Literatura bretoa

A literatura bretoa (en ) refírese á literatura na lingua bretoa (brezhoneg).

 Historia 
 Primeiros testemuños 
miniatura|Manuscrito de Leiden.
O manuscrito máis antigo que se conserva en lingua bretoa (que data de finais do século VIII) consérvase na Universidade de Leiden, nos Países Baixos, e é anterior en máis dun século ao texto máis antigo ao que se fai referencia en francés.Preview of the Leyden MS Os especialistas adoitan supoñer que este é o texto máis antigo nunha lingua britónica continental e que foi estudado polo profesor Léon Fleuriot (1923–1987). O manuscrito en si é un fragmento de receitas medicinais compostas por plantas, o que suxire que o bretón ben puido ser empregado por persoas eruditas a finais do século XI.

Das primeiras manifestacións do awen (inspiración poética), só existen referencias vagas, xa que a tradición era principalmente oral naquela época. Existen inscricións funerarias, relatos mercantís e inscricións en moedas, pero a sabedoría druídica e as ensinanzas metafísicas, mitolóxicas, filosóficas e científicas estaban recompiladas en miles de versos que os aprendices tiñan que memorizar. Ademais, a sociedade celta contaba con bardos, poetas sagrados que celebraban as fazañas dos clans improvisando poemas acompañados pola arpa. Por outra banda, a lingua celta falada en Britania ata o século VIII era o britónico, común ao galés e ao córnico, linguas das que non comezaría a diferenciarse ata o século VI.

O asentamento celta na Bretaña fortaleceu os seus lazos con Gales e Cornualla, formando unha unidade social e cultural inseparable, con reis e herdanza literaria compartidos. Os seus bardos, Taliesin, Aneirin, Llywarch Hen, Hyvarnion e Gwenc'hlan, foron famosos en toda Europa. Durante a Idade Media, desenvolveuse unha literatura oral significativa en bretón, especialmente o bardo Bleheri, famoso na corte de Guillerme de Poitiers, pero as primeiras obras literarias escritas en bretón non apareceron ata a Idade Moderna. Crese que os poetas e bardos bretóns introduciron e reviviron o ciclo de historias e lendas coñecido como a Materia de Bretaña no continente europeo, concretamente as relativas ao rei Artur e á Táboa Redonda (os ciclos de Weroc, Meriasek e Yonek, e a lenda de Tristán e Iseu), particularmente a partir do século XI, durante o reinado do duque Hoel I, grazas aos bardos Cadiou e Riwalon. Tamén foron importantes os poemas líricos curtos ("lais bretons") e as cancións de amor, que por desgraza só sobreviven nas súas versións francesas. En filosofía e teoloxía, aínda que escribiron en francés ou latín, entre os mestres máis destacados están Pierre Abélard (1079–1142) de Ar Palez, preto de Naoned, con Sic te non (1122), considerada unha obra mestra da escolástica; Bernard de Loudéac, mestre en Chartres; Jean Roscelin (f. 1121), un dos fundadores do nominalismo e profesor na Sorbona; Baudri de Borgueil (1047–1130); e Marbode de Rennes (1035–1123). Non se conservaron obras en bretón deste período. Do mesmo xeito ca en Gales e Irlanda, os monxes recolléronas na literatura, pero a maioría dos mosteiros foron saqueados polos normandos e os poucos textos que se conservan foron destruídos durante as Guerras da Liga ou durante a Revolución Francesa.

 O bretón medio 
Os textos mellor conservados corresponden ao período bretón medio (séculos XV-XVI): algúns son os denominados Buhes ar Zent (Vidas de Santos), datados do século V pero que non foron impresas até os séculos XV-XVII, como Buhez Santes Nonn hac he map Deuy (Vida de San Non e do seu fillo Deuy), Buhez Sante Gwenole (Vida de Santa Gwenola), Buhez Santez Genovefa (Vida de Santa Xenoveva), Buhez Santez Barba (Vida de Santa Bárbara), impresa en 1557, Burzud Braz Jesus (Vida de Xesús), recollida en 1530 e An Passion hac an Resurrection (Paixón e Resurrección). Outras foron An dialog etre Arzur Roe d’an Bretoned ha Gwynglaff (Diálogo entre Artur, rei dos bretóns, e Gwynglaff), composto en 1450, e de cariz relixioso; o intelectual Jehan Legadeuc compón entre 1463 e 1499 Le catholicon breton, primeiro dicionario bretón-francés-latín, con máis de 5.000 palabras. Pero as obras máis salientables, tamén de inspiración relixiosa serían o Mellezour an maru ("Espello da morte", 1519) de Jean Ar Archer Coz, considerada a grande obra do renacemento bretón e Buhez Mabden (1530). Non se sabe nada da poesía lírica, aínda cando se ten constancia das historias tradicionais que se facían en verso e pequenos poemas (lais, baladas, prantos).

O teatro bretón non apareceu até o século XII, cos misterios pensados para a instrución e entretemento do pobo en lingua vulgar. Estas eran composicións en verso, respectando as antigas formas métricas celtas, que aínda eran a norma en Gales. A miúdo baseábanse nas vidas e milagres de santos locais (Meriasek, Bieuzy). Os actores eran aldeáns que aprendían o texto oralmente de memoria, o que explicaría por que os manuscritos non sobreviviron. O texto máis antigo, o "Buhez Santez Nonn", data de 1450, e os outros son Burzud Braz Jezuz (1530), Buhez Santez Barba (1557) e Buhez Santez Katell (1580). Estas pezas eran máis longas ca os misterios franceses e tiñan unha intensidade máis dramática, pero non se atoparon escenas macabras e é notable a presenza do Ankou, unha personificación masculina da morte nos contos populares. No que respecta ao teatro profano, este comezaría a principios do século XV e só se conserva unha pequena comedia, Amourousted eun den coz penihy so orguet a vez ur plac’h (Os amores dun vello namorado dunha moza).

Entre 1530 e 1642 recompiláronse os Poémes bretons du Moyen Age (Poemas bretóns da Idade Media), que non serían impresos até 1879 e que recollían os Pemzec levenez Maria (As quince alegrías de María), Buhez Mabden (Na vida do home), e Tremenvan an itron gwerches Maria (Paixón da Virxe María). Finalmente, en 1576 aparecería unha versión de Buhez an itron Santes Cathell (Vida da dama Santa Catarina).

 Séculos XVI e XVII 
miniatura|Mikael an Nobletz.
Durante o século XVII continuaría o desenvolvemento da literatura en lingua bretoa, salientando o Dictionnaire breton-français (1616) de Quinquer de Roscoff, quen no ano 1636 compón unhas Divizioù (Conversas); en 1622 escribiuse Doctrin an christien, que inclúe as obras profanas Bue Robars an Diaoul (Vida de Robert o Diaño), An inconstanç doub e Ian melarge (Martes de Entroido), influídas pola commedia dell'arte e onde se introduce o personaxe de Arlequín, ás cales se uniría máis tarde Ar farvel goapaer (O tolo disimulado), composta en verso en 1750 en dialecto leonés por Paskal Kerenveier (1728-1794) e en 1650 Tangi Gueguen escribe as An nouelou ancient ha devot (Cancións vellas e devotas).

Durante a segunda metade do século XVII, comezou o período do bretón moderno, marcado pola orixe das obras gramaticais do xesuíta Julien Maunoir (1606-1683). O fillo dun misioneiro bretonófono, Mikael an Nobletz (1577-1652) tamén intentou crear unha grafía baseada no dialecto de Leon e fai algunhas mudanzas infrecuentes na lingua: tok “sombreiro” e kiger “carniceiro”, convértense en tok ar c'higer “o sombreiro do carniceiro” ou ù ar gigerien “os sombreiros dos carniceiros”, tamén ma zog “o meu sombreiro” e e dok “o seu sombreiro”.

Ao mesmo tempo, abandonáronse as regras máis difíciles da versificación celta, o que permitiu a composición de poemas e dramas sen requirir un gran virtuosismo. Esta considérase a grande época do humor celta, con obras satíricas e costumistas de Klaod Al Lae (1745-1791) como Ar c'hy ("O can") e Sarmoun great ar maro a Vikeal Morin ("Sermón sobre a morte de Michael Morin"), o poema anónimo Ar bugel fur ("O neno sabio") e os poemas frívolos do abade Baill, capelán de Saint Jean-du-Doigt, autor de Meulidige kegin ("Eloxio do berro").

En canto ao teatro da época, entre as obras máis salientables inclúense Buhez Santez Genovefa ar Vrabant e a Burzud ("Paixón") de 4.660 versos, composta por Laorañs Richou, e a Buhez ar Saent (1752) de Claude Marigo (1693-1759). Outra forma de teatro relixioso consiste nos populares "Indultos" (celebracións relixiosas), o Burzud Santez Triphin ("Purgatorio de San Patricio") e o Buhez ar pevar map Aymon ("Vida dos catro fillos de Aymon").

Con respecto á literatura culta, hai que destacar a Alain-René Le Sage Ar Fur, que escribe Tuccaret (1709); Grégoire de Rostrenen (1672-1750), seguidor de Maunoir, que en 1732 escribiría Le dictionnaire françois-breton; e Teophile-Malo Corret de la Tour d’Auvergne (1743-1800), filólogo autor de Nouvelles recherches sur la langue, l'origine et les antiguités des bretons (1792). Loeiz Le Pelletier (1663-1733) escribiu un dicionario etimolóxico bretón publicado polos Estados; Charles le Briz (1665-1737) escribiu Heures bretonnes et latines (1712) nunha mestura de bretón e francés chamada brezhoneg beleg (o bretón dos sacerdotes).

 Renacemento literario (século XIX) 
miniatura|Théodore Hersart de la Villemarqué.
Antes do movemento de rexurdimento literario promovido por Gwalarn a principios do século XX, a maior parte da literatura en bretón consistía en escritos relixiosos. O renacemento literario bretón coincidiu co triunfo literario do Romanticismo,Jelle Krol (2020), Minority Language Writers in the Wake of World War One: A Case Study of Four European Authors, Palgrave. Page 226. pavimentado pola obra de Gonideg e pola tradición de poesía oral xa existente. Mesmo no século XIX, había bardos itinerantes que cantaban de granxa en granxa, interpretando os gwerzioù (lamentos e cancións épicas) e os sonioù (cancións humorísticas e amorosas), que mesturaban poemas antigos con novas composicións. Outros vestixios da tradición oral, os contos, recreaban personaxes como Merlín, o rei Artur, as fadas Viviane e Morgana, o xigante Gaor, o cruel rei Conomor (o Conchobar dos irlandeses), a princesa libertina Ahès ou Dahud, os ananos maliciosos chamados Korrigans ou Kornandons, e o rei Marco de Cornualla, coñecido pola historia de Tristán e Iseu. Os antigos mitos foron cristianizados, como foi o caso da antiga divindade celta Cernunnos Taranis, que foi substituída polo Demo. A personificación da morte, Ankou, que era masculina, tamén era de orixe pagá. Entre os temas favoritos das lendas estaban a submersión de cidades e aldeas, a procura de princesas, a morte de mulleres e nenos, as tarefas realizadas mediante maxia e a caza das cervas. A estes uníronse lendas cristiás, santos que viñeron de Britania para evanxelizar o país e deidades celtas transformadas en santas, como Anna en "Santez Anna", Brigantia en "Santa Bríxida de Irlanda" e Edern en "Santa Edern".

Théodore Hersart de la Villemarqué fixo unha recompilación exhaustiva destas tradicións ancestrais e en 1838 publicou o que consideraba máis interesante en Barzaz Breiz. Isto crearía interese e animaría a outros autores novos a escribir en bretón. Os principais foron August Brizeug (1803-1858), Prosper Proux (1812-1873) de Kernev; Jean Marie le Scour, con Gwerz Ker-Is ("A cidade afundida"); Lan Inizan (1826-1891) François-Marie Luzel Fañch An Uhel (1821-1895), Gwilherm Kerambrun (1813-1852), Narcisse Quellien (1848-1902), amigo de Ernest Renan e autor dos poemas Annaïk (1880) e Breiz (1898); Gabriel Milin (1822-1895) director da revista Feiz ha Breizh e autor dos relatos Gwechall-goz e oa (Volve ser, 1924).

Tamén se desenvolveu un forte corpus de literatura relixiosa e reaccionaria, fomentado polas traducións bíblicas Histoer ar Vuhe Jesus Chrouist ("Historia e vida de Xesucristo"), en "gweneg", de Giquello, e Testament Nevez hon Aoutrou Jesus Krist ("O Novo Testamento de Xesucristo", 1827), traducido por Gonidec, que foron combinados en 1866 no Bibl Santel. Entre estes autores relixiosos, salientan o padre Henry, autor de Kannouennou santel ("Cánticos sagrados"); o padre Yann-Vario Le Jobioux (1806-1888); o abade Durante, autor de Ar feiz ha ar vro ("Fe e patria"); e Joakim Gwilhom (1797-1857). Ademais, durante o período de 1830 a 1848, destacaron os dramaturgos Auguste Le Corre e Jobig Coat, de Montroulez, autores de comedias como Plac'h ar pemp amourouz ("A moza dos cinco amantes"). A partir de 1800, formáronse numerosos grupos de teatro afeccionados en Brodreger e en aldeas como Lannuon, Pluzuned, Pempoull e Lanveur. Todas estas obras axudaron a consolidar o estereotipo do bretón ultracatólico e reaccionario.

 Literatura contemporánea 
miniatura|Troiou kamm Alanig al Louarn, libro 1, de Jakez Riou, 1936.
miniatura|300x300px|Os novelistas bretóns Mich Beyer e Yann-Fulup Dupuy, co tradutor Hervé Latimier en 2008.
Aínda que o movemento neobárdico Gorsedd, Eisteddfod na Bretaña, foi fundado a comezos do século XIX por Auguste Brizeux, o verdadeiro apoxeo do movemento tivo lugar entre 1900 e o estalido da primeira guerra mundial. Esas dúas décadas estiveron dominadas por François Jaffrenou, cuxo nome bárdico era Taldir, e quen introduciu moitos elementos da cultura galesa inspirados en Iolo Morganwg na cultura bretoa. Durante esas décadas, Taldir fundou o Gorsedd Barzed Gourenez Breiz Isel ("Gorsedd dos bardos da Península da Bretaña") e fixo moito para fomentar tanto a poesía celta tradicional como o sentido de comunidade entre os bardos bretóns.Jelle Krol (2020), Minority Language Writers in the Wake of World War One: A Case Study of Four European Authors, Palgrave. Pages 226-227.

O poeta Jean-Pierre Calloc'h (1888-1917) morreu durante a primeira guerra mundial. Publicouse de xeito póstumo a colección Ar en deulin, que puxo os alicerces da súa fama como poeta de guerra.

Nos anos 1920, xurdiu un movemento para introducir as novas tendencias da literatura moderna en bretón, no que o lingüista e autor Roparz Hémon tivo un papel importante. A revista literaria Gwalarn serviu de saída para autores modernos, como Jakez Riou e Yves Le Drézen (que publicou a primeira novela longa en bretón en 1941).

Pierre-Jakez Hélias (1914-1995) escribiu prosa e poesía tanto en bretón como en francés. A súa contemporánea Anjela Duval (1905-1981) escribiu poesía reflexionando sobre a súa orixe labrega, mística e de conciencia social.

 Notas 

 Véxase tamén 

 Bibliografía 
 Francis Gourvil (1979) La langue et la littérature bretonnes PUF Que sais je nº 60 París
 Ferran Palau i Martí (1997) Bretanya Pagès Editors Lleida.
 Bonnefoy, Claude; Cartano, Tony; Oster, Daniel (1977) Dictionnaire de la littérature française contemporaine Jean-Pierre Delarge, París.
 Demougin, Jean (1983) Grand dictionnaire des létres Larousse París

Categoría:Literatura en lingua bretoa