Proclamación da Segunda República española

A proclamación da Segunda República española consistiu na instauración o 14 de abril de 1931 do novo réxime político republicano que sucedeu a monarquía borbónica de Afonso XIII. Esta ficara «deslexitimada» ao permitir a ditadura de Primo de Rivera (1923-1930),Julia, 1999, p. 69. "A caída de Primo de Rivera revelou coma nun instante que na sociedade española de 1930 non quedaba nada que apoiase activa e eficazmente á Monarquía na súa procura dunha solución constitucional. Alfonso XIII, coa súa interferencia na vida dos partidos dinásticos, primeiro, e co seu apoio complacente á Ditadura, despois, colaborou na destrución dos partidos conservadores e liberais que lle foran clase política á Coroa durante cincuenta anos. Así, cando tras a caída de Primo de Rivera, intentou recuperar a lexitimidade perdida, non tiña á súa disposición ningunha organización capaz de levar a cabo este proceso". fracasada no seu intento de volta á «normalidade constitucional» coa dictablanda do xeneral Dámaso Berenguer (1930-1931). A ilusión xerada polo cambio, foi descrita polo poeta Antonio Machado, do seguninte xeito: "Esas horas, meu Deus, todas elas foron tecidas co máis puro liño da esperanza, cando vellos republicanos izaron a bandeira tricolor no concello de Segovia!"Mera Costas (2021), p. 19

España en 1931 constitúe un caso único na historia, pois nunca se producira a caída dunha monarquía por consecuencia inmediata dos resultados dunhas eleccións que non se convocaran con esa finalidade.Romero Salvador, 2023, pp. 29-30 «Resulta certamente sorprendente, para calquera época e lugar, que os resultados electorais, ao non seren un referendo, provoquen, como efecto inmediato, o fin dunha monarquía e a proclamación dunha república». Tamén o foi porque o cambio de réxime produciuse de forma pacífica, sen ningún tipo de altercado. Así o constatou a prensa monárquica, como publicou o xornal El Tiempo: «Hai que recoñecer e hai que felicitarse da orde e da tranquilidade con que se verificou o cambio de réxime». Tamén o destacou o escritor e concelleiro republicano Miguel de Unamuno desde o balcón do Concello de Salamanca no momento de proclamar a República na cidade: «Vós, aos que se vos chamou "chusma encanallada", destes un fermoso exemplo de cidadanía mantendo a orde contra "os da orde", que non era máis que a desorde organizada».Romero Salvador, 2023, p. 37

 A dictablanda do xeneral Berenguer 

A dictablanda do xeneral Berenguer foi o último período da Restauración. Caracterizouse polo goberno do xeneral Dámaso Berenguer, nomeado polo rei Afonso XIII en xaneiro de 1930 para que restabelecese a «normalidade constitucional» tras a ditadura de Primo de Rivera. A este seguiuno o breve goberno do almirante Juan Bautista Aznar entre febreiro e abril de 1931, que deu paso á Segunda República Española. O termo «dictablanda» foi utilizado pola prensa para referirse á indefinición do goberno de Berenguer, que nin continuou coa ditadura anterior nin restabeleceu plenamente a Constitución de 1876. Tampouco convocou eleccións a Cortes Constituíntes, como esixía a oposición republicana.García Queipo de Llano, 1997, pp. 126-131.

O 17 de agosto de 1930 tivo lugar o chamado Pacto de San Sebastián, unha reunión promovida pola Alianza Republicana. Nela, ao parecer (xa que non se levantou acta escrita da mesma), acordouse a estratexia para pór fin á monarquía de Afonso XIII e proclamar a Segunda República. Á reunión asistiron, segundo consta na nota oficiosa feita pública o día seguinte: 

 Pola Alianza Republicana: Alejandro Lerroux, do Partido Republicano Radical, e Manuel Azaña, do Grupo de Acción Republicana
 Polo Partido Radical Socialista: Marcelino Domingo, Álvaro de Albornoz e Ángel Galarza
 Pola Dereita Liberal Republicana: Niceto Alcalá-Zamora e Miguel Maura
 Por Acció Catalana: Manuel Carrasco i Formiguera
 Por Acció Republicana de Catalunya: Matías Mallol i Bosch
 Por Estat Català: Jaume Aiguader i Miró
 Pola Federación Republicana Galega: Santiago Casares Quiroga

A título persoal tamén asistiron Indalecio Prieto, Felipe Sánchez Román e Eduardo Ortega y Gasset, irmán do filósofo. Gregorio Marañón non puido asistir, pero enviou unha carta entusiasta de adhesión.Juliá, 2009, pp. 25; 129.

En outubro de 1930 sumáronse ao Pacto, en Madrid, as dúas organizacións socialistas, o PSOE e a UXT. O propósito era organizar unha folga xeral acompañada dunha insurrección militar que metese «a Monarquía nos arquivos da Historia», tal como dicía o manifesto feito público a mediados de decembro de 1930. Para dirixir a acción formouse un comité revolucionario integrado por Niceto Alcalá-Zamora, Miguel Maura, Alejandro Lerroux, Diego Martínez Barrio, Manuel Azaña, Marcelino Domingo, Álvaro de Albornoz, Santiago Casares Quiroga e Nicolau d'Olwer, polos republicanos; e Indalecio Prieto, Fernando de los Ríos e Francisco Largo Caballero, polos socialistas.Juliá, 2009, p. 26

 A sublevación de Jaca 
O comité revolucionario republicano-socialista, presidido por Alcalá Zamora, que celebraba as súas reunións no Ateneo de Madrid, preparou a insurrección militar que foi arroupada na rúa por unha folga xeral. Este recurso á violencia e ás armas para alcanzar o poder e cambiar un réxime político lexitimouno o propio golpe de estado de 1923 que trouxo a ditadura de Primo de Rivera coa aprobación do rei.Juliá, 1999, p. 69. "Todo o mundo entendía que agora se permitía recorrer ás armas para conquistar o poder; a imaxe dos comités revolucionarios e da xente na rúa, unidos no seu propósito común contra o Rei, recuperou o seu prestixio manchado"

Con todo, a folga xeral non chegou a declararse e o pronunciamiento militar fracasou. Isto sucedeu fundamentalmente porque os capitáns Fermín Galán e Ángel García Hernández sublevaron a gornición de Jaca o 12 de decembro, tres días antes da data prevista. Os dous capitáns insurrectos foron sometidos a un consello de guerra sumarísimo e fusilados. Este feito mobilizou de xeito extraordinario a opinión pública en memoria dos dous "mártires" da futura República.García Queipo de Llano, 1997, p. 130

 As eleccións municipais do domingo 12 de abril de 1931 

miniatura|Portada do Heraldo de Madrid do 13 de abril de 1931
En febreiro de 1931 o rei Afonso XIII puxo fin á dictablanda do xeneral Berenguer e nomeou novo presidente ao almirante Juan Bautista Aznar. Este propuxo un novo calendario electoral: celebraríanse eleccións municipais o domingo 12 de abril e despois eleccións a Cortes que terían «o carácter de Constituíntes». Así, poderían proceder á «revisión das facultades dos Poderes do Estado e a precisa delimitación da área de cada un» (é dicir, reducir as prerrogativas da Coroa) e a «unha axeitada solución ao problema de Cataluña». A maioría das formacións políticas entenderon que as eleccións eran un plebiscito sobre a Monarquía.Juliá, 2009, pp. 27-28

Os partidos monárquicos estaban tan convencidos de que lograrían a vitoria recorrendo aos vellos métodos da Restauración borbónica en España que practicamente non fixeron campaña electoral. En realidade só a primorriverista Unión Monárquica Nacional defendeu a necesidade de saír á rúa para mobilizar os partidarios da monarquía. No seu xornal La Nación abundaron os eslóganes para alentar o voto monárquico co argumento de que había que impedir a suposta catástrofe que se aveciñaba se gañaban as candidaturas republicanas: «Españois! Se non queredes que España se afunda no caos soviético, votade pola Monarquía».Bullón de Mendoza, 2004, pp. 275-276 O goberno tamén confiaba no triunfo das candidaturas monárquicas. Os informes que recibía dos gobernadores civís así llo aseguraban. Perderían as eleccións nalgunhas capitais por pouca diferenza, pero podían dar por seguro que na maioría delas, e en España en xeral, gañarían.Bullón de Mendoza, 2004, p. 277

Cara ás cinco e media da tarde do 12 de abril a maioría dos ministros do goberno do almirante Aznar acudiron á Porta do Sol, sede do Ministerio da Gobernación. Querían coñecer de primeira man os resultados das eleccións conforme fosen chegando. As primeiras noticias foron positivas, nas zonas rurais había máis concelleiros monárquicos que republicanos. Porén, pronto se converteron en «desastrosas» (en palabras do marqués de Hoyos, ministro da Gobernación) cando se coñeceron as votacións das vilas importantes e das capitais de provincia. As candidaturas republicano-socialistas gañaran en 42 das 50 capitais. Era a primeira vez na historia de España que un goberno era derrotado nunhas eleccións.Bullón de Mendoza, 2004, pp. 277-278García Queipo de Llano, 1997, p. 131 

Das 8 capitais gañadas polos monárquicos (Vitoria, Ávila, Burgos, Palma, As Palmas, Lugo, Pamplona e Cádiz), polo menos nunha delas, Cádiz, pareceu bastante claro que se produciu unha cacicada: 40 concelleiros para a candidatura monárquica e 0 para o republicano-socialista.Bullón de Mendoza, 2004, p. 278 En Madrid os concelleiros republicanos triplicaban os monárquicos e en Barcelona cuadriplicábanos. Na capital os monárquicos non lograron gañar en ningún dos distritos, tampouco nos barrios acomodados, o que constituíu unha gran sorpresa.Bullón de Mendoza, 2004, p. 278. "Poderíase argumentar que no conxunto da península os monárquicos obtiveran moitos máis concelleiros que os republicanos, pero en certo xeito sería unha falacia, porque é evidente que o número de votos cos que uns e outros foran elixidos era moi diferente. [...] Pero había algo máis. Todo o mundo era consciente de que o voto cidadán era "o voto real", mentres que o das zonas agrícolas, especialmente das vilas máis pequenas, podía estar (e en boa medida) mediado polo caciquismo.

 Reunión informal do Goberno no Ministerio da Gobernación coa presenza do director da Garda Civil 
Os ministros reunidos no Ministerio da Gobernación foron conscientes da transcendencia dos resultados que ían dando a vitoria ás candidaturas republicanas-socialistas na capitais de provincia e no resto das cidades. Acudira tamén o director xeral da Garda Civil, o xeneral José Sanjurjo. Nun momento determinado o ministro de Estado, o conde de Romanones, preguntoulle sobre «o estado de ánimo da Benemérita» e a súa resposta foi: «Até onte, sábado, pola tarde respondía dela absolutamente; despois destas eleccións...», e encolleuse de ombreiros. O historiador Carmelo Romero Salvador conclúe que «se algo quedou claro a todos os ministros aquela mesma tarde do 12 de abril en Gobernación foi que, para manter a monarquía, non podían contar coa Garda Civil».Romero Salvador, 2023, pp. 146-147. "Sen dúbida, unha organización fundamental, dados os seus 30.000 efectivos despregados, cos seus cuarteis xerais, por todo o territorio nacional".Martorell Linares, 2003, p. 400. «O xeneral Sanjurjo, director da garda civil, moveu a cabeza ao preguntarlle ao conde se o goberno podía contar coa Benemérita».

 O luns 13 de abril 
A madrugada do 13 de abril o ministro da Guerra, Dámaso Berenguer, enviou un telegrama a todos os capitáns xerais. Nel daba por feita a vitoria das candidaturas republicanas-socialistas («as eleccións municipais tiveron lugar en toda España co resultado que polo producido na propia Rexión da V.E. pode supor») e dicíalles que non debían oporse ao «curso lóxico que lles impoña [aos destinos da Patria] a suprema vontade nacional». Engadía que «en momentos de tal transcendencia non se ocultará á V.E. a absoluta necesidade de proceder coa maior serenidade por parte de todos, co corazón posto nos sacros intereses da Patria, que o Exército é o chamado a garantir sempre e en todo momento».Romero Salvador, 2023, p. 148Martorell Linares, 2003, p. 400. «Como se o Ministro da Guerra, interlocutor do rei ante os militares, lle atribuíse á derrota monárquica nas cidades o valor dun referendo sobre a forma de Estado». O único xeneral que se ofreceu en persoa ao rei para mostrarlle o seu apoio e ofrecerlle os seus servizos foi José Cavalcanti, un dos instigadores do golpe de estado de Primo de Rivera de 1923.Romero Salvador, 2023, p. 149

Á primeira hora da mañá o conde de Romanones, ministro de Estado, entrevistouse co rei para trasladarlle a súa opinión de «que todo estaba perdido».Romero Salvador, 2023, p. 140 Afonso XIII contestou: «Eu non serei un obstáculo no camiño que haxa que tomar; pero creo que aínda hai varios camiños». Case ao mesmo tempo o ministro de Traballo Gabriel Maura Gamazo reuniu no seu despacho o grupo dirixente do maurismo, entre eles Antonio Goicoechea. Todos acordaron que había que formar un novo Goberno que convocase Cortes Constituíntes e que o rei debía expatriarse polo menos durante un tempo. Para atraer os republicanos, proporían o adianto das eleccións xerais ao 10 de maio e, se volvían gañar as candidaturas antidinásticas, o rei declinaría os seus poderes. A proposta foi trasladada ao palacio por Honorio Maura Gamazo.Bullón de Mendoza, 2004, pp. 278-279 Ás dez e media da mañá o almirante Aznar, presidente do goberno, entraba no Palacio de Oriente para entrevistarse co rei. Preguntado polos xornalistas sobre se habería crise de gobierno, Aznar contestou:

O goberno, absolutamente desconcertado ante os resultados pero que aparentaba tranquilidade,Martorell Linares, 2003, p. 401 reuniuse de urxencia pola tarde, e deseguido xurdiron as fondas diferenzas sobre como afrontar a situación.Bullón de Mendoza, 2004, p. 279Romero Salvador, 2023, p. 141 O ministro de Fomento, o conservador Juan de la Cierva, defendeu a resistencia, consiredando que había que «constituír un goberno de forza, implantar a censura e resistir». Apoiouno o tamén conservador Gabino Bugallal. Porén, o resto de ministros, encabezados polo liberal conde de Romanones, propuxeron (foi a opinión que se impuxo) que o rei abrise consultas para formar outro goberno e que convocase eleccións plenamente plebiscitarias.Romero Salvador, 2023, pp. 141-142 Con todo, moitos deles estaban convencidos de que todo estaba perdido, sobre todo cando foron chegando as respostas titubeantes dos capitáns xerais ao telegrama que enviara a noite anterior o ministro da Guerra, o xeneral Dámaso Berenguer. O único que puxo reparos ao contido do telegrama foi o ministro de la Cierva. A misiva non invocaba «o poder lexítimo do Goberno do rei», senón «a soberanía nacional». O resto de ministros non o secundaronBullón de Mendoza, 2004, pp. 279-280 e Gabriel Maura afirmou durante a reunión: «Eu teño o sentimento de manifestar que despois da elección de onte, paréceme ilexítima a Monarquía Española».Bullón de Mendoza, 2004, p. 280

Afonso XIII ofreceulle o goberno aos líderes monárquicos «constitucionalistas», pero todos eles rexeitárono porque xa era demasiado tarde. Miguel Villanueva declarou tras entrevistarse co monarca: 

Melquíades Álvarez mostrouse aínda máis categórico: 

Pola súa banda Ángel Ossorio y Gallardo nin sequera consideraba viábel a abdicación en favor do príncipe de Asturias Afonso de Borbón y Battenberg: «Non se engane ninguén. Perdeuse a oportunidade. Esa renuncia hai seis meses puido ser o modo de buscar un plebiscito. Hoxe sería a artimaña para burlar o xa conseguido». 

Desde o seu exilio en París, Santiago Alba tamén considerou inviábel a abdicación no príncipe de Asturias porque «padecería dos inconvenientes do "statu quo" e non tería ningunha das vantaxes que puidesen atopar nel os servidores incondicionais da Monarquía. [...] Nós liberais, demócratas, constitucionalistas non temos máis que unha ruta a contemplar: a trazada soberanamente o domingo polo voto da nación».Romero Salvador, 2023, pp. 142-144. "A abdicación do rei Afonso XIII, pola contra -non agora, senón ao final da Ditadura- presentou unha dificultade engadida: a saúde e o estado físico dos seus descendentes. Afonso, o fillo maior, o príncipe de Asturias, nado en 1907, era hemofílico -tamén era o último dos seus irmáns varóns, Gonzalo-, polo que padecía frecuentes crises e tiña grandes dificultades no exercicio das funcións públicas. O segundo na liña de sucesión, Jaime, era xordo e mudo... Juan, o terceiro na lista de sucesións, tiña 17 anos en abril de 1931.

Ao mesmo tempo, Afonso XIII encargou unha misión específica ao ministro Gabriel Maura: tentar contactar co seu irmán Miguel Maura, membro do «comité revolucionario» republicano-socialista, para coñecer cales eran as pretensións exactas dos republicanos. O marqués de Cañada Honda acudiu a casa de Miguel Maura, pero este mantívose firme na súa postura de pedir a abdicación do rei. Ante a proposta de adiantar as eleccións xerais ao 10 de maio e de que se volvían gañar as candidaturas republicanas o rei declinaría os seus poderes, Miguel Maura contestou que xa era demasiado tarde «para fórmulas de compromiso».Bullón de Mendoza, 2004, p. 279.Martorell Linares, 2003, p. 400 «A rúa... en plena efervescencia, con bandeiras e cantos, descontaba e festexaba o triunfo total da causa republicana», escribiu Miguel Maura.Martorell Linares, 2003, pp. 400-401

Coincidindo coa reunión do Goberno, o «comité revolucionario» republicano-socialista fixo público esa mesma tarde un comunicado no que dicía que o resultado das eleccións fora «desfavorábel á Monarquía e favorábel á República». Anunciaba o seu propósito de «actuar con enerxía e presteza a fin de dar inmediata efectividade a[os] afáns implantando a República».Romero Salvador, 2023, p. 141Juliá, 2009, p. 28 A esas horas as rúas de Madrid comezaban a ser ocupadas por grupos de persoas que portaban a bandeira tricolor e entoaban o himno de Riego.Bullón de Mendoza, 2004, p. 279 Pola noite correu o rumor pola capital de que Afonso XIII abandonara a cidade para dirixirse á fronteira, polo que se celebraron algunhas manifestacións espontáneas para festexar a marcha do rei.

 O martes 14 de abril 

 A madrugada do 14 de abril 
A madrugada do luns ao martes o conde de Romanones enviou unha nota ao rei na que lle pedía que pola mañá reunise o Consello de ministros e «o mesmo reciba a renuncia do Rei». Esa mesma madrugada o rei telefoneou o subsecretario do Ministerio da Gobernación, Mariano Marfil, para esixirlle que disolvese a concentración que se formara na Porta do Sol. Este contestoulle que o capitán ao mando lle dixera que non «pode ordenar á forza que saia, porque os soldados non o obedecerían». «É o que me quedaba por saber», respondeu o rei. Ao pouco tempo vólveo chamar para que lle busque unha ruta de saída segura para abandonar España (que será a de Cartaxena) e para que lle prepare un coche de escolta para a tarde. Marfil, a continuación, falou co xeneral Sanjurjo, director xeral da Garda Civil.

 A (errada) proclamación da República en Vigo

Tal e como deixou escrito nas súas memorias o marqués de Hoyos, entón ministro de Gobernación, izouse a bandeira tricolor á 1:00 do 14 de abril na casa consistorial de Vigo, daquela na praza da Constitución. A esas horas miles de persoas congregáronse nas rúas e en varios cafés da cidade soou La Marseillaise como símbolo dos valores republicanos. A proclamación fixérona simpatizantes republicanos que entraron na casa consistorial burlando a seguridade. Con todo, a bandeira foi retirada pola Garda Civil arredor da 1:45.

 A proclamación da República en Éibar 
miniatura|Fachada do Concello de Éibar coa bandeira republicana durante a conmemoración en 2008 do 77º aniversario da proclamación da República
Éibar foi a primeira cidade en alzar a bandeira tricolor (e mantela alí), a madrugada do 14 de abril, ás 6:30 da mañá. A corporación municipal, elixida nas eleccións do domingo (10 concelleiros socialistas, 8 republicanos e 1 do PNV), proclamou na Segunda República. A bandeira tricolor foi izada polo concelleiro máis novo da corporación, Mateo Careaga, membro do Grupo de Acción Republicana. Este feito supuña unha profunda transformación da distribución do poder, xa que por primeira vez accederon a el as clases medias e traballadoras. Cando se confirmou a proclamación en Barcelona o pobo concentrouse fronte ao concello. Retirouse a placa co nome de praza de Afonso XIII e colocouse a nova placa de praza da República, improvisada en cartón.

O escritor eibarrés Toribio Echeverría conta no seu libro Viaje por el país de los recuerdos (1949) a proclamación da Segunda República en Éibar desta forma:

 A proclamación da República en Valencia 
Tras Éibar, durante o martes 14 de abril proclamouse a República dende os balcóns dos concellos das principais cidades ocupados polos novos concelleiros. Un exemplo do que ocorreu aquel día constituíuno Valencia.

Ao longo da mañá do 14 de abril as rúas da cidade fóronse enchendo de xente que celebraba o triunfo da candidatura republicana-socialista, chamada Alianza Antidinástica. Estaba liderada polo blasquista Partido de Unión Republicana Autonomista (PURA) cuxo máximo dirixente era Sigfrido Blasco-Ibáñez, fillo do fundador do partido, o político e escritor Vicente Blasco Ibañez, finado tres anos antes. Os outros partidos que integraban a Alianza Antidinástica, que obtivera 36 738 votos e 32 concelleiros (fronte os 12 420 votos e 18 concelleiros dos monárquicos), eran o PSOE, a Derecha Liberal Republicana, o Partido Reformista e o partido valencianista Agrupación Valencianista Republicana. Unha novidade que se apreciaba aquela mañá era que a diferenza do día anterior, en que a Garda Civil disolvera os manifestantes que berraban «Visca la República!» e causara varios feridos, agora limitábase a mirar sen intervir. Os partidos da Alianza Antidinástica, que formaron unha Xunta Provisional Republicana, repartiron panfletos anunciando que a República era xa un «feito definitivo» e pedindo que se o Exército aparecía nas rúas fose vitoreado, porque xa non era «a milicia de pretor», senón «o Exército da Nación e merece todos os respectos».

Ás catro da tarde a multitude concentrouse fronte á sede do diario do PURA El Pueblo, na rúa Don Juan de Austria, onde se atopaban reunidos os concelleiros republicanos electos e a Xunta Provisional Republicana agardando noticias de Madrid. A continuación, a Xunta Provisional Republicana e os concelleiros electos encabezados por Sigfrido Blasco-Ibáñez dirixíronse ao concello para tomaren posesión do goberno da cidade. Alí, Sigfrido Blasco-Ibáñez proclamou a República ante a multitude que se congregaba na praza de Castelar, e eran izadas a senyera e a bandeira republicana. Despois formouse unha manifestación encabezada pola Xunta Provisional Republicana que se dirixiu, primeiro, á sede do Goberno Civil e, despois, á Capitanía Xeral, para pedir que fose izada a bandeira republicana nos dous edificios. Tanto o gobernador civil, Luis Amado, como o capitán xeral, Eladio Pin Ruán, negáronse, mentres non recibisen ordes de Madrid. Durante esa tarde as funcións dos teatros e dos cinemas foron interrompidas para ouvir La Marseillaise e o Himno Rexional Valenciano. Algúns grupos dedicáronse a pintar de morado as bandeiras dos estancos e as que sinalaban as paradas dos tranvías.

Ás nove da noite os concelleiros e os dirixentes dos partidos da Alianza Antidinástica reuníronse no concello. Estaba invadido pola multitude que enchía as escaleiras, os vestíbulos e os salóns, e que tamén abarrotaba a praza de Castelar. Elixiron como alcalde provisional da cidade a Vicente Marco Miranda. Así mesmo, redactouse o bando Al poble valencià que dicía: 


Cando estaban reunidos recibiuse un telegrama de saúdo de Francesc Macià, o líder de Esquerra Republicana de Cataluña (que acababa de proclamar a “República Catalá” en Barcelona) dirixido ao «poble valencià, unit a Catalunya per gloriosos vincles històrics de sang i de llengua» («unido a Cataluña por gloriosos vínculos históricos de sangue e de lingua»). A resposta do novo alcalde Marco Miranda foi: 


O día seguinte, 15 de abril, foi declarado festivo, e pola tarde houbo un desfile militar encabezado polo propio capitán xeral que rendeu homenaxe á nova bandeira diante do concello.

 A proclamación da "República Catalá" en Barcelona 

Arredor da unha e media da tarde do 14 de abril, Lluís Companys, un dos líderes de Esquerra Republicana de Cataluña, que obtivera unha resoante vitoria nas eleccións municipais do 12 de abril (en Barcelona 25 concelleiros, fronte os 12 da Lliga Rexionalista e outros 12 da candidatura republicana-socialista), saíu ao balcón do Concello de Barcelona, na praza de Sant Jaume, que neses momentos non estaba moi concorrida, para proclamar a República e izar a bandeira republicana.
miniatura|Proclamación da República en Barcelona
Arredor dunha hora despois e desde o mesmo balcón, onde xa ondeaba tamén a senyera catalá, o líder de Esquerra Francesc Macià dirixiuse á multitude concentrada na praza. Proclamou, en nome do pobo de Cataluña, «L'Estat Català, que amb tota la cordialitat procurarem integrar a la Federació de Repúbliques Ibèriques». A media tarde Macià dirixiuse de novo á multitude, esta vez desde o balcón da Deputación de Barcelona, situado fronte o Concello na mesma praza de Sant Jaume, para comunicarlles que tomara posesión do goberno de Cataluña. Afirmou ademais que «d'aquí non ens trauran senón morts» («de aquí non nos sacarán senón mortos»). A continuación asinou un manifesto no palacio da Deputación en que proclamaba de novo o «Estat Català» baixo a forma dunha «República Catalana» e pedía aos outros «pobos de España» a súa colaboración para crearen unha «Confederació de Pobles Ibèrics».Juliá, 2009, pp. 31-32

A última hora da tarde houbo unha terceira declaración de Macià, por escrito como a segunda, cando se soubo que a República fora proclamada en Madrid e Afonso XIII abandonaba o país. Despois de facer referencia ao Pacto de San Sebastián proclamouse «La República Catalana com Estat integrant de la Federació Ibèrica»Julia, 2009, p. 32. "Houbo tres declaracións que amosaron a variedade de tendencias agrupadas na coalición de esquerdas catalás... e un alto nivel de improvisación sobre o que se proclama...: se un Estado catalán independente dunha monarquía borbónica, que deixa para o futuro a decisión de integrarse nunha federación, ou confederación, de pobos ibéricos, como din polo medio; ou un Estado catalán que é parte integrante dunha República Federal Española ou, indistintamente, dunha Federación ibérica, como din cando é tarde".. Con todo, a actuación de Macià non ía encamiñada a unha ruptura con España, proclamando a independencia, senón a provocar desde unha situación de forza o cumprimento do acordado en Donostia, a concesión inmediata dunha ampla autonomía, que quería federal.De la Granja; Beramendi e Anguera (2001), p. 125

A proclamación da República Catalá diferenciada da República Española era o problema máis urxente que tiña que resolver o Goberno Provisional. Tres días despois varios ministros deste viaxaron rapidamente de Madrid a Barcelona para persuadir a Macià de que abandonase a súa idea e se mostrase favorábel á adopción dun estatuto de autonomía promulgado polas Cortes, ao que accedeu.
 Madrid: proclamación da República e caída da Monarquía 
miniatura|15 de abril de 1931, proclamación da república no Faro de Vigo
A primeira hora da mañá do 14 de abril o xeneral Sanjurjo, director da Garda Civil, dirixiuse á casa de Miguel Maura. Alí se atopaban reunidos os membros do "comité revolucionario" que non estaban exiliados en Francia nin escondidos: Niceto Alcalá-Zamora, Francisco Largo Caballero, Fernando de los Ríos, Santiago Casares Quiroga e Álvaro de Albornoz. Nada máis entrar na casa o xeneral Sanjurjo cadrouse ante Maura e dille: «Ás ordes de vostede señor ministro». De inmediato avisaron a Manuel Azaña e a Alejandro Lerroux, escondidos en Madrid desde había meses, para acudiren á casa de Maura. Os catro membros do "comité" que se achaban en Francia (Diego Martínez Barrio, Indalecio Prieto, Marcelino Domingo e Nicolau d'Olwer) iniciaron enseguida a súa volta.

Pola súa banda, contra as once da mañá Afonso XIII pídelle ao conde de Romanones, vello coñecido de Niceto Alcalá Zamora (este fora secretario do conde), que se poña en contacto con el para acordar os detalles do tránsito dun réxime a outro, e tamén para revisar o referente á súa viaxe e de toda a súa familia. Á unha e media do mediodía ten lugar a entrevista na casa do doutor Gregorio Marañón, quen fora médico do rei e que agora apoiaba a causa republicana. O conde de Romanones propúxolle a Alcalá-Zamora, presidente do «comité revolucionario», crear unha especie de goberno de transición ou mesmo a abdicación do rei en favor do Príncipe de Asturias. Pero Alcalá-Zamora mostrouse inflexíbel. Segundo o conde de Romanones este díxolle: 

Como argumento definitivo Alcalá-Zamora díxolle: «Pouco antes de acudir ao chamamento de vostede, recibín a adhesión do xeneral Sanjurjo, xefe da Garda Civil». Romanones, escribiu: «Ao ourírlle, demudéronme. Non falei máis; a batalla estaba irremisiblemente perdida». Segundo outras versións a resposta de Alcalá-Zamora aínda foi máis contundente: «Se antes do anoitecer non se proclamou a república, a violencia do pobo pode provocar a catástrofe». O conde volveu ao palacio para informar o rei e Alcalá-Zamora foi á casa de Maura, onde soubo co resto de membros do «comité revolucionario» da proclamación do «Estat Català» que fixera Macià en Barcelona.

Contra as doce e media o conde de Romanones marchou do palacio para cumprir o encargo do rei. Atopouse cos ministros Bugallal e de la Cierva que esperaban a seren recibidos polo monarca para que lle encargase ao segundo a formación dun novo goberno. Quedaron perplexos cando Romanones lles dixo que o rei decidira marchar. Cando foron recibidos por Afonso XIII produciuse unha violenta conversación entre o rei e de la Cierva, pois este insistiu en que non podía nin debía abandonar o país, pero non o convenceu.Bullón de Mendoza, 2004, p. 281 A reunión do Goberno presidido polo rei tivo lugar pola tarde e foi un simple trámite. Durante a mesma o conde de Romanones recibiu unha mensaxe dun axudante do rei que dicía: «O señor Alcalá-Zamora acaba de anunciar que se antes das sete da tarde non se entrega o poder á República, non responde de nada do que ofreceu». De la Cierva fixo un último intento de incitar á resistencia, pero o propio monarca e os ministros militares respondéronlle que sería «perigoso» e «inútil» pedir ao Exército que interviñese. O rei leu a mensaxe, redactada por Gabriel Maura, que pensaba dirixir á nación e despediuse dos ministros anunciando a súa saída para Cartaxena.

O diario vespertino La Nación, órgano da Unión Monárquica Nacional, publicou unha entrevista co seu líder, o conde de Guadalhorce. Dicía que se debía «gardar a orde pola forza» e «apurar a vía legal» celebrando as dúas seguintes eleccións previstas, as provinciais e as xerais, «e o que delas resulte debe ser acatado por uns e outros». Terminaba facendo un chamamento a todos os monárquicos para «axudar ao rei, prestándolle toda clase de apoios». De feito os dirixentes da UMN (todos exministros da ditadura de Primo de Rivera, como o propio conde de Guadalhorce, José Calvo Sotelo ou José Yanguas Messía) reuníronse pola mañá para ofrecerse ao Goberno «para fortalecer a súa resistencia». En canto coñeceron a postura do ministro de La Cierva eloxiárona e apoiárona (resistencia sen concesións aínda que houbese vítimas, defendeu Calvo Sotelo). Por temor a que se lles esixisen responsabilidades pola súa participación na ditadura de Primo de Rivera, a maioría deses exministros abandonaron Madrid esa mesma tarde con destino a Portugal, en canto souberon que o Afonso XIII decidira expatriarse.Bullón de Mendoza, 2004, pp. 282-283.

Nas primeiras horas da tarde, pouco antes de que o Goberno iniciase a súa última reunión, uns funcionarios socialistas izaron a bandeira tricolor republicana no alto do edificio de Correos e Telégrafos da praza da Cibeles. Correu a noticia e unha multitude concentrouse na praza, para desde alí dirixirse pola rúa de Alcalá cara á Porta do Sol, onde se atopaba o Ministerio da Gobernación. Moitos portaban bandeiras republicanas e algúns retratos dos capitáns Fermín Galán e Ángel García Hernández, executados pola sublevación de Jaca. Un grupo derrubou a estatua da raíña Isabel II do seu pedestal e arrastrouna até o convento das Arrepentidas.Jackson, 1976, p. 43 Outro xentío congregouse fronte o palacio de Oriente, pero decenas de mozos con brazaletes vermellos, a maioría deles obreiros socialistas, formaron un cordón unindo os seus brazos para impediren que a xente se achegase e alí estiveron de garda durante toda a noite.Jackson, 1976, p. 44

Dámaso Berenguer, ao saber da abdicación de Afonso XIII, declarou:

Sabedores do que estaba a ocorrer, os membros do Comité Revolucionario dirixíronse á Porta do Sol. Cando chegaron Miguel Maura chamou ao portal do Ministerio e gritou: «Señores, paso ao Goberno da República». Os gardas civís da entrada cadráronse e presentaron armas. A continuación o Comité Revolucionario constituíuse en Goberno Provisional da República e designou a Niceto Alcalá-Zamora como presidente. Eran as 8 da tarde do 14 de abril. A esa mesma hora o rei despedíase dos nobres e grandes de España que acudiran ao Palacio de Oriente e abandonaba Madrid en coche en dirección a Cartaxena. Contra as 4 da madrugada embarcaba no cruceiro Príncipe de Asturias rumbo a Marsella. Poucas horas despois a raíña e o resto da familia real abandonaron Madrid en tren en dirección á fronteira con Francia.

O 16 de abril fíxose público o seguinte manifesto, redactado por Gabriel Maura, irmán do líder republicano Miguel Maura. O día 17 só o publicou o diario ABC, en portada, acompañado dunha «Nota do Goberno sobre a mensaxe»:

Para o historiador Carmelo Romero:Romero Salvador, 2023, pp. 145-147

miniatura|250x250px|Billete de 50 pesetas coa efixie do rei Afonso XIII sobre o cal se estampou un selo da República Española

Doutra banda, Romero Salvador destacou que un parágrafo do texto orixinal, redactado por Gabriel Maura, foi suprimido por decisión expresa do monarca. Dicíase: «encargo a un Goberno que a consulte [á nación] convocando Cortes constituíntes». Así pois, comenta Romero Salvador, o rei recoñecía que esa tarefa lle correspondía ao Goberno Provisional da Segunda República Española porque non tiña «o amor do meu pobo».Romero Salvador, 2023, pp. 44-45.

Afonso XIII abandonou o país sen abdicar formalmente e trasladouse desde Marsella a París onde declarou: «A República é unha tormenta que pasará rapidamente».Casanova, 2007, p. 15 Cando se soubo en Madrid que o rei abandonara a capital, comezou a cantar polas rúas e prazas da seguinte coplilla:Romero Salvador, 2023, p. 150

Posteriormente fixou a súa residencia en Roma. En xaneiro de 1941 abdicou en favor do seu terceiro fillo, Xoán, e finou o 28 de febreiro dese ano.

 A «festa popular revolucionaria» 
A República non chegara por efecto dunha conspiración de elites políticas apoiada por un pronunciamento militar seguido dunha sublevación popular (como na «Revolución Gloriosa» de 1868). Tampouco foi consecuencia dun baleiro de poder provocado pola abdicación do rei (como en febreiro de 1873 cando se proclamou a Primeira República). En abril de 1931 o rei marchara empurrado por 

Así pois, como recordou Julián Casanova:

 Notas 

Referencias

 Véxase tamén 

 Bibliografía 











 Outros artigos 
 Sublevación de Jaca
 Pacto de San Sebastián

Categoría:Historia de España do século XX
Categoría:Segunda República Española