran a derrota dos sucesos de maio de 1937 e ansiaban vinganza contra os comunistas.

O 3 de marzo, Negrín anunciou unha serie de novos nomeamentos na Zona Central, de tal xeito que o coronel Casado e os comunistas Juan Modesto e Antonio Cordón García foron ascendidos a xenerais. Igualmente, nomeáronse oficiais ao cargo dos portos de Murcia (Manuel Tagüeña), Alacant (Etelvino Vega) e Cartaxena (Francisco Galán); todos eles comunistas.Thomas (2001), pp. 875–876 Beevor afirma que, igualmente, Francisco Galán foi nomeado gobernador militar de Cartaxena; Etelvino Vega gobernador de Alacant; Leocadio Mendiola comandante de Murcia e Inocencio Curto comandante de Albacete.Beevor (2006), p. 390

Cos cambios no mando, ó dar o control dos portos de evacuación aos comunistas que podía garantir a súa propia fuxida confirmou a sospeita dos elementos non comunistas do goberno de que quedarían atrás e, así, pasaron a se unir á conspiración contra Negrín.

 O golpe de Casado 
miniatura|Segismundo Casado.

 Preparativos 
O golpe de estado iniciouse o 5 de marzo de 1939, encabezado polo coronel republicano Segismundo Casado, xefe do Exército do Centro, apoiado polo xeneral Matallana, e polas forzas políticas da zona republicana partidarias de finalizar a guerra civil, pois considerábana completamente perdida. Entre elas atopábanse os socialistas «antinegrinistas» (encabezados en Madrid por Julián Besteiro), unha sección da UGT (Wenceslao Carrillo), os anarquistas da CNT (controlada nestes momentos por Cipriano Mera), o Servizo de Investigación Militar da República e os republicanos de esquerda.  

O golpe casadista derrubou o goberno republicano de Juan Negrín e formouse unha xunta militar, o Consello Nacional de Defensa.Beevor (2006), pp. 391-392  O 6 de marzo, Miaja uniuse á rebelión e foi nomeado presidente do Consello. Os outros membros da xunta foron Casado, Julián Besteiro, Wenceslao Carrillo, González Marín e Eduardo Val (CNT), Antonio Pérez (UGT), e os republicanos Miguel San Andrés e Jose del Río. Decontado, o Consello iniciou as conversacións co bando sublevado. Porén, Franco reiterara en numerosas ocasións que só aceptaba a rendición incondicional do Exército Popular da República.Bahamonde & Cervera Gil (1999) 

O coronel Adolfo Prada foi nomeado comandante do Exército do Centro, e os comandantes comunistas do I, II e III Corpos de Exército foron destituídos, o xornal do PCE, Mundo Obrero, foi pechado e Casado ordenou detencións masivas de militantes comunistas e comisarios políticos. Tras un intento frustrado de negociar con Casado, o 6 de marzo, Negrín fuxiu a Francia desde o aeródromo de Monovar, preto de Elda, con Hidalgo de Cisneros, os líderes do PCE (La Pasionaria e Vicente Uribe) e o ministro de Asuntos Exteriores Julio Álvarez del Vayo, para evitar ser capturado polos partidarios de Casado pois, este, quería deter o goberno e os líderes do PCE para entregalos a Franco.Thomas (2001), p. 881 

 A loita en Madrid 
miniatura|Cipriano Mera, líder anarquista e líder do IV Corpo de Exército.
O golpe de estado de Casado contou co apoio dos comandantes dos outros tres Corpos de Exército (Leopoldo Menéndez López, comandante do Exército de Levante; Antonio Escobar, comandante do Exército de Estremadura; e Domingo Moriones, comandante do Exército de Andalucía). Non obstante, as unidades do exército dos arredores de Madrid e controladas polo PCE (o I Corpo do Exército do Centro liderado por Luis Barceló, o II Corpo de Emilio Bueno e o III Corpo liderado por Antonio Ortega) levantáronse contra a xunta o 7 de marzo, iniciando unha breve guerra civil dentro da República. Barceló nomeouse a si mesmo comandante do Exército do Centro e as súas tropas pecharon todas as entradas a Madrid, ocupou a maior parte do centro da cidade e, a seguir, executou a tres coroneis que eran seguidores de Casado.   

Os partidarios da xunta só mantiveron algúns edificios gobernamentais e a parte sueste da cidade. Non obstante, o IV Corpo de Mera contraatacou e ocupou Torrejón e Alcalá de Henares.Thomas (2001), p. 884 O 10 de marzo, as tropas de Barceló foran rodeadas e acordouse un alto o fogo. O 11 de marzo, tras días de combates sanguentos, Casado, apoiado polo IV Corpo de Cipriano Mera, derrotou as tropas de Barceló. El e o seu comisario político José Conesa foron arrestados e executados. A cifra de mortos é variable segundo as fontes: Thomas dá a cifra de 230, Jackson, elévaos a 1.000 e Beevor a 2.000.

 Combates en Cidade Real e Cartaxena 
Tamén houbo combates en Cidade Real e Cartaxena. En Cidade Real, o Exército de Estremadura ao mando de Escobar esmagou a resistencia comunista liderada por Martínez Carton. Non obstante, en Cartaxena (a base principal da Armada Republicana Española), onde os partidarios de Casado, apoiados por elementos da quinta columna, comezaran a revolta contra o goberno de Negrín o 4 de marzo, foron derrotados tras unha breve batalla pola 206ª Brigada da IV División do PCE, liderada polo coronel Joaquín Rodríguez, o 7 de marzo. Non obstante, o 5 de marzo, a Armada Republicana (tres cruceiros e oito destrutores), liderada polo almirante Buiza, fuxira a Alxeria tras un bombardeo aéreo nacionalista na zona portuaria. Un barco de transporte, o "Castillo de Olite", enviado polos nacionais para apoiar a revolta, foi afundido polas baterías costeiras de Cartaxena, matando a 1.200 soldados nacionais.

 Contactos con Franco 
Trala derrota das tropas de Barceló, o Consello intentou iniciar negociacións de paz con Franco, coa esperanza de obter unha garantía contra represalias políticas. O 12 de marzo, o Consello Nacional de Defensa condenou a morte a un dos militares comunistas que se opuxeron ao golpe. Así mesmo, ditou medidas urxentes para eliminar a «influencia comunista» no exército, entre outras, a abolición dos comisarios políticos, a supresión da estrela vermella no uniforme militar e a supresión do puño pecho como saúdo militar. A seguir, o Consello tentou chegar a un acordo co goberno de Burgos para lograr unha «paz honrosa», solicitando unha garantía contra represalias e un período de 25 días para permitir que calquera que desexase saír de España o fixese. A petición desta garantía debíase a que, o 8 de febreiro, Franco ditara na mesma cidade a Lei de Responsabilidades Políticas, que condenaba de antemán (e de modo retroactivo) practicamente a tódolos individuos,  tanto civís como militares sen importar o seu cargo, partido ou xerarquía que apoiasen de xeito activo a Segunda República española dende o 1 de outubro de 1934. Ao coñecerse o contido desta Lei, na zona republicana, creceu o medo ás represalias pois a norma daba a Franco poder absoluto e discrecional para exercer a represión política contra calquera persoa que prestase servizos á República, sen importar a súa filiación política.

O 16 de marzo, Franco respondeu, como viña facendo desde febreiro, en que só admitiría a rendición incondicional da República. O 19 de marzo Franco aceptou recibir os enviados republicanos. O 23 de marzo, o Consello Nacional de Defensa enviou dous negociadores a Burgos (o tenente coronel Antonio Garijo e o comandante  Leopoldo Ortega), para negociar directamente co bando sublevado e esperaba que, se Franco non aceptaba as condicións de paz, polo menos garantise a ausencia de represalias.  

No entanto, dende que o Reino Unido e Francia recoñeceran o réxime de Franco, e trala esmagadora vitoria da ofensiva de Cataluña, reforzáronse as ansias do bando sublevado para esixir unha capitulación sen condicións á República, máis aínda sabendo que esta se recoñecía vencida e incapaz de resistir máis. Isto evitaba un compromiso «entre militares» de última hora (semellante ao Convenio de Vergara do século anterior) que lexitimase despois os republicanos para formaren oposición e entorpecesen a autoridade absoluta do novo caudillo. Daquela, o bando sublevado, respostoulles que o 25 de marzo a Forza Aérea Republicana tiña que se render e que o 27 de marzo, decretaríase un alto o fogo en tódalas frontes e que as tropas republicanas tiñan que izar a bandeira branca e permitir o avance das tropas sublevadas.Beevor (2006), p. 395 Ante isto as forzas republicanas só debían se renderen e entregaren as armas. Sobre as temidas represalias, Franco tan só ofrecía unha vaga promesa verbal de «xustiza a quen non cometesen crimes», sen dar máis explicacións. Tampouco se aceptou a petición de Casado de executar unha «rendición por zonas», co fin de dar tempo aos refuxiados republicanos que desexasen saír de España; e tampouco se aceptou a petición de 25 días para cumprir as esixencias. Só se lles permitiu redactar un documento que fixase un modo pacífico de proceder á rendición, pois as tropas sublevadas simplemente avanzarían en ofensiva cando vencese o prazo fixado por Franco

Non obstante, o 25 de marzo, os emisarios de Franco protestaron porque os republicanos non renderon a súa Forza Aérea, o que foi debido ao mal tempo e, Franco, acusou a Casado de «non controlar as súas tropas e non estar por tanto en condicións de negociar» e deu por terminada a negociación e rompeu as negociacións co Consello. Os emisarios republicanos volveron a Madrid a mañá do 26 para apurar a entrega da aviación, mais xa era tarde. Na madrugada do 27 de marzo, Franco ordenou ás súas tropas comezaren a ofensiva.

 Desenvolvemento das operacións 

 Avance franquista 
Só unhas horas despois de se daren por finalizadas as «negociacións» no aeródromo de Gamonal, Franco deu a orde de iniciar a ofensiva en todas as frontes. A Xunta ordenou aos seus soldados que non resistisen o avance nacionalista; vendo que todo estaba perdido, tiraron as armas e abandonaron a fronte. Os exércitos republicanos de Estremadura e de Andalucía depuxeron pouco despois as armas; non houbo resistencia e nun só día capturaron dous mil quilómetros cadrados de terra e 30.000 prisioneiros, mentres as vilas se enchían de bandeiras brancas ante a inminente chegada das tropas rebeldes.

 Fronte Sur 
miniatura|O xeneral Yagüe, en 1939.
As primeiras operacións tiveron lugar na Fronte Sur, en Serra Morena. A noite do 26 de marzo, o Corpo de Exército Marroquí (ao mando do xeneral Yagüe) e o Corpo de Exército de Andalucía (ao mando do xeneral Muñoz Castellanos); avanzaron dende Peñarroya-Pueblonuevo cara Hinojosa del Duque, Pozoblanco e Almadén, que ocupan o 27 sen atopar resistencia, e Ocaña, onde entran no 28. O día 29, o Corpo de Exército Marroquí de Yagüe xa alcanzara Cidade Real e Puertollano. Pola súa banda, o Corpo de Exército de Andalucía tomaba Bailén e Linares, mentres que o Corpo de Exército de Córdoba (mandado polo xeneral Borbón) entraba en Xaén. O de Granada comezaba o avance tomando Albuñol polo litoral mediterráneo en dirección a Almería, ocupada por tropas do canoneiro Cánovas del Castillo, o 29.Bahamonde & Cervera Gil (1999), pp. 487-488

 Fronte do Centro 
Na Fronte do Centro, a ofensiva do Exército do Centro, iniciada o día 26, tampouco atopou resistencia. Os corpos de exército de  Toledo, Maestrazgo, Navarra e CLI avanzaron desde Talavera de la Reina e Toledo cara o sur. Os corpos de exército de Urgel e de Aragón fixérono desde Torre del Burgo, Masegoso e Cifuentes e marcharon cara Madrid e Valencia. Os atacantes non atoparon resistencia: os republicanos empezaran a abandonaren as trincheiras, especialmente despois de seren transmitidas por radio as «Concesións del Generalísimo», que prometían «benevolencia» para os militares que favorecesen o remate da loita. As liñas das frontes republicanas desintegráronse o 28 de marzo nun proceso espontáneo e son ocupados Aranjuez, Sonseca, Orgaz, Tembleque e Las Ventas con Peña Aguilera.De la Cierva, Ricardo (2003) Nalgúns lugares da fronte producíronse confraternizacións entre soldados dos dous bandos festexando que, segundo eles, rematara a guerra. Noutros sitios os soldados republicanos pasábanse ao bando sublevado.Bahamonde Magro & Cervera Gil (1999), pp. 491-494

O mesmo día 28, o coronel Prada, comandante do Exército do Centro, rendeuse aos nacionais, e estes ocuparon Madrid. Casado e os outros membros da xunta militar, agás Besteiro, fuxiron a Valencia.Thomas (2001), p. 888

 Fronte de Levante 
O bando sublevado atopou maior resistencia na fronte de Levante. O 27 de marzo ocuparon Argés, Cobisa, Burguillos, Nambroca, Layos, Casasbuenas, Pulgar, Mazarambroz, Ajofrín, Almonacid, Chueca, Villaminaya, Mascaraque, Mora, Villamuelas, Yepes e Villasequilla na fronte de Levante. As personalidades republicanas estaban a saír do país por Valencia e había que darlles tempo. Foi o caso do Corpo de Exército de Aragón, dirixido polo xeneral Rafael García Valiño, que marchaba cara a Valencia o 28 de marzo. Nesta cidade aínda se concentraban tropas republicanas desexosas de protexer os refuxiados do bando republicano que esperaban abandonar España desde o porto valenciano. Cando estes refuxiados foron convencidos de dirixirse cara a Alacant a tarde do día 28, as tropas republicanas cesaron a súa resistencia e abandonaron Valencia. A Quinta Columna franquista ocupouna nas horas seguintes.
miniatura|Xeneral Aranda.
O día 29 de marzo, os nacionais ocuparon Cuenca, Albacete e Sagunt. Valencia e Alacant xa estaban practicamente en mans das respectivas quintas columnas sen que aínda chegasen as tropas rebeldes. O Corpo de Exército de Galicia, ao mando do xeneral Aranda, ocupaba Sagunt e o Corpo de Exército de Castela entraba en Segorbe. O día seguinte os italianos da División Littorio ocupaban Almansa, Requena, Villena e Elda e entraban en Alacant. Ese mesmo día a División 83, ao mando do xeneral Martín Alonso, entraba triunfalmente en Valencia. O 31 de marzo a 4ª División do Corpo de Exército de Navarra, comandada polo xeneral Camilo Alonso Vega, ocupaba Murcia e Cartaxena.Bahamonde Magro & Cervera Gil (1999), p. 490

Aos soldados republicanos que ían sendo cercados polas tropas franquistas na fronte ordenóuselles que deixasen as súas armas en montóns antes de conducilos ás prazas de touros ou aos campos de aramados ao aire libre. Quen estaban nas liñas posteriores tiraron os fusís antes de chegaren as tropas franquistas e marcharon ás súas casas. Ao longo do día 27 o bando sublevado capturou 30 000 prisioneiros na primeira liña da fronte e todas as localidades que puido. Ao saber desta situación, na retagarda o Exército Popular da República desmobilizábase en toda a fronte. As divisións e os rexementos disolvíanse de inmediato ao saberen da proximidade das tropas franquistas. Os soldados abandonaban as súas posicións e armas para volveren ás súas casas.

Nos portos de Valencia, Alacant, Cartaxena e Gandía, concentráronse uns 50.000 refuxiados republicanos pero sen a armada republicana, a evacuación foi imposible e os gobernos francés e británico negáronse a organizar unha evacuación. Só unha minoría foi evacuada por barcos británicos (entre 650 e máis de 3.500Beevor (2006), p. 396), entre eles Casado.

O 30 de marzo, os nacionais ocuparon Valencia e as tropas do xeneral italiano Gambara entraron en Alacant, onde atoparon 15.000 refuxiados republicanos. Gambara estaba disposto a permitir a evacuación dos refuxiados políticos, pero o 31 de marzo chegaron as tropas nacionais e asumiron a xurisdición de Gambara. Como consecuencia, moitos refuxiados suicidáronse para evitar a captura polos nacionais.

O 31 de marzo, os nacionais ocuparon Almería, Murcia e Cartaxena, controlando todo o territorio español. O 1 de abril de 1939, a guerra rematou efectivamente.

 O bando sublevado entra en Madrid 
miniatura|209x209px|Julián Besteiro, un dos líderes do PSOE que apoiou o golpe de Casado.
Mentres se esborrallaba a fronte, a quinta columna de Madrid fíxose co control da cidade na madrugada do 26 ao 27 de marzo. Realizou as operacións necesarias para evitar en caso preciso unha resistencia que ocasionase vítimas e, sobre todo, actuacións desesperadas. Á primeira hora da mañá do día 27 un enviado do Consello Nacional de Defensa, o coronel Adolfo Prada Vaquero, entrevistouse co coronel Eduardo Losas do exército franquista, despregado na Cidade Universitaria. Alí acordaron que a rendición republicana se produciría ás 13 horas do día seguinte, 28 de marzo. Esa mañá empezaron a aparecer en Madrid colgaduras e bandeiras rojigualdas, e moita xente botouse á rúa chea de entusiasmo para recibir as tropas franquistas. Tras a firma da rendición no edificio do Hospital Clínico da Cidade Universitaria, as tropas rebeldes ocuparon a cidade nas horas seguintes sen atopar ningún tipo de oposición.

Durante a tarde e a noite anterior moitos soldados republicanos da fronte madrileña reuníronse para confraternizar cos seus pares franquistas en terra de ninguén. Mentres, outros soldados republicanos domiciliados en Madrid abandonaban as súas posicións e volvían ás súas casas. Para esas horas só os estados maiores do Exército Popular da República permanecían nas súas posicións, sen poder evitar a disolución das súas unidades. Os mandos franquistas limitábanse a organizar a súa entrada pacífica en Madrid xunto coa quinta columna, procurando evitar destrucións ou defensas desesperadas e negándose a requirir que os soldados republicanos volvesen ás súas trincheiras. A noite do 27, o Consello Nacional de Defensa emitía por radio o seu último comunicado, pedindo aos madrileños «calma, orde e acatamento da autoridade».

O día 28 o bando sublevado entrou en Madrid sen atopar resistencia e ocupou todos os edificios públicos. Nada máis entrar á cidade, os mandos franquistas arrestaron a Julián Besteiro, quen decidira compartir a sorte dos civís madrileños e non fuxir ao estranxeiro como o resto de membros do Consello Nacional de Defensa.

 A entrega da aviación republicana 
Tras a fuxida de Casado e a saída do coronel Camacho, xefe da Aviación da zona centro-sur, o coronel Manuel Cascón Briega permaneceu no seu posto para facer entrega dos avións republicanos ao bando sublevado na Base Aérea de Albacete. Cumpriu así unha das 10 normas para a rendición que impuxeran os representantes de Franco aos enviados de Casado nas «negociacións» do aeródromo de Gamonal, próximo a Burgos. Cascón tivo a posibilidade de fuxir, pero quedou por non abandonar as súas tropas. Tamén confiou nas promesas de Franco de que non habería represalias para os militares profesionais que, coma el, non pertencesen a ningún partido político e se limitasen a cumprir ordes. Por iso, ordenou que ninguén se movese do seu posto e que non se destruíse material de ningunha clase. As primeiras tropas do bando vencedor en chegar á base de Albacete foron soldados italianos, que se comportaron con corrección. Porén, pouco despois apareceu o comandante franquista de Aviación, Gerardo Fernández Pérez, que, despois de humillar o coronel Cascón, reuniu todos os xefes e oficiais do Estado Maior da aviación republicana e díxolles:

Os xefes e oficiais foron trasladados a Valencia, onde foron xulgados nun procedemento sumarísimo polo Consello de Guerra Permanente de Aviación acusados do «delito de rebelión militar». Aplicóuselles a «monstrosa ficción xurídica de que no mesmo momento da sublevación do 18 de xullo de 1936 o poder lexítimo pasara ao bando sublevado». O consello de guerra contra Cascón celebrouse o 20 de xullo de 1939. Durante a sesión o fiscal referiuse a el como «coronel da Aviación roxa», pero Cascón replicoulle: «De ningunha maneira. Son coronel da Aviación republicana». Cando o acusou de rebelión, protestou: «Eu non me rebelei nunca. Quen vos rebelastes fostes vós». Cascón, como outros compañeiros seus, foi condenado a morte e executado en Paterna o 3 de agosto.

 A entrega da frota republicana a Franco 
Ao estoupar a sublevación «profranquista» na base naval de Cartaxena a noite de 4 de marzo de 1939, a frota republicana ao mando do almirante Miguel Buiza saíu ao mar ante as ameazas do bando sublevado de que sería bombardeada polas baterías de costa. A sublevación comezaba a ser dominada polas tropas leais republicanas. Porén, Buiza, indeciso ao principio, ordenou dirixir a frota ao porto de Bizerta (Protectorado francés de Tunisia). Aquilo significaba a entrega da frota a Franco, xa que París recoñecera o 26 de febreiro o goberno de Burgos como o único legal de España e, por tanto, a frota era da súa propiedade. Así, ao principio da tarde do martes 7, coa sublevación profranquista de Cartaxena completamente sufocada horas antes, a frota republicana, baixo control francés, fondeaba na baía tunisiana de Bizerta. Nada máis chegar, as autoridades francesas dixéronlles que os barcos serían entregados inmediatamente a Franco.Bahamonde & Cervera Gil (1999), pp. 434-437 Como manifestou un alférez de navío «profranquista», o obxectivo da sublevación de Cartaxena fora «facer saír a Frota» e iso conseguírase:

miniatura|Salvador Moreno Fernández durante unha conferencia, Buenos Aires, 1947
O día seguinte de arribar a Bizerta os mariñeiros solicitaron asilo político ás autoridades francesas do Protectorado de Tunisia. Quedaron internados os buques baixo a custodia duns poucos tripulantes españois por barco. O resto da dotación foi conducida a un campo de concentración na localidade de Meheri Zabbens. O 30 de marzo de 1939, mariños franquistas ao mando do contraalmirante Salvador Moreno Fernández tomaron posesión da escuadra en nome de Franco. Así describe no seu informe Francisco Galán ese momento:Bahamonde & Cervera Gil (1999), pp. 437-438

Antes de partir cara a España as autoridades francesas realizaron un plebiscito para completar as dotacións. «Dun total de 4000 homes, 2350 decidiron volver a España, entre eles case todo o Estado Maior da Frota, moitos oficiais e un gran número de maquinistas».Bahamonde & Cervera Gil (1999), p. 438 Quen volveron a España foron obxecto de depuración, pero foi relativamente suave e sen comparación coa que sufriu a Aviación. Entre quen optaron polo exilio estaba o almirante Buiza, que ingresou na Lexión Estranxeira Francesa «por decoro ou por vergoña».

 Os últimos bombardeos 
Despois do golpe de Casado, Alacant e o seu porto foron atacados os días 6, 9 e 25 de marzo; o porto de Valencia os días 7, 11, 14, 18, 20, 21 e 22 de marzo; Gandía e o seu porto os días 6, 9 e 25 de marzo; e Torrevieja e Santa Pola o 6 de marzo. No interior, Guadalaxara foi bombardeada desde o aire os días 11, 16, 18 e 22 de marzo.

Durante a segunda quincena de marzo os bombardeos foron moi esporádicos. Segundo os partes de guerra republicanos, entre o 21 e o 25 de marzo foron bombardeadas Valencia, Aranjuez, Ocaña, Alcalá de Henares e Alacant. Esta última cidade foi bombardeada o 25 de marzo, o último bombardeo que consta nos partes de guerra republicanos. O último bombardeo da guerra civil española foi efectuado o 28 de marzo por cinco Savoia-Marchetti S.M.79, que descargaron vinte bombas de 250 kg sobre o porto de Gandía. De todas as cidades republicanas, Cartaxena foi a última en caer en mans de Franco.

 A traxedia dos refuxiados republicanos que tentaban saír de España 
Non se coñece que o goberno de Negrín elaborase un plan de evacuación antes do seu exilio forzado tras o golpe de Casado. Con todo, durante febreiro de 1939 o embaixador republicano en Londres, Pablo de Azcárate, por indicación do ministro de Estado Julio Álvarez del Vayo, fixo numerosas xestións ante o Foreign Office para que presionase a Franco. O obxectivo era que este non exercese represalias sobre os vencidos e deixase saír libremente aos republicanos que quixesen facelo. Azcárate tamén solicitou que a Armada británica protexese os barcos que levasen os refuxiados ao exilio.Bahamonde Magro & Cervera Gil (1999), pp. 440-441

Ademais, parece que tras coñecer a situación militar da zona Centro-Sur pouco despois do seu regreso a España, Negrín cambiou de parecer. Da idea da resistencia a morte que até entón defendera pasou a unha resistencia graduada que tivese como apoio territorial a costa levantina e á frota como medio e protección para unha evacuación organizada dos republicanos máis comprometidos. Este plan caeu o 5 de marzo, cando a frota de guerra republicana saíu ao mar e desertou.Bahamonde Magro & Cervera Gil (1999, p. 443 

Pola contra, o Consello Nacional de Defensa non fixo practicamente nada no tema da evacuación. Creu que as «Concesións do Xeneralísimo» eran suficientes para garantir a saída do país dos republicanos que quixesen facelo. As Xuntas de Evacuación, dispostas polo Consello o 17 de marzo co fin de que se formasen nos principais núcleos de poboación, na práctica nunca chegaron a constituírse.

A única xestión coñecida que fixo o Consello Nacional de Defensa foi pedir ao deputado británico A. Salter que presionase ás autoridades británicas para axudaren na evacuación duns 10.000 republicanos de Madrid. Salter trasladou a petición a Lord Halifax, secretario do Foreign Office, quen lle respondeu quince días despois reiterando a postura oficial do goberno británico: este non interviría sen o consentimento do goberno de Burgos (e este non ía dalo).Bahamonde Magro & Cervera Gil (1999), pp. 471-472

O único que organizou un plan de evacuación foi o PCE, que non se fiaba en absoluto das promesas de «benevolencia» de Franco. Ademais, temía ser utilizado como moeda de cambio nas «negociacións» entre casadistas e franquistas. Xa desde o 6 de marzo, o mesmo día no que a dirección do PCE abandonou España, a «troika» que permaneceu en España (Palmiro Togliatti, Pedro Checa e Fernando Claudín) preparou a evacuación dos cadros máis significativos a escala provincial e local e o paso á clandestinidade doutros. Así, contra o 25 de marzo, dous días antes de que se producise o gran éxodo republicano cara os portos de Levante, a evacuación organizada polo PCE (e o paso á clandestinidade) xa estaba moi avanzada. Porén, o derrubamento final das frontes tamén lle afectou e moitos militantes, sobre todo mandos militares, tamén se viron atrapados.Bahamonde Magro & Cervera Gil (1999), pp. 445-446

O Consello de Defensa Nacional non preparara ningún plan de evacuación, agás para os seus membros e as súas familias (que se consumaría coa saída de Casado baixo protección británica polo porto de Gandía o 1 de abril). Cando se estendeu o pánico na zona Centro-Sur ao iniciarse o 26 de marzo a ofensiva final do bando sublevado, o éxodo de miles de persoas cara os portos do Mediterráneo deuse nas peores condicións posíbeis. 

O número exacto de refuxiados que encheron os peiraos dos portos de Levante é obxecto de discusión. Oscila entre 6000, a cifra que deu a Comisión Internacional para a axuda á España republicana, e os 15.000 que cita o historiador Manuel Tuñón de Lara, quen formaba parte do grupo de refuxiados que tentaban saír de España.Bahamonde Magro & Cervera Gil (1999), p. 495 Reino Unido e Francia tampouco interviñeron en axuda dos miles de refuxiados que se amoreaban nos portos do Mediterráneo, malia haber sectores importantes en ambos países que pedían a intervención humanitaria das respectivas mariñas de guerra para protexer os barcos nos que puidesen embarcar refuxiados. Ambos gobernos explicaron que para actuaren necesitaban a autorización expresa de Franco (actuar sen ela podría ser considerado como acto hostil), e este nunca a deu. O 8 de marzo o primeiro ministro británico Neville Chamberlain fixo pública a postura do seu goberno ante a Cámara dos Comúns:Bahamonde Magro & Cervera Gil (1999), pp. 463-467

A única axuda internacional que recibiron os refuxiados republicanos proveu dunha delegación do Comité Internacional para a axuda á España republicana (con sede  en París e que se formara co apoio das esquerdas europeas, singularmente o Partido Comunista Francés e o Partido Laborista británico). O 27 de marzo desembarcou en Valencia para organizar unha evacuación a través da navieira France Navigation, propiedade do Partido Comunista Francés. Algúns dos seus barcos xa se dirixían neses momentos cara os portos do Levante español.Bahamonde Magro & Cervera Gil (1999, p. 471 A nova de que eses barcos atracarían en Alacant fixo que os refugiados que se amoreaban en Valencia se desprazasen a esoutra cidade. Porén, alí se atoparon con que a mariña franquista bloqueara o porto e non deixaba pasar os barcos franceses. Os membros da delegación do Comité Internacional tentaron convencer aos cónsules británicos para que presionasen o seu goberno co fin de que interviñese a Royal Navy. Porén, a Foreign Office mantivo a postura oficial da necesidade do consentimento de Franco, e este non o deu. Tamén contactaron co cónsul francés para que o seu goberno enviase barcos de guerra para protexer os barcos da France Navigation, pero tampouco obtiveron resposta.Bahamonde Magro & Cervera Gil (1999), pp. 495-496
miniatura|259x259px|Comunicado emitido polo Cuartel Xeral do Generalísimo anunciando o fin da guerra

Nas últimas horas da tarde do 30 de marzo de 1939 chegaban a Alacant, xa controlado pola quinta columna local, as tropas italianas da División Littorio ao mando do xeneral Gastone Gambara. Ao chegar ao porto este adoptou unha actitude prudente e entrevistouse con algúns dirixentes militares e políticos republicanos. 

Así pois, o final da guerra carrexou traxedias masivas, como o éxodo de combatentes e poboación cara a Francia a través dos Pireneos ou por mar (moitos dos cales foron recluídos en campos de internamento polo goberno francés), ou a captura en masa no propio porto de Alacant dos que  pretendían saír en barcos e que o bando sublevado non deixaba chegar a porto. O destino final para todos eles, foron os campos de internamento do bando sublevado ou os pelotóns de execución. As consecuencias da guerra civil tardarían moitos anos en se disiparen.

Na noitiña do 31 de marzo de 1939, todo o territorio español atopábase en mans do réxime de Franco, agás o peirao de Alacant, que o estaría á mañá seguinte. Os vencedores anunciaron o fin da guerra oficialmente en Burgos o día seguinte, 1 de abril, cun comunicado asinado por Franco, o Xeneralísimo, que dicía os seguinte:

 Consecuencias 
O 1 de abril, os Estados Unidos recoñeceron o goberno de Burgos, deixando á Unión Soviética como a única potencia importante que non o recoñeceu. O novo réxime asinou un pacto de non agresión con Portugal e un tratado de amizade coa Alemaña nazi o 31 de marzo e, o 6 de abril, Franco anunciou a adhesión de España ao Pacto Antikomintern. O 20 de abril, o Comité de Non Intervención disolveuse e, en xuño, as tropas italianas e alemás abandonaron España. A ditadura franquista permaneceu ata a morte de Franco en 1975.

Casado permaneceu no exilio en Venezuela ata o seu regreso a España en 1961.Thomas (2001), p. 923 Cipriano Mera fuxiu a Orán e Casablanca, pero foi extraditado a España en febreiro de 1942.Beevor (2006), p. 410 En 1943, foi condenado a morte, unha pena que lle foi conmutada por 30 anos de prisión, pero foi liberado en 1946 e emigrou a Francia. Miaja fuxiu a Francia e despois a México, onde morreu en 1958. Matallana foi arrestado e encarcerado polos nacionalistas, morrendo en Madrid en 1956. Besterio foi arrestado polos nacionalistas, onde se enfrontou a un consello de guerra e foi condenado a 30 anos de prisión e morreu no cárcere en 1940.

Os nacionalistas arrestaron centos de miles de soldados e civís republicanos, con 150.000 soldados capturados só na ofensiva final, retidos en campos de concentración improvisados. Había entre 367.000 e 500.000 prisioneiros en 1939. Nos primeiros anos posteriores á guerra, executáronse 50.000 prisioneiros republicanos.

Tras case 1.000 días de guerra a devastación foi enorme. O número de vítimas mortais é moi discutido pero Casanova e Gil Andrés as establecen en torno a 600.000. Xunto aos mortos en combate, hai que engadir as vítimas pola represión non dous bandos: en torno a 100.000 como consecuencia da represión polos sublevados e sobre 55.000 os mortos na zona republicana.Casanova & Gil Andrés (2017), p.153 O éxodo cara a Francia, a "Retirada" como foi coñecida, durante o primeiro trimestre de 1939 sumaron a perda doutras 450.000 persoas, das cales, unhas 200.000 volveron aos poucos e terminaron nos cárceres franquistas.

 Na cultura popular 
O golpe de Casado e os últimos días da guerra son o argumento das novelas Campo del MoroSesma (2024), p. 25 e Campo de los Almendros de Max Aub.

 Notas 

 Véxase tamén 

 Bibliografía 


















Categoría:Batallas da guerra civil española
Categoría:Guerra civil española
Categoría:Historia de España do século XX