Mal do aire

Co nome de mal do aire (ou mal de aire) denomínanse na medicina popular galega un amplo conxunto de enfermidades que se cren provocadas por algo, un alento, que emana de certas persoas (aire de doncela, aire de excomungado, aire de morto) diferentes animais (aire de araña, aire de gata, aire de sapo) e mesmo de determinados obxectos (aire de artesa, aire de encrucillada). 

Non existe ningunha sintomatoloxía característica, evidentemente, pero se pode falar de tres síndromes básicas. En primeiro lugar, un cadro de debilidade xeral, perda do apetito, vómitos, enfraquecemento e atraso no crecemento (no caso dos meniños, nos que os aires parecen ser máis frecuentes); en segundo lugar, alteracións cutáneas, do tipo de eccemas, dermatites, psoríase ou herpes, como erupcións, descamacións ou avermellamento. E en terceiro lugar, alteracións do comportamento, insomnio, trastornos mentais, depresión, etc. Tal variedade de síntomas pode explicar que, ante calquera mal non identificado, se buscase a explicación en que deulle un aire, colleulle un airiño, etc.Constantino García González (1985): Glosario de voces galegas de hoxe, Universidade de Santiago, Verba, anexo 27, s. v. aire.

Pode observarse, nos síntomas, nos rituais curativos e mesmo nalgunhas denominacións, unha certa confusión co mal de ollo, do que cómpre ter presente unha diferenza esencial: o mal de ollo é voluntario (aínda que pode non selo en certos casos) e provocado por unha mirada, unha ollada, dunha meiga. En calquera caso, na longa lista de aires que se poden dar figura un aire de má vista.

 Denominacións 
As denominacións populares que recibe o mal do aire son múltiples, o que explica a confusión. Un primeiro grupo comprende denominacións xenéricas, como airada, aireada, airexada, arangaño, enganido ou tangaraño, mal da Estadea,Porque unha das posibles causas se atribúe á Estadea, ou Santa Compaña. sombra, mal da sombra, asombramento, etc. 

Nun segundo grupo, moito máis amplo, englóbanse aquelas denominacións que aluden á suposta orixe do mal:
miniatura|300px|Ofelia morta (John Everett Millais, c. 1851)
 Aires causados por animais: aire de araña, aire de alacrán,Cómpre advertir que, en Galicia, co nome de alacrán tamén se designan outros animais, como o grilo ceboleiro ou as orugas de gran tamaño, como as que medran na rama da pataca ou nas vides (Real Academia Galega: Diccionario gallego-castellano, 1913-1928. s. v. alacrán).  aire de cobra, aire de gato ou de gata, aire de miñoca, aire de píntega, aire de sapo, aire de toupa, aire de vaca, etc.
 Aires causados por persoas: aire de doncela, aire de muller, aire de muller menstruante, aire de muller preñada, aire de excomungado, aire de morto (que disque é o máis perigoso de todos"Todos os aires son temidos, pero o máis mirado é o aire de morto" (Cuba e outros, s. v. aire)., aire de envexa.
 Aires causados por determonados obxectos: aire de porta, de fiestra, de corredor, aire de vasoira.
 Aires causados por determinados lugares: aire de camposanto, aire de sartego, aire de encrucillada.

Pero tamén existe a crenza en determinados aires e ventos, como o aire coado, o aire ruín, etc. Non se trata de que estes ventos sexan especialmente fortes nin fríos, senón por algunha característica negativa que traen. Claro que tamén se pensa que existen aires positivos, beneficiosos: xa os gregos pensaban que as eguas máis veloces o eran porque as nais foran preñadas do vento,O deus do vento do norte, Bóreas, é quen de empreñar as eguas que pacen ceibas no monte, que volven a grupa en dirección ó vento para quedaren preñadas, sen necesidade de semental (Robert Graves: Los mitos griegos, Gredos, px. 35, citando unha lenda que xa recollera Plinio na súa Historia natural). Pero moito antes, Homero xa recollera o mito na súa Ilíada (canto XX, 23): Erictonio, rei de Dardania, a futura Troia, tiña unha grea de tres mil eguas que pastaban libremente; Bóreas namorouse delas e, transformado en cabalo, cubriunas, de modo que pariron doce poldros tan rápidos que podían galopar sobre as ondas do mar, sobre a escuma das ondas. e a mesma crenza corre hoxe na Capelada.Cuba e outros, s. v. aire (px. 27).

E, finalmente, están os aires presuntamente provocados polos astros, como o aire de sol e o aire de lúa. Mesmo se fala dun aire de terra pero posiblemente se trate dunha mestura ou confusión co aire da toupeira.

 Tratamentos tradicionais contra os aires 
Existen numerosos amuletos para protexer, ou protexer ós cativos, dos diferentes aires, como allos, cruces, cornos de vacaloura, figas, etc., así como prácticas preventivas que cómpre seguir tras situacións de posible perigo. Así, as mulleres embarazadas non deberán asistir a ningún velorio nin acompañar o cadaleito durante o enterro, para evitar o aire de defunto, ou debe evitarse que queden meniños dormidos na casa onde se estea velando o defunto.
miniatura|esquerda|200px|Víctor Lis Quibén recolleu numerosos ensalmos contra o mal do aire
Pero aínda así, a posibilidade de contraer un aire é real e pode producirse en calquera momento. Para superar a doenza provocada polo aire cómpre, primeiro, identificar a orixe, algo que ha de facer un curandeiro, sanador, sabio ou sabia. 

Lávase ó enfermo con auga de sete fontes ou dunha mesma fonte que nunca secara, ou con auga que pasara por sete muíños.Nótese ó recurso ó número sete que, xunto ó nove, gozan dun poder especial. A auga resultante do lavado fíltrase cun pano de lamaniscoTecido parecido ó damasco, empregado para a confección de manteis, panos de mesa, etc. e nel quedarán retidos os pelos ou plumas do animal causante do aire, ou aparecerán manchas de sangue se a orixe foi unha muller menstruante. Neste procedemento diagnóstico cómpre destacar o aspecto purificador do lavado en si (a auga sempre foi un elemento purificador e a sucidade unha manifestación do mal, do pecado) como a separación que se produce entre o ben (a auga que escoa) e o mal (os pelos, sangue, etc) que quedan retidos no lamanisco. Tras o ritual, cómpre desfacerse da auga de lavado botándoa nunha encrucillada.

Tamén se pode diagnosticar o mal do aire ou mal da pezoña mediante o uso da auga de alicorno. Co nome de alicorno coñécese un talismán feito cun cairo de xabaril, un anaco de corno de cervo ou de corzo, unha mandíbula de vacaloura ou cun corno de unicornio.Cuba e outros, s. v. tallador. Hai que meter o alicorno nun cacharro con auga e observar como son as burbullas que se forman, sinal inequívoca de que o mal se debe á pezoña dalgún animal inmundo: se son burbullas grandes, é que se trata de pezoña de sapo; se son burbullas pequenas, é aire de píntega.Quintía Celaya (2024), s. v. auga de alicorno.

E un terceiro método de diagnose consistiría en colocar unha estola ó enfermo e un rosario ou unha cruz de Caravaca no ventre, e recitar determinados conxuros que inclúan o nome do posible obxecto causante (encrucillada, fiestra, porta, sartego). O enfermo abrirá a boca ou chorará se é un meniño, cando escoite a palabra correspondente ó seu mal.

Unha vez coñecida a causa, o sanador recorrerá a ensalmos, rituais, oracións e diferentes substancias ou recursos simbólicos (tesoiras; rituais repetidos tres, sete ou nove veces, ou durante nove días; concurso de tres Marías; loureiro ventureiro, non plantado por man humana; auga dunha fonte que nunca estiñara; trazar cruces ou círculos sobre a zona enferma, etc.) para expulsar o aire do enfermo. 

Existen diferenzas entre as fórmulas utilizadas para expulsar un ou outro aire, pero tamén se observan similitudes e mesturas, tanto de tratamentos contra aires diferentes como contra outras doenzas de diferente orixe, alleas ó mal do aire (como as crebaduras). Entre estas similitudes nas fórmulas curativas pódese destacar a invocación a Deus, á Virxe e a algúns santos, pedíndolles a intermediación na curación do enfermo, para rematar o ensalmo rezando un Nosopai e un Avemaría. Tamén se observan similitudes nas fórmulas empregadas para expulsar o mal (sexa aire ou sexa outra doenza), e así o curandeiro conxura o mal para que seque, para que non creza nin aviveza, corta, tolle, destérrao pró mar coallado ou expúlsao alí onde non oias galo cantar nin pita cacarexar (é dicir, un lugar deshabitado).

Pero non sempre se consegue coñecer a persoa ou animal que botara o aire polo que era imposible unha actuación dirixida concretamente contra el. O que facía o curandeiro nestes casos era tirar por elevación, e agrupar nun mesmo ensalmo diferentes posibilidades: Vis Quibén, 58-59.

 Aire de can, aire de raposo, aire de boi, aire de vaca, aire de aciática, aire malino, de todos os males. Aquí te corto y te recorto con este ferro aceirado.
 Bendecín a pezoña co pezoñón,/ da culebra e do culebrón,/ do lagarto e do lagartón,/ da pinta e do pintón,/ da rata e do ratón,/ do sapo e do sapón,/ da toupa e do toupón,/ da araña e do arañón/ e do bicho de toda a nación.
 Se es de araña, vaite áparaña,/ se es de sapo, vaite arrastro,/ se es de cobra, vaite á groba,/ se es de salamántiga, vaite á barranca./ Polopoder de Deus e da Virx María.

Contra os aires causados polos astros fanse cruces sobre o enfermo durante nove días e, o último día, lávase a zona enferma con viño, loureiro, romeu e follas de toxo virxe (é dicir, en flor).

Entre os produtos que utilizan os menciñeiros para tallar o mal do aire pódese destacar o allo. O dente de allo reúne dúas calidades nas que se basea a súa eficacia: a forma, que lembra a dun dente de animal, é dicir, un obxecto de defensa; e o cheiro desagradable, outra arma defensiva. Por isto, fanse cruces co dente de allo sobre a zona enferma; ou parten un dente de allo á metade, cúbrena de sal e fan cruces sobre a fronte do enfermo; ou queiman tres dentes de allo (mesturadas con incenso, auga bendita e aceite do Santísimo) e poñen a cinsa sobre a zona irritada.Mariño Ferro (1985), 257; rituais recollidos en Redondela, Ponteareas e Castro Caldelas.

 Aires provocados por persoas 
O mal do aire pode estar causado por persoas que emitan ese bafo maligno, sexan persoas vivas, moribundas ou mortas. Por algunha estraña razón, as mulleres parecen ter un especial protagonismo á hora de ser as causantes de diferentes aires:
 Aire de muller
 Aire de muller menstruando Neste caso tamén recibe o nome de Abantuxo.
 Aire de doncela
 Aire de muller non virxe
 Aire de desvirgada
 Aire de mala muller
miniatura|300px|Contra o aire de doncela acudíase onda un cruceiro
Tamén existen aires provocados por homes, como o aire de pai despois de xacer coa nai, no que se advirte tamén a suposta impureza da nai ou do propio coito. Finalmente, tamén se rexistrou o aire de excomungado e o aire de envexa, nos que a causa podería ser persoas de calquera dos dous sexos.

O médico Víctor Lis Quibén, de quen tomamos as denominacións anteriores, recolleu numerosos exemplos de diferentes tipos de aires e os tratamentos tradicionais para a súa curaciónLa medicina popular en Galicia, pp. 45-87., pero non describe a sintomatoloxía que permitan diferencialos.

No caso do aire de muller, sen cualificativos, o curandeiro toma o meniño e, inclinado cara adiante coas pernas abertas, pásao ó redor de cada perna, facendo un oito, durante nove veces; non consta o uso de ensalmo ningún.Lis Quibén, 61; recollido en Beariz (Ourense).. Se se tratara de aire de doncela, a nai leva ó meniño onda un cruceiro, antes do mencer, átalle as pernas cunha corda e senta nos banzos do cruceiro á espera do primeiro que pase, mantendo absoluto silencio; cando apareza unha persoa se lle pide que corte a corda (desencabréstame esta criatura) e o meniño queda curado.Lis Quibén, 62; recollido en varios lugares da Coruña.

Contra o aire de pai despois de xacer coa nai debían levar ó meniño a un monte desde o que se vexa o mar e alí deitábano no chan e marcaban a terra ó seu redor. Logo sachaban nese espazo e recollían nunha cesta os terróns que ían arrancando, e regresaban a casa. Na casa queimaban eses terróns ata convertelos en cinsa. Enténdese que a terra sobre a que deitaron ó rapaz absorbeu o mal, que logo converten en cinsa.Lis Quibén, 62; recollido en Xeve (Pontevedra).

En Redondela recitaban o seguinte ensalmo para coutar o aire de mala muller. Quentaban aceite nunha tixola e logo facían unha cruz co mango dun coitelo primeiro sobre a tixola e logo sobre o enfermo dicindo: "se é de mala muller, vaite prá mala muller". Había que repetir o rito nove veces durante nove días seguidos, sempre co mesmo aceite.Gran Enciclopedia Galega, s. v. aire (px. 16). O ensalmo é máis longo e menciona outras posibles causas.

 Aire de morto 
Como xa se dixo, o aire de morto resulta especialmente perigoso porque os mortos chaman polos vivos. Crese que no momento de expirar, o morto exhala un bafo que pode entrar nalgunha das persoas que asisten ó velorio, pero tamén é posible que afecte ós asistentes ó enterro. Dicíase que a persoa que vía o cadáver no cadaleito, durante o camiño á igrexa ou ó cemiterio, podía morrer ós poucos días.Eladio Rodríguez, s. v. aire.
miniatura|300px|esquerda|Aire de morto

Os asistentes ó velorio óu ó enterro debían tomar certas cautelas para previr o aire de morto. A tal fin cumpría purificar as roupas que vestían facéndoas pasar por riba do lume (en Campo Lameiro), ou pasar tamén os nenos (en Isorna e Leiro, parroquias de Rianxo). Mariño Ferro (2000), 444. Manuel Quintáns di que, ó regresar do velorio ou do enterro e antes de entrar na casa, cómpre afumarse nunha foqueira feita con pólas de loureiro, a poder ser de loureiro bendito o Domingo de Ramos.Manuel Quintáns Suárez: Anuario de tradicións galegas, Dirección Xeral de Política Lingüística da Xunta de Galicia, 1994, 105; Quintáns non localiza este costume.

Había que conxuralo canto antes mellor porque corre perigo a vida da persoa enferma. Unha das formas consiste en acudir ó cemiterio, se o enfermo é unha persoa adulta, acompañado de tres mulleres chamadas María, ás doce da noite. Os asistentes dispóñense ó redor da tumba da persoa causante do aire, e a persoa enferma déitase sobre a tumba e aspira con forza o aire que lle roubara o morto. Noutro caso, o enfermo axeónllase sobra a lauda ou ante ela e reza: "Defuntiños todos / dádeme o aire de vivo / e tomade o de morto / que o de morto / non ten conforto", logo dá tres golpes na lápida coa man dereita e di: "Defuntiños todos, dádeme o aire que a vós non fos fai falta".Cuba e outros, s. v. aire.

Pero se o enfermo for un meniño, que colleu o aire no ventre da nai (cando esta asistiu ó velorio) ou se o cativo estivo na habitación do morto, o que se fai é pousalo sobre a tumba e rogar ó morto: "Tíralle o aire de morto e dálle o de vivo".

Na illa de Ons recolleuse un complexo ritual contra o aire de morto. A muller que oficiaba o exorcismo baixaba descalza ata a beira do mar, na madrugada dun día de lúa chea. Recollía unhas algas chamadas verdellos e facía 18 madeixas, que colocaba á súa esquerda, nove, e a súa dereita, outras nove. Posta de costas ó mar ía lanzando á auga os nobelos da dereita, un por un, de modo que cada nobelo fose arrastrado por unha onda diferente. De cada vez dicía: "Onda do mar sagrado/ tírame o aire de morto,/ de vivo ou de excomungado". Logo marchaba a casa levando os nove nobelos da esquerda, e en casa escoábaos e atábaos ben forte, deixándoos a secar colgados na lareira. Durante nove días seguidos repetía a acción, facendo só os nove nobelos que botaba ó mar. E así, segundo ían secando os nove nobelos que deixara na lareira, ía tamén secando a persoa que lle botara o aire ou marchaba a ánima se fora un morto o causante, e o enfermo ía curando.Mariño Ferro (1985), 41.

Outro método, recollido por Caldas de Reis consiste en levar o meniño enfermo á Igrexa de Santa María de Iria Flavia (Padrón, e poñelo a durmir sobre o sartego do Corpo Santo, á vez que algúns dos acompañantes lle mollan a cara cunhas follas. Cóntase que alí levaron a Rosalía de Castro, cando era nena (no ano 1850).

 Tangaraño 
O enganido ou tangaraño é como se coñece un cadro propio dos meniños, caracterizado por enfraquecemento e debilidade, inapetencia e un claro atraso no crecemento e na capacidade de andar; poden aparecer tamén descamación e secura cutáneas. A medicina tradicional explica todo isto como causado por un aire ou ben por un demo; a este demo dáselle o nome de tangaraño, concepto que designa tanto ó demo causante como á propia enfermidade. A medicina oficial identifícao co raquitismo, un trastorno por déficit de vitamina D."Enfermidade infantil debida a unha forte carencia de vitamina D, que se manifesta por deformacións e alteracións variadas do esqueleto" (DRAG on line, consultado o 5.01.2026). Non cabe estrañar a aparición de deficiencias vitamínicas ou nutricionais nun escenario de alimentación deficitaria en cantidade e, sobre todo, calidade.Respecto ás doenzas englobadas baixo o concepto de mal do aire, o historiador José Manuel Vázquez Varela escribe: "Todas elas son doenzas estreitamente vinculadas á mala alimentación característica da primeira metade do século XX", e a ausencia no medio rural de profesionais sanitarios explica a atribución tradicional a distintas influencias malignas (Gran Enciclopedia Galega, s. v. aire).

miniatura|250px|esquerda|Meniños con raquitismo
Os etnógrafos recolleron numerosos métodos para curar o enganido, variando nas persoas que interveñen ou no lugar onde fan o ritual (nun carballo, na igrexa). Un deles consiste en xuntar tres Marías que levarán ó meniño enfermo a unha casa distinta da súa e, na cociña, pásano dunha a outra dicindo: "¿Que me dás aí? / O enganido / O engadido non cho quero / que quero a (nome do meniño)". Tras facer isto nove veces seguidas, íspeno e vísteno con roupas novas; danlle un anaco de pan e logo comen elas e beben viño. Finalmente, saen da casa por unha porta distinta da que utilizaron para entrar.Cuba e outros, s. v. tangaraño.

Outra posibilidade é ir co meniño onda un carballo novo, na noite de san Xoán. Ráchase o carballo ó longo e pasan o meniño polo furado por tres veces (o padriño á madriña ou unha María a outra). Finalmente, volven a unir as dúas metades do tronco, atándoas ben atadas e, se o tronco une e a árbore segue medrando, é sinal de que o neno curará.Clodio González Pérez: As festas cíclicas do ano, Manuais do Museo do Pobo Galego, 1992, 110. O ritual tamén resulta eficaz contra as crebaduras dos meniños (hernias).

Outro remedio contra o enganido dos nenos que tardaban demasiado en arrancar a andar é o aire de encrucillada. O ritual consiste en atarlle as pernas cun cordel e levalo ás doce da noite onda unha encrucillada. Alí, o curandeiro cortaba cunha machada a corda -ou finxía que o facía- e dicía: "O neniño a andar / e as campanas a repicar". Outro procedemento semellante era levar ó meniño a unha encrucillada de dous camiños, tamén ás doce da noite, e agardar polo primeiro descoñecido que pasara; rogábase que cortara a corda, cun coitelo que levaban a tal efecto: "Señor que vén de fortuna / quítelle o encanillado a esta criatura"; o home cortaba a corda e tiraba o coitelo cara atrás, pois a nai non podía volver a collelo. Ou en Compostela, despois de que as campás da catedral tocaran as doce badaladas.Gran Enciclopedia Galega, s. v. aire. Recollido en Sanxenxo, Noia, O Barco de Valdeorras e Santiago de Compostela.

Xaquín Lorenzo recolleu en Lobeira (Ourense) o mesmo ritual. Atábanse as pernas do entarangañado e logo acudíase unha encrucillada acompañados por un carpinteiro que fose fillo dun carpinteiro e neto dun carpinteiro. Este home cortaba a ligadura e recitaba: "Meu abuelo carpinteiro,/ meu pai carpinteiro,/ e eu carpinteiro,/ córtoche a pexa niste talleiro/ E o coitado do entangarañido/ queda xa desentangarañado".Xaquín Lorenzo, en "Arquivo Filolóxico e Etnográfico de Galiza", en Nós 44, 15.08.1927, 12-13.

Cerca de Lugo hai unha capela dedicada a San Matías na que se realizaba un ritual semellante. A nai ía á capela o 24 de febreiro, onde a esperaban dous homes no presbiterio: un cortáballe a solta e o outro poñíalle o santo na cabeza.Gran Enciclopedia Galega s. v. aire (px. 15).

Pódense citar algúns lugares onde a microtoponimia recolleu rituais curativos contra o tangaraño, como a Pedra do Tangaraño, en Piñor (Barbadás)Gran Enciclopedia Galega, tomo II, px. 13. ou o Penedo do Arangaño, en Perrelos (Sarreaus). Tamén en Barbadás existe unha ermida a San Bieito, a onde levan os meniños entangarañados.

Lamas Carvajal escribiu un poema, titulado precisamente O tangaraño,Escolma de poesías, publicacións da Real Academia Galega, A Cruña 1972, 57-58. no que denuncia as prácticas supersticiosas e relixiosas para curar un meniño coa raquitis, que finalmente morre:

 A nai unha bulsa
 colgoulle ô pescozo con escapularios
 medallas e figas,
 a pel d'unha cobra y-os ollos d'un sapo
 ...
 Con tales securas
 morreu consomido, viviu desecado
 un sér c'o que poido
 o yodo con ferro facer o milagro.

 Aires causados por animais 
A lista de animais que poden botar un aire é interminable, e poden facelo por contacto directo (tocar un determinado animal ou as súas secrecións) ou indirecto. Esta segunda vía parece ser máis habitual e prodúcese cando se pon a roupa ó clareo sobre a herba,Acción de colocar ó sol a roupa branca, aínda enxaboada, estendida, para branquear. e algún bicho pasa sobre ela, especialmente se falamos da roupa interior ou da roupa de cama. Por iso cómpre afumar esta roupa ou pasarlle o ferro logo de recollela e antes de vestirse con ela.

miniatura|300px|Unha gata á xaneira ou unha gata parida poden botar o aire

Pero particularmente perigosos son os aires provocados por certos animais en circunstancias especiais, e así podemos falar de aires de animal inmundo, entendendo como tal tanto os provocados por determinados animais tradicionalmente desagradables (lesma, miñoca, sapo, cobra, píntega, alacrán) como a situacións fisiolóxicas concretas (aire de gata á xaneira, aire de gata preñada, aire de gata parida, aire de can doente, aire de galiña choca, aire de rata deshonesta).

Os primeiros pódense englobar baixo o nome de coxo ou goxo,Lis Quibén, 60. ou tamén colleitizo ou collizo, e orballo. Con estes termos desígnase calquera erupción cutánea, grans (especialmente cando se infectan e non dan curado), bochas, comezóns, avermellamento da pel, etc. Existen infinidade de medidas preventivas (xa mencionamos a necesidade de purificar a roupa posta ó clareo) e de tratamentos e ensalmos para tallar o coxo, como por exemplo poñer sobre a erupción unha moeda atada con forza, ou a folla dunha navalla. 

Pero para tallar o coxo non valía calquera: adquiríase este poder tras matar tres toupas de tres puñadas a cada unha, se ben tamén podía ser tallador un ferreiro, sempre que sexa fillo e neto de ferreiro; Lis Quibén tamén admite a posibilidade de ser carpinteiro ou zapateiro (ou neto de alguén destes oficios). Adoitan ser mulleres que bendicen o coxo trazando cruces sobre el cun corno de alicorno. O alicorno considérase antídoto contra todo tipo de veleno ou ponzoña. En Ponte Caldelas meten o alicorno nun cacharro de barro con auga que colleron dunha fonte que nunca secara; con esta auga lavan a zona enferma unha vez ó día durante nove días seguidos.Lis Quibén, 46.

Un remedio contra o colleitizo ou orballo é botar na zona enferma cinsa quente, durante nove días. Simultaneamente queiman unha poliña de xesta e, con esta aínda quente, trazar unha cruz sobre a cinsa mentres se reza este ensalmo: 
 Atizo, cachizo,
 ¿que vés aquí buscar?
 Cun tizón de xesta borralla do unllar e cinza da lareira téñote de cruzar Eladio Rodríguez, s. v. orballo e colleitizo.

Tamén se cura por contacto coa pedra do coxo ou pedra da pezoña, máis comunmente chamada pedra do raio. Crese que se produce cando un raio toca a terra e fai que a area se funda e cristalice, ou ben que se trata da punta do propio raio.Tamén se chaman pedras do trono. Segundo parece, estas pedras do raio son realmente pequenos machados neolíticos (as ceraunias das que escriben os clásicos) ou puntas de frecha prehistóricas, ou ben cristais de cuarzo.En cristalización hexagonal. Considéranse bos para moitas doenzas, incluídas picaduras de cobras e erupcións por contacto, así como protectores da casa e das cortes fronte ó raio e as treboadas.Rafael Quintía Pereira: Dicionario de amuletos galegos, Ab Origine edicións, Pontevedra 2024, s. v. pedras do raio.

O aire de lagarto designa unha descamación da pel ou a formación de placas secas e redondeadas, o que tecnicamente se chama psoríase. Cúrase con ensalmos e con auga de caimán.Cuba e outros, s. v. aire de lagarto.

Contra o aire de sapo (mal do goxo) era bo deitar ó enfermo, nu, na palla na que estivera deitado previamente un porco, quizais para aproveitar a calor residual que deixara este na palla.Gran Enciclopedia Galega, s. v. aire de sapo; recollido en Laza (Ourense).

Pero tamén poden provocar aires os animais domésticos, particularmente os gatos ou, máis ben, as gatas. Lis Quibén recolleu dous tratamentos especialmente crueis. Unha vez identificado o gato que o causou, cóllese ese gato ou calquera outro da mesma cor e entérrano vivo, ata a cabeza, para que morra de fame. Segundo vai morrendo o gato, o enfermo vai curando. Outra alternativa é colgalo dunha árbore e deixalo morrer; ou, en Vigo, enterrala -ten que ser cunha gata- con medio corpo fóra da terra.Lis Quibén, 49; recollido en Pontevedra capital, no barrio de San Roque, e en Vigo. 

Este mesmo sistema de desprazar o mal desde a persoa enferma ó animal causante tamén se utiliza nos aires de animais inmundos. En Xeve (Pontevedra), para curar o aire de píntega collían unha e queimábana viva, para logo poñer a cinsa sobre a pel inflamada e despois lavar a zona con auga quente; en Ponte Caldelas, a cinsa ía mesturada con aceite e ruda, e en Mos facían unha pomada coa cinsa e manteiga asada.Gran Enciclopedia Galega, s. v. aire de píntega. Cando se trata dun aire de alacrán, quéimase o animal e bótanse as cinsas sobre a zona enferma; ou frítese e, co aceite de alacrán resultante, frétase a zona infectada.V. Vaqueiro, s. v. alacrán.

No caso do seguinte ensalmo, contra o aire nunha vaca, vese perfectamente o desprazamento do mal desde o animal enfermo ata algún lugar deshabitado, onde xa non pode prexudicar a ninguén:Vicente Risco, 478.
 Aire da vaca marela sai das tripas e vai pra tesA tes é unha peza de carne situada na pata dianteira, sobre o xarrete.
 sai da tes e vai poró coiro sai do coiro e vaite prós pelos salte dos pelos e vaite prós cornos e salte dos cornos e vaite pró mar donde non sintas o galo cantar nin galiña cacarexar.

 Ventos
Crese que no aire habitan certos seres descoñecidos, sen nome, que poden causar dano na xente, nos animais e nos cultivos.

Estes ventos daniños poden ser o aire coado,"Tan temido en toda Hespaña, onde se pensa que poden deixar a un tolleito" (Vicente Risco, 276). o vento soán,Vento do este, que recibe o nome por ser por onde sae o sol. De aí "O ar soán, nin no inverno nin no vran" ou "Vento soán, malo de inverno e pior de vran" (Eladio Rodríguez, s. v. soán)."Certas correntes naturás de aire, como o 'solano' ou 'soán', son tidos por enfermos e danosos: o soán seca a terra, consume os froitos, deixa á xente sin ánimos e sin forzas" (Vicente Risco, 276). a xoíña, o vento ruín, etc. O aire lurpio está provocado por unha bruxa chamada Lurpia,A voz común lurpia designa a unha muller fea, sucia, mal vestida, esfarrapada e, enxeral, de mal vivir. e considérase moi perigoso; non é o aire o malo, pero serve de transporte, de vehículo.

E logo están os remuíños de aire, as polvoriñas, que xorden de súpeto e desaparecen ó pouco, tras romper cristais, tirar tellas e cousas e causar doenzas (catarros, reumas, lumbagos e mesmo doenzas mortás).Lémbrese a malaria, de mala aria. Crese que estes remuíños de po son obra dos nubeiros, tronantes ou negrumantes, que os utilizan para subir ata o ceo e producir os tronos.Eladio Rodríguez, s. v. polvoriña.

Non se sabe de onde poden vir pero hai casos nos que si se coñece a procedencia. Así, na Capelada hai un penedo que se di que pare os aires que murchan as colleitas. Tamén, en San Xoán da Cova (Vedra) hai un con que se cre que almacena as treboadas.

 Outros conceptos 
miniatura|esquerda|300px|Artesa
Pero hai aires que poden entrar a formar parte dalgúns remedios curativos, digamos aires positivos.Cuba e outros, s. v. aire (px. 29). Así por exemplo, o aire da artesa. Utilízase para curar certas enfermidades dos ollos e o ritual consiste en colocar á persoa enferma ante unha artesa e abrir e pechar a tapa nove veces seguidas, de forma que o enfermo reciba nos ollos ese aire.Eladio Rodríguez, s. v. aire.Real Academia Galega (1913-1928): Diccionario gallego-castellano, s. v. artesa. A artesa adquire este poder protector e sanador dos aires, do meigallo ou do enganido pola súa vinculación co pan, considerado obxecto sagrado na tradición cristiá.Dise que para protexer o leite das bruxas na noite de san Xoán cómpre gardalo dentro da artesa. As bruxas non poderán acceder ó leite porque a artesa está sacralizada ó facer sobre ela repetidamente o sinal da cruz (que se fai para protexer o pan e que a masa levede ben).

Outros rituais relacionados coa artesa, e para curar esas mesmas enfermidades, consiste en lavar ó meniño enfermo sobre a tapa da artesa; ou ben sacarlle toda a roupa e metelo dentro da artesa, e a seguir levantar e pechar a tapa tres ou nove veces, logo se saca o neno e lávase a artesa, e a auga sucia resultante bótase contra as paredes do forno.Quintía Celaya (2024), s. v. artesa. 

O aire cativo era unha desorde nerviosa, un histerismo como se diagnosticaba ata o século XIX un amplo abano de síntomas nas mozas ó alcanzar a puberdade ou nas mulleres xa adultas, constituídos por desfalecementos, respiración entrecortada, insomnio, manías, etc.Gran Enciclopedia Galega, s. v. aire cativo. Co mesmo nome -ou, máis comunmente, o de ramo cativo- tamén se designaba a posesión diabólica.

A sarna dos porcos chamábase aire porqueiro, e tratábase lavando o animal con unha infusión de ravo caíño, unha variedade ventureira de ravo, de sabor picante.Gran Enciclopedia Galega, s. v. aire porqueiro. 

Co nome de aire de alferesía denominábase popularmente o derramo cerebral, grave accidente cerebrovascular.

 Notas 

 Véxase tamén 
 Bibliografía 

 Gran Enciclopedia Galega (2003), s. v. Aire, mal do''.






  [facsímile da Ed. Maxtor, Valladolid 2001. ISBN=84-95636-77-8]


Categoría:Etnografía galega
Categoría:Doenzas