Goberno provisional da Segunda República española

O Goberno provisional da Segunda República española foi o goberno que ostentou o poder político en España desde a caída da monarquía de Afonso XIII e a proclamación da República o 14 de abril de 1931 até a aprobación da Constitución de 1931 o 9 de decembro e a formación do primeiro goberno ordinario o 15 de decembro. 

Trala caída da ditadura de Primo de Rivera, en xaneiro de 1930, se incrementaran os movementos tendentes a facer caer a monarquía.Casanova e Gil  Andrés (2019), p. 109 Por unha banda, os republicanos colleron un novo pulo que deu lugar ao Pacto de San Sebastián en agosto de 1930, e a creación dun Comité Revolucionario para organizar ese movemento. Por outro, moitos políticos monárquicos, como Miguel Maura, xefe dos conservadores, ou Niceto Alcalá-Zamora, deixaron de apoiar a vía monárquica e cambiaron a súa fidelidade anterior por unha defensa máis ou menos explícita á idea republicana.Casanova e Gil  Andrés (2019), p. 110 Intelectuais  e escritores como Unamuno que volveu do exilio ou José Ortega e Gasset, escribiron artigos ou espallaron a idea de fin da monarquía e da necesidade de cambio. foi moi relevante o artigo escrito por Ortega no xornal El Sol, o 15 de novembro de 1930, titulado "El error Berenguer", no que rexeitaba o cambio de goberno levado a cabo polo rei e no que aparece a célebre frase: Delenda est Monarchia (en galego: A monarquía debe caer).Casanova e Gil  Andrés (2019), p. 111 Finalmente, o 12 de decembro dese ano, se produciu, antes de tempo, a fracasada insurreción de Jaca e tamén fracasou, o día 15, o intento de golpe de Queipo de Llano e Ramón Franco que ocuparon momentaneamente o aeródromo de Cuatro Vientos.Casanova e Gil  Andrés (2019), pp. 111-112

Até o 15 de outubro o goberno provisional estivo presidido por Niceto Alcalá-Zamora. Tras a dimisión deste por mor da redacción que se deu ao artigo 26 da Constitución que trataba a cuestión relixiosa, sucedeuno Manuel Azaña.

 De «Comité Revolucionario» a Goberno provisional da Segunda República 
miniatura|Portada do Heraldo de Madrid do 13 de abril de 1931
O xeneral Sanjurjo, director da Garda Civil, foi a primeira autoridade da monarquía de Afonso XIII en recoñecer como novo goberno o Comité Revolucionario republicano-socialista, formado en outubro de 1930 tras a adhesión do PSOE ao Pacto de San Sebastián acordado por todos os partidos republicanos. Á primeira hora da mañá do 14 de abril Sanjurjo dirixiuse á casa de Miguel Maura. Alí se atopaban reunidos os membros do Comité Revolucionario que non estaban exiliados en Francia nin escondidos: Niceto Alcalá-Zamora, Francisco Largo Caballero, Fernando de los Ríos, Santiago Casares Quiroga e Álvaro de Albornoz. Nada máis entrar na casa o xeneral Sanjurjo cadrouse ante Maura e díxolle: «Ás ordes de vostede señor ministro». De inmediato avisaron a Manuel Azaña e a Alejandro Lerroux, escondidos en Madrid dende había meses, para que acudisen á casa de Maura. Os catro membros do comité que se atopaban en Francia (Diego Martínez Barrio, Indalecio Prieto, Marcelino Domingo e Nicolau d'Olwer) iniciaron deseguido a súa volta.

Tras proclamar a República o 14 de abril de 1931, o comité revolucionario republicano-socialista constituído en Comité Político da República asinou un decreto que se publicou o día seguinte no diario oficial, a Gaceta de Madrid. Nel comunicouse que tomou o Poder como Goberno provisional da República. Noutro decreto nomeouse a Niceto Alcalá-Zamora como presidente do Goberno provisional, quen asumiu ademais a función de Xefe do Estado (función exercida até o 14 de abril polo rei Afonso XIII). O preámbulo deste último decreto di: 

A continuación Alcalá-Zamora nomeou ministros do Goberno provisional aos membros do comité revolucionario. Un decreto publicado o 28 de abril na Gaceta de Madrid adoptaba como bandeira nacional a tricolor.miniatura|320x320px|Membros do goberno provisional da Segunda República; de esquerda a dereita: Álvaro Albornoz, Niceto Alcalá-Zamora, Miguel Maura, Francisco Largo Caballero, Fernando de los Ríos e Alejandro Lerroux|esquerda
 O goberno de «plenos poderes» e a Orde Pública 
O mesmo 15 de abril, a Gaceta de Madrid tamén publicou outro decreto fixando o Estatuto xurídico do Goberno provisional. Foi a norma legal superior pola que se rexeu o Goberno provisional até as Cortes Constituíntes aprobaren a Constitución da República o 9 de decembro de 1931. O Estatuto constaba de 6 artigos precedidos dun preámbulo no que o Goberno provisional se estabelecía como «Goberno de plenos poderes». 

 O artigo 1º dicía que o Goberno provisional «someterá a súa actuación colexiada e individual ao discernimiento e sanción das Cortes Constituíntes –órgano supremo e directo da vontade nacional-, chegada a hora de declinar ante ela os seus poderes». 
 O artigo 2º anunciaba que o propósito do Goberno provisional de «someter a xuízo de responsabilidade os actos de xestión e autoridade pendentes de exame ao ser disolto o Parlamento en 1923 [en referencia ao proceso aberto entón para depurar as responsabilidades polo Desastre de Annual], así como os ulteriores [en referencia ao feito durante a Ditadura de Primo de Rivera]». 
 O artigo 3º recoñece a «liberdade de crenzas e cultos». 
 O artigo 4º mencionaba «a liberdade individual» e os «dereitos cidadáns», incluíndo neles os correspondentes á «personalidade sindical e corporativa, base do novo dereito social».
 O artigo 5º recoñecía o dereito de propiedade, aínda que indicaba que «o dereito agrario debe responder á función social da terra»
 O artigo 6º dicía que o Goberno provisional, «en virtude das razóns que xustifican a plenitude do seu poder», poderá suspender («someter a un réxime de fiscalización gobernativa») temporalmente os dereitos cidadáns recoñecidos no artigo 4º, «de cuxo uso dará así mesmo conta circunstanciada ás Cortes Constituíntes». Xustificouno co argumento de que o Goberno provisional «incorrería en verdadeiro delito se abandonase a República nacente a quen desde fortes posicións seculares e prevalidos dos seus medios, poden dificultar a súa consolidación».
O máis polémico do Estatuto Xurídico era a contradición que se observaba na cuestión das liberdades e os dereitos cidadáns. Isto débese a que o seu recoñecemento ía acompañado da posibilidade da súa suspensión por parte do goberno, sen intervención xudicial, «se a saúde da República, a xuízo do Goberno, o reclama». Así, o goberno republicano non estabeleceu un réxime de liberdade xeral como o proba o estudo das vicisitudes do dereito de reunión ás diferentes opcións políticas. Os grupos conservadores de signo monárquico e algúns sectores da esquerda, como o anarquista e o comunista, tiveron serios obstáculos para exercelo. Toleráronse en ocasións as súas reunións en locais pechados, pero prohibíuselles o seu exercicio en lugares públicos. Por exemplo, unha manifestación que se formou á saída dunha reunión que o PCE celebrou o 1 de maio en Donostia foi disolta contundentemente pola forza pública, con numerosos feridos.

Máis significativo aínda de como ía abordar o novo Gobierno a orde pública e a liberdade de prensa foi o que ocorreu en torno aos sucesos de Donostia o 28 de maio. Aquel día uns folguistas de Pasaia que se dirixían a Donostia foron bloqueados pola Garda Civil na ponte de Miracruz. Ante a negativa de aqueles a disolvérense, os gardas civís comezaron a disparar ocasionando a morte de 8 personas e máis de 50 feridas. Ante a magnitude do feito o ministro da Gobernación, Miguel Maura, reuniu todos os directores de periódicos para recordarlles «que se atopaban fronte un ministro que dispuña de plenos poderes en materia de orde pública». Dúas semanas antes xa decretara a suspensión temporal do diario monárquico ABC e do diario católico El Debate a raíz dos feitos coñecidos como a «queima de conventos)» e a continuación rogoulles que:


Esta política contraditoria da República respecto da orde pública culminou coa aprobación polas Cortes Constituíntes da Lei de Defensa da República de 21 de outubro de 1931. Esta dotou o Goberno provisional dun instrumento de excepción á marxe dos tribunais de xustiza para actuar contra quen cometesen «actos de agresión contra a República». Mesmo despois da aprobación da Constitución de 1931, constituíuse na norma fundamental na configuración do réxime xurídico das liberdades públicas durante os case dous anos de réxime republicano que estivo vixente, até agosto de 1933.

 O primeiro problema: Cataluña 
O problema máis inmediato que tivo que afrontar o Goberno provisional foi a proclamación da «República Catalá» feita por Francesc Macià en Barcelona o mesmo 14 de abril. Tres días despois tres ministros do Goberno provisional (Fernando de los Ríos e os cataláns Marcelino Domingo e Nicolau d'Olwer) entrevistáronse en Barcelona con Francesc Macià. Alcanzaron un acordo polo que Esquerra Republicana de Cataluña renunciaba á «República Catalá» a cambio do compromiso do Goberno provisional de presentar nas futuras Cortes Constituíntes o Estatuto de Autonomía que decidise Cataluña, previamente aprobado pola Asemblea de Concellos cataláns. Así mesmo, os ministros garantíronlle o recoñecemento do goberno catalán, que pasaría a ser a Generalitat de Catalunya. Recuperaríase así o nome tradicional da centenaria institución do Principado que fora abolida por Filipe V nos Decretos de Nova Planta de 1714. A nova Generalitat asumiría as funcións das catro deputacións catalás e sería a encargada de organizar unha Asemblea con representantes dos Concellos até que non fose elixida por sufraxio universal. 

Case todos os partidos políticos cataláns aceptaron o acordo, agás Estat Català, que acusou a Macià (o seu antigo líder) de traidor e o Bloc Obrer i Camperol, unha organización comunista recentemente creada, afirmou que o Goberno provisional de Madrid esmagara «a República Catalá, cuxa proclamación foi o acto revolucionario máis transcendental levado a cabo o día 14».

O 26 de abril o presidente do Goberno provisional Niceto Alcalá-Zamora foi aclamado na viaxe que realizou a Barcelona. Tres días despois o Goberno provisional aprobou un decreto que estabelecía a legalidade do catalán nos parvularios e nas escolas primarias, que foi acollido con entusiasmo. Con todo, aos poucos días produciuse o primeiro conflito entre a Generalitat e o Goberno provisional. O Ministerio da Gobernación considerou unha invasión das súas competencias o decreto publicado o 3 de maio no primeiro número do Butlletí da Generalitat de Cataluña no que se reorganizaban as institucións da Generalitat e se nomeaban comisarios da mesma en Xirona, Lleida e Tarragona. Un delegado da Generalitat tivo que viaxar a Madrid para delimitar as competencias entre esta e o goberno central. 

O 3 de agosto, o pobo de Cataluña referendou cunha gran maioría o proxecto de estatuto para Cataluña, chamado Estatuto de Nuria. Un exemplo desa maioría foi que na provincia de Barcelona 175.000 persoas votaron a favor e só 2.127 en contra. Foi presentado nas Cortes Constituíntes por Francesc Macià, o presidente da Generalitat. Porén, o Estatuto respondía a un modelo federal de Estado e excedía (tanto na denominación como en competencias) o que se aprobara na Constitución de 1931 (o «Estado integral» respondía a unha concepción unitaria, non federal). Con todo, condicionou os debates parlamentarios do «Estado integral» que finalmente se aprobou.

 O País vasconavarro e o Estatuto de Estella 
Case ao mesmo tempo que o de Cataluña iniciouse o proceso para conseguir un Estatuto de Autonomía para o País vasconavarro. A primeira proposta foi iniciativa dos alcaldes do Partido Nacionalista Vasco que a principios de maio lle encargaron á Sociedade de Estudos Vascos (SEV) a redacción dun anteproxecto de Estatuto Xeral do Estado Vasco (ou Euskadi) que incluiría Biscaia, Áraba, Guipúscoa e Navarra. O resultado foi un intento de síntese entre o foralismo tradicional e a estrutura dos modernos estados federais que non contentou a ninguén. Mes e medio, o 14 de xullo, unha asemblea dos concellos vasconavarros reunidos en Estella aprobaron un Estatuto máis conservador e nacionalista có da SEV e que se baseaba no restabelecemento dos foros vascos abolidos, segundo eles, pola Lei de Confirmación dos Foros de 1839 e a Lei Paccionada de 1841.

O Estatuto de Estella foi presentado o 22 de setembro de 1931 ás Cortes Constituíntes por unha delegación de alcaldes. Porén, non foi tomado en consideración por situarse claramente á marxe de Constitución que se estaba a aprobar. Algúns dos motivos eran a súa concepción federalista e a declaración de confesionalidade do «Estado vasco» (polo que podería negociar un Concordato particular coa Santa Sé). Ademais, non recoñecía dereitos políticos plenos aos inmigrantes españois con menos de 10 anos de residencia en Euskadi (o País Vasco máis Navarra).

 A política relixiosa inicial do Goberno provisional e a resposta católica 
dereita|miniatura|Miguel Maura, ministro da Gobernación do Goberno provisional

Coa proclamación da Segunda República Española a nova orde constitucional debía amparar a liberdade de cultos. Así mesmo, buscábase desenvolver un proceso de secularización que permitise superar a tradicional identificación entre o Estado e a Igrexa católica, un dos elementos clave de lexitimación da monarquía. Dende a República anunciouse a determinación de crear un sistema de escolas laicas, introducir o divorcio, secularizar os cemiterios e os hospitais e reducir en gran medida o número de ordes relixiosas estabelecidas en España. Porén, as primeiras decisións do Goberno Provisional sobre a secularización do Estado foron moi moderadas, en sintonía coa decisión de pór á súa fronte o católico liberal Niceto Alcalá Zamora e nomear na carteira clave de Gobernación o seu compañeiro da Derecha Liberal Republicana, o tamén católico Miguel Maura. O artigo 3º do Estatuto xurídico do Goberno Provisional, promulgado o mesmo 14 de abril de 1931 e publicado o día seguinte no diario oficial, a Gaceta de Madrid, proclamou a liberdade de cultos: 

En aplicación desta declaración, nas tres semanas seguintes o Goberno aprobou algunhas medidas secularizadoras pouco importantes pero significativas. Algunhas foron a disolución das ordes militares [22 de abril], a supresión da obrigatoriedade de asistencia a actos relixiosos en cárceres e cuarteis [19 de abril], a prohibición de participación oficial en actos relixiosos [Circular do Ministro da Gobernación do 17 de abril], o fin das exencións tributarias á Igrexa e a privación dos seus dereitos á Confederación Nacional Católico-Agraria. Entre todas, quizá a máis destacada foi o decreto de 6 de maio que declarou voluntario o ensino relixioso. Outro decreto de 5 de maio privou a Igrexa católica da súa representación nos Consellos de Instrución Pública. A xerarquía católica xa non puido intervir na elaboración dos plans de estudos, un dereito do que viña gozando desde había moito tempo.  Ademais prohibiuse a asistencia a actos relixiosos dos militares non sendo a título persoal e suspendéronse as festividades dos Patróns de Armas e Corpos do Exército. Por último modificouse a lei electoral de 1907 para que os sacerdotes puidesen presentarse como candidatos nas eleccións.

Ao mesmo tempo o Goberno provisional iniciou os contactos co nuncio Federico Tedeschini para asegurarlle que o Goberno respectaría o Concordato de 1851 até que se aprobase a nova Constitución. A cambio, a Igrexa debía dar mostras de acatar o novo réxime. Así, o 24 de abril o nuncio enviou un telegrama a todos os bispos no que lles transmitía o «desexo da Santa Sé» de que «recomend[asen] aos sacerdotes, aos relixiosos e aos fieis da súa diocese que respect[ase]n os poderes constituídos e obede[cese]n a eles para o mantemento da orde e para o ben común». Xunto o nuncio, o outro membro da xerarquía eclesiástica que encarnou esta actitude conciliadora cara á República foi o cardeal arcebispo de Tarragona, Francisco Vidal y Barraquer. Este xa realizara algúns xestos de deferencia cara ás novas autoridades, como a súa visita ao presidente da Generalitat, Francesc Macià, o 18 de abril, ou como o envío o día 22 dunha carta de saúdo e felicitación ao Goberno provisional da República por parte da conferencia de bispos cataláns. Outro prelado na mesma liña era o cardeal arcebispo de Sevilla, Eustaquio Ilundáin, e o diario católico que a apoiaba era El Debate, dirixido por Ángel Herrera, fundador da Asociación Católica Nacional de Propagandistas. O día seguinte da proclamación da República manifestara o seu apoio no editorial publicado en primeira páxina, aínda que acompañado dun retrato e dunha «homenaxe ao Rei Afonso XIII»

Con todo, un sector numeroso do episcopado estaba composto por bispos integristas, moitos deles nomeados durante a Ditadura de Primo de Rivera. Estes non estaban dispostos a transixir coa República, a que consideraban unha desgraza. A cabeza visíbel dese grupo era o cardeal primado e arcebispo de Toledo, Pedro Segura, quen xa se manifestara claramente contrario á República antes e durante a campaña das eleccións municipais do 12 de abril de 1931. Afirmaba que a República era obra dos «inimigos da Igrexa e a orde social», polo que estaba xustificada a formación dunha «compacta fronte unida» en defensa da monarquía e da Igrexa católica. Na súa primeira intervención desde o púlpito despois do 14 de abril referiuse á República como un castigo divino. As súas palabras causaron a ira da prensa republicana, que o sinalou como o símbolo do clericalismo monárquico, e provocaron o envío dunha nota de protesta do goberno á nunciatura. Mais o pronunciamiento de maior transcendencia do cardeal Segura produciuse o 1 de maio cando publicou unha pastoral na que, tras abordar a situación española nun ton catastrofista, facía un agradecido eloxio da monarquía e de Afonso XIII, «quen, ao longo do seu reinado, soubo conservar a antiga tradición de fe e piedade dos seus maiores». A prensa republicana interpretou a pastoral como unha incitación aos fieis a unírense para salvar os dereitos ameazados da igrexa. Os partidos e organizacións de esquerda considerárona unha declaración de guerra, o que incrementou o sentimento anticlerical de moitos cidadáns. 

O Goberno provisional presentou unha nota de «serena e enérxica» protesta ao nuncio Federico Tedeschini polo que consideraba unha intervención en política do cardeal primado, «mesmo de hostilidade ao réxime republicano», e pediu que fose apartado do seu cargo. A prensa, polo seu lado, intensificou a súa campaña contra Segura.

 A queima de conventos de maio 

Na mañá do 10 de maio de 1931 inaugurouse na rúa Alcalá de Madrid o Círculo Monárquico Independiente, fundado polo director do diario monárquico ABC, Juan Ignacio Luca de Tena. Este acababa de regresar de Londres, onde se entrevistou co exrei Afonso XIII co obxectivo de formar un comité electoral do que xurdise unha candidatura monárquica para as eleccións a Cortes Constituíntes que se ían celebrar o mes seguinte. Durante o acto os monárquicos provocaron os viandantes facendo soar a Marcha Real nun gramófono e lanzando pasquíns de El Murciélago nos que se chamaba a «facer a vida imposíbel a esta caricatura de República».

Na rúa dous novos convidados que acababan de chegar, ao parecer, sostiveron unha discusión política co taxista que os trouxo que era republicano, á que se uniron varios transeúntes. A discusión converteuse nun altercado e arderon tres coches aparcados fronte o Círculo, cuxos dirixentes pediron a protección da forza pública. Deseguido correu o rumor pola cidade de que un taxista republicano fora asasinado por uns monárquicos. Unha multitude reuniuse ante a sede do diario ABC na rúa Serrano, onde tivo que intervir a Garda Civil. Esta disparou contra quen tentaban asaltar e queimar o edificio causando varios feridos e dous mortos, un deles un neno.

A seguir, unha manifestación dirixiuse cara á sede da Dirección Xeral de Seguridade. Esixiron a dimisión do ministro da Gobernación, Miguel Maura. Este acudira en persoa á sede do Círculo Monárquico para acougar os ánimos e fora recibido polos republicanos ao berro de Maura, non! (rememorando o rexeitamento á actuación do seu pai, Antonio Maura, durante a Semana Tráxica de 1909). Ao mesmo tempo grupos de exaltados queimaban un quiosco do diario católico El Debate, apedreaban o casino militar e rompían os escaparates dunha libraría católica. Ás oito da tarde algunhas armerías foron asaltadas e producíronse disparos contra unha unidade montada da Garda Civil. Cara á medianoite un exaltado disparou contra a multitude congregada na Porta do Sol ferindo unha persoa e logo foi linchado.

Esa noite o ministro da Gobernación Miguel Maura quixo despregar a Garda Civil. Os seus compañeiros de goberno, encabezados polo presidente Niceto Alcalá Zamora e polo ministro da Guerra Manuel Azaña, opuxéronse, remisos a empregar ás forzas de orde pública contra o pobo e restando importancia aos feitos. Maura tamén usou como argumento que recibira unha información dun capitán do exército de que algúns mozos do Ateneo de Madrid estaban a se preparar para queimar edificios relixiosos o día seguinte. Manuel Azaña contestoulle, segundo conta Maura nas súas memorias, que eran «pervadas» e engadiu que, de ser certo o que se preparaba, sería unha mostra de «xustiza inmanente».

Cando o goberno estaba reunido a primeiras horas da mañá do 11 de maio chegoulle a noticia de que a Casa de Profesa dos xesuítas estaba a arder. O ministro da Gobernación Miguel Maura de novo tentou sacar á rúa á Garda Civil para restabelecer a orde. Porén, do mesmo xeito que a noite anterior, atopouse coa oposición do resto do gabinete e especialmente de Manuel Azaña. Segundo Maura, Azaña chegou a manifestar que «todos os conventos de Madrid non valen a vida dun republicano» e ameazou con dimitir «se hai un só ferido en Madrid por esa estupidez». A outro ministro, segundo Maura, fíxolle graza que fosen os xesuítas os primeiros en pagar «tributo» ao «pobo soberano». Fronta ao escaso apoio recibido, Maura presentou a súa dimisión (que logo retiraría) e abandonou a sede da Presidencia do Goberno. A inacción do goberno permitiu que os exaltados queimasen máis dunha decena de edificios relixiosos. Pola tarde, por fin, o Goberno declarou o estado de guerra en Madrid e conforme as tropas foron ocupando a capital, os incendios cesaron. O día seguinte, mentres Madrid recuperaba a calma, a queima de conventos e outros edificios relixiosos estendeuse a outras poboacións do leste e o sur peninsular (os sucesos máis graves producíronse en Málaga). Pola contra, non houbo incendios alí onde os gobernadores civís e os alcaldes actuaron con contundencia.

Non se sabe con absoluta certeza quen queimou os preto de cen edificios relixiosos que arderon total ou parcialmente aqueles días. A hipótese máis admitida é que foron incendiarios de extrema esquerda republicana e anarquista que pretendían presionar o Goberno provisional para que levase a cabo a «revolución», que significaba, ante todo, arrincar de raíz o «clericalismo». Ademais, foron destruídos obxectos do patrimonio artístico e litúrxico e profanáronse algúns cemiterios de conventos. Durante os disturbios morreron varias persoas e outras resultaron feridas. Con todo, o que si que está clara foi a irresponsabilidade do goberno no manexo da situación, que só se explica —ademais de pola difusa simpatía que puidesen sentir algúns ministros polos alborotadores— por «unha mestura de perplexidade, erro de cálculo, debilidade e medo á impopularidade derivada do emprego da forza contra o pobo».

Nesta mesma liña explicativa maniféstase o historiador Gabriel Jackson, quen sinala que a maioría dos ministros non quería que o novo réxime comezase a súa existencia disparando contra españois. Estaban convencidos de que as masas odiarían un Goberno que recorrese á garda civil ante os primeiros sinais dun motín. O propio presidente Niceto Alcalá-Zamora nunha alocución radiada o mesmo día 11 xustificou implicitamente a actitude do goberno dicindo que se evitou un baño de sangue. Tamén o papa Pío XI se referiría o 17 de maio á «gravísima» responsabilidade de quen non impediran «oportunamente» que os sucesos se producisen.

A esquerda republicana e o socialismo falaron da existencia dunha conspiración monárquica e clerical e interpretaron os feitos como un aviso para o Goberno provisional sobre a política moderada que levara até eses momentos. O pobo, «dotado de fino instinto» (asegurou El Socialista), adiantouse ao Goberno na defensa do réxime. O órgano cenetista Solidaridad Obrera foi o que máis insistiu na intervención popular nos feitos e en relacionalos cun movemento de xustiza fronte ao «afeminamento político» do Goberno, que «deixara de ser un Goberno revolucionario para converterse nun dos tantos Gobernos liberais da monarquía». As loxas masónicas tamén expresaron ao goberno o seu descontento pola súa contemporización cos elementos conservadores, clericais e monárquicos. Entre quen apoiaban o Goberno Provisional os únicos que claramente condenaron o sucedido e es opuxeron á interpretación que a esquerda republicana e o socialismo estaban a facer dos sucesos foron os intelectuais da Agrupación al Servicio de la República. Criticaron duramente que se considerase unha expresión da democracia os actos vandálicos dunha «multitude caótica e informe» e puñan en dúbida que incendiar edificios relixiosos fose unha demostración de «verdadeiro celo republicano».

 A tensión entre a República e a Igrexa católica 
O goberno sumouse á interpretación da esquerda republicana e dos socialistas. Ordenou a suspensión da publicación do diario católico El Debate e do monárquico ABC, así como a detención de varios significados monárquicos. Semanas despois foron absoltos polos tribunais, o que provocou unha dura reacción da prensa de esquerdas, que o considerou unha nova e vergoñosa manobra monárquica. O goberno chegou a acordar incluso a expulsión dos xesuítas, aínda que finalmente non se consumou. Nese contexto produciuse a expulsión de España o 17 de maio do bispo integrista de Vitoria, Mateo Múgica, por negarse a suspender a viaxe pastoral que tiña previsto realizar a Bilbao. O goberno temía que con motivo da súa visita se producisen incidentes entre os carlistas e os nacionalistas vascos (que compartían a oposición á República e a defensa do clericalismo) e, por outra banda, os republicanos e os socialistas anticlericais.

O Goberno Provisional aprobou tamén algunhas medidas dirixidas a asegurar a separación da Igrexa e o Estado sen esperar a reunión das Cortes Constituíntes. O 13 de maio unha circular da Dirección Xeral de Ensino Primario concretaba o decreto de 6 de maio que declarara voluntario o ensino relixioso. Ademais de estabelecer que sería necesaria unha manifestación expresa dos pais na matrícula indicando que desexaban recibila, ordenaba a retirada de crucifixos das aulas onde houbese alumnado que non recibise ensino relixioso. O 21 de maio un decreto declaraba obrigatorio o título de mestre para exercer o ensino. Isto afectaba en especial os colexios relixiosos, xa que os frades e monxas que impartían as clases carecían de titulación. O 22 de maio outro decreto recoñecía a liberdade de culto e a liberdade de conciencia na escola e outra disposición prohibía aos relixiosos «allear inmóbeis e obxectos artísticos, arqueolóxicos ou históricos» sen permiso da administración.

 O «caso Segura» 
dereita|miniatura|Cardeal Pedro Segura
A Igrexa Católica, que en xeral reaccionara con moderación aos incendios de maio, criticou todas esas medidas laicistas. Criticou en especial a retirada dos crucifixos das aulas onde houbese alumnado que non quería recibir ensino relixioso e sobre todo o decreto do 22 de maio. Este provocou mesmo a protesta do nuncio asegurando que non era legal lexislar sobre liberdade de culto ou ensino relixioso nas escolas sen ter en conta o Concordato de 1851. O 30 de maio a Santa Sé negou o plácet ao recentemente nomeado embaixador de España, Luis de Zulueta. A reacción máis radical partiu de novo do cardeal Segura. O 3 de xuño fixo pública en Roma, onde se atopaba dende o 12 de maio, unha pastoral que recollía «a penosísima impresión que lles produciran certas disposicións gobernativas» aos bispos e todos os agravios que ao seu ver padecera a Igrexa até entón. Incluía o último decreto, do que no aceptaban que o ensino relixioso desaparecese da escola pública, pondo de manifesto o antiliberalismo que a Igrexa católica seguía a manter.

A pastoral do cardeal Segura de novo desatou a ira da prensa republicana e socialista, que a calificou de «intromisión intolerábel». O Goberno Provisional expresou á Santa Sé o seu desexo de que o cardeal non retornase a España e que fose destituído da sede de Toledo. Nestas circunstancias o cardeal Segura volveu inesperadamente a España o 11 de xuño. Foi detido tres días despois por orde do goberno en Guadalaxara e o día 15 foi expulsado do país. Deste feito quedou unha foto do cardeal abandonando o convento dos paúles de Guadalaxara rodeado de policías e gardas civiles que se presentou como «proba» da «persecución» que estaba a padecer a Igrexa Católica en España. El cardeal Segura non volveu a España até despois de iniciada a guerra civil. O día seguinte celebrouse na praza de touros de Pamplona un gran mitin católico para protestar contra a expulsión do cardenal.

 O «caso Echeguren» 
Dous meses despois, en pleno debate nas Cortes Constituíntes recentemente abertas sobre a nova Constitución no que a cuestión relixiosa estaba a ser a máis polémica, producíase un novo incidente que enturbou aínda máis as relacións da República e a Igrexa católica, co cardeal Segura de novo como protagonista. O 17 de agosto, entre a documentación incautada ao vigairo de Vitoria, Justo Echeguren (detido tres días antes na fronteira francesa), atopáronse unhas instrucións do cardeal Segura a todas as dioceses. Nelas facultábase aos bispos a venderen bens eclesiásticos en caso de necesidade. O máis grave era que a circular viña acompañada dun ditame do avogado Rafael Martín Lázaro, asinado o 8 de maio, que aconsellaba a transferencia por parte da Igrexa dos seus bens inmóbeis a segrares e a colocación de bens móbeis en títulos de débeda estranxeiros. Dito noutras palabras, convidaba á fuga de capitais para eludir unha posíbel expropiación por parte do Estado.

A resposta inmediata do Goberno provisional, tras descartar a ruptura das relacións diplomáticas coa Santa Sé, foi publicar o 20 de agosto un decreto que suspendía as facultades de venda e alleamento dos bens e dereitos de todo tipo da Igrexa católica e das ordes relixiosas. O preámbulo tentou suavizar a medida facendo referencia aos «esforzos notorios que realizaran elementos destacados da Igrexa española» para manter a súa lealdade ao novo réxime. Aludía así ao sector conciliador encabezado polo cardeal Francisco Vidal y Barraquer e o nuncio fronte o intransixente sector integrista encabezado polo cardeal Segura. Doutra banda, o decreto foi acompañado pola suspensión dunha decena de xornais católicos do País Vasco e de Navarra que destacaran polas súas proclamas antirrepublicanas e que foron acusados polo goberno de faceren chamamentos á rebelión armada contra a República.

 A reforma militar de Azaña 

Manuel Azaña, ministro da Guerra, quería un exército máis moderno e eficaz, e tamén máis republicano. Por iso un dos seus primeiros decretos, de 22 de abril, obrigou a que tódolo xefes e oficiais prometesen fidelidade á República nun prazo de catro días coa fórmula: «prometo pola miña honra servir ben e fielmente á República, obedecer as súas leis e defendela coas armas». Non houbo  maiores problemas, pois apenas media ducia de oficiais se negaron a acatar o xuramento. 

Mai o verdadeiro problema era reducir o excesivo número de oficiais (o obxectivo era ter un exército peninsular de 105.000 soldados con 7.600 oficiais e 42.000 soldados e 1700 oficiais no continxente de África). O Goberno provisional, por proposta de Azaña, aprobou o 25 de abril de 1931 un decreto de retiros extraordinarios mo que se ofrecía aos oficiais do Exército que así o solicitasen a posibilidade de apartárense voluntariamente do servizo activo coa totalidade do soldo (pasando á segunda reserva, practicamente o retiro). Se non se alcanzaba o número de retiros necesarios, o ministro reservábase o dereito a destituír sen beneficio os oficiais que estimase oportuno. Case 9.000 mandos (entre eles 84 xenerais) acolléronse á medida, arredor dun 40 % da oficialidade (a maior porcentaxe de abandonos deuse nos graos superiores) e, grazas a isto, Azaña puido acometer a continuación a reorganización do Exército. Con todo, algunhas fontes sinalan que politicamente foi unha medida discutíbel porque non contribuíu a facer un exército máis republicano, xa que unha parte do sector máis liberal de oficiais deixou nese momento o servizo activo e, por outra banda, moitos dos antirrepublicanos, fixerono xuramento de fidelidade pero permaneceron no exército. Por exemplo, Francisco Franco.

Un decreto de 25 de maio de 1931 reorganizou o exército da península, rebaixando o número de divisións de 16 a 8 e as capitanías xenerais creadas por Filipe V a principios do século XVIII foron suprimidas (e con elas as rexións militares, divisións administrativas da monarquía).Jackson, 1976, p. 53. [A abolición das capitanías xerais foi] «unha reforma tanto militar como política, xa que os capitáns xerais eran unha institución que se remontaba á época colonial e que permitía a subordinación da autoridade civil en tempos de tensión ou desorde» Así mesmo, en consonancia coa aconfesionalidade do Estado, suprimiuse o Corpo Eclesiástico do Exército, constituído polos capeláns castrenses.

Outra das cuestións que abordou Azaña foi o conflitivo tema dos ascensos. Promulgou uns decretos en maio e xuño que anulaban gran parte dos producidos durante a ditadura por «méritos de guerra». Iso supuxo que uns 300 militares perdesen uns ou dous graos, e outros sufriron un forte retroceso no escalafón, como no caso do xeneral Francisco Franco.

Azaña, tamén pretendeu simplificar as academias militares polos excesivos gastos que procuraban, agrupando as diferentes armas en dúas academias (en Toledo: Infantaría, Cabalaría e Intendencia; Segovia: Artillaría e Enxeñeiros), máis a Sanidade Militar en Madrid. O decreto do 1 de xullo de 1931, supuxo o peche da Academia Xeral Militar de Zaragoza, que dirixía o xeneral Franco, e que foi definitivamente clausurada o 14 de xullo, o mesmo día en que se abriron as Cortes Constituíntes.

Canto ao servizo militar obrigatorio, dende 1924 eran dous anos, dos máís prolongados de Europa, coa República reduciuse a 12 meses (4 semanas para os bachareis e universitarios). Porén, mantivo a redención en metálico do servizo militar, aínda que só podía aplicarse a partir dos 6 meses de permanecer en filas.

 O rexeitamento da dereita e dunha parte do Exército 
A reforma militar de Azaña foi duramente combatida por un sector da oficialidade, polos medios políticos conservadores e polos órganos de expresión militares La Correspondencia militar e Ejército y Armada. Manuel Azaña foi acusado de querer «triturar» o exército. A frase foi sacada dun discurso que deu o 7 de xuño en Valencia no que, referíndose ao control municipal por parte dos caciques, dixo: 



Non nomeu o exército, pero non importou. Unha das reformas que máis criticaron algúns oficiais foi a clausura da Academia de Zaragoza. A decisión foi interpretada como un golpe ao espírito de corpo do exército, xa que era a única institución na que os oficiais das distintas armas se formaban xuntos.

Unha mostra do desgusto dunha parte dos militares coa «Lei Azaña» e coas críticas contra as actuacións do exército e a Garda civil en materia de orde pública foron os incidentes que se produciron con motivo dunha revista militar da gornición de Madrid que tivo lugar en Carabanchel. Cando no peche do acto o xeneral Villegas, o xefe da I División Orgánica, gritou «Viva España!», cando o preceptivo da época era berrar "Viva a República!". A seguir, o xeneral Goded, xefe do Estado Maior do Exército -quen en principio non debía falar, xa que estaba alí como convidado especial e non oficial-, rematou o seu discurso coa frase: "...viva España! e nada máis", omitindo de novo o "Viva a República".

Durante todo estes momentos, o tenente coronel Julio Mangada Rosenörn, que xa mostrara claramente o seu desacordo con xestos durante os discursos anteriores, permaneceu sentado polo que foi increpado por Goded, quen o interpretou como un acto de insubordinación, e comezou unha forte discusión entre eles. Porén, a situación empeorou cando o xeneral Villegas ordenou o arresto de Mangada e este, perdendo os nervios, quitouse a guerreira e a gorra e botounas ao chan mentres se dirixía cara os cadetes berrando: «Mirade como é tratado un dos vosos xefes». Como consecuencia de todo o feito, Mangada, foi arrestado e sometido a un consello de guerra pero foi absolto e o goberno, destituíu a Goded, Villegas e Caballero,

Os xenerais Goded e Villegas figuraron entre os que se sublevaron en xullo de 1936 e o coronel Mangada loitou pola República, do mesmo xeito que o xeneral Masquelet, que remprazara a Goded.

 O mantemento da xurisdición militar na orde pública 
Ademais de modernizar unhas Forzas Armadas obsoletas, Azaña pretendía «civilizar» a vida política pondo fin ao intervencionismo militar e devolvendo os militares aos cuarteis. Un deses fitos fundamentais fora a Lei de Xurisdicións de 1906, que durante a monarquía puxera baixo a xurisdición militar a poboación civil acusada de delitos contra a patria ou o exército. Esta fíxose omnipresente tras o triunfo do golpe de estado do xeral Primo de Rivera en 1923. Este segundo obxectivo comezou coa derrogación desa lei, a primeira decisión que tomou Azaña, só tres días despois de tomar posesión do seu cargo como ministro da Guerra. O decreto de anulación, de feito, referiuse a ela como «corpo estraño e perturbador».

O presidente Niceto Alcalá Zamora cualificouna de «lei ominosa, que ninguén se atreveu a retocar e que nós derrogamos dunha plumada e por completo» (aínda que el mesmo a apoiara en 1906 sendo deputado monárquico liberal). Porén, o feito non supuxo en absoluto que na República se deixase de utilizar a xurisdición militar para o mantemento da Orde Pública sen necesidade de recorrer á suspensión das garantías constitucionais ou declarar o estado de excepción. Por tanto, a xurisdición militar seguiu a aplicarse a individuos civís con motivos de orde pública, como sucedera durante a Restauración e a Ditadura de Primo de Rivera.

Así pois, os gobernos republicano-socialistas do primeiro bienio seguiron outorgando importantes atribucións aos militares sobre a orde pública e un ríxido control sobre a sociedade. O poder militar seguiu ocupando boa parte dos órganos da administración do Estado relacionada coa orde pública, desde as xefaturas de policía, Garda Civil e Garda de Asalto até a Dirección Xeral de Seguridade. Moitos dos xenerais que protagonizaron a sublevación de xullo de 1936 tiveran responsabilidades na administración policial e no mantemento da orde pública: Sanjurjo, Mola, Cabanellas, Queipo de Llano, Muñoz Grandes ou Franco.

O Decreto de 11 de maio de 1931, que delimitaba o ámbito da xurisdición militar, mantiña que esa xurisdición seguiría coñecendo «sobre os delitos militares», tal como definíanse no antigo Código de Xustiza Militar. O Goberno provisional (e todos os gobernos posteriores, tanto de esquerdas como de dereitas) mantiveron unha administración de orde pública militarizada, entre outras cousas, porque non se cambiou o carácter militar da Garda Civil, a forza principal de orde pública. Aquilo significaba que a xustiza ordinaria non era competente sobre as súas actuacións e ademais xulgaba os civís que as criticasen ou se resistisen a elas.

A coalición republicano-socialista era consciente da opción que estaba a tomar. Proba diso era que no mesmo decreto promulgado por un goberno que se autodefinira como de «plenos poderes» (segundo o Estatuto xurídico do Goberno provisional que promulgara o día seguinte de tomar o poder) creouse a Sala Sexta de xustiza militar no Tribunal Supremo. A Sala, que asumía as competencias do Consello Supremo de Guerra e Mariña (que quedaba suprimido), estaba integrada por catro maxistrados militares e só dous civís. Dada a maioría de militares, esta Sala do Tribunal Supremo resolveu os conflitos de competencias entre a xurisdición ordinaria e a militar maioritariamente a favor desta última. Até xullo de 1934 foi a sala competente para resolver estes conflitos. A partir de entón pasou á Sala Segunda do Penal, composta por maxistrados da carreira xudicial. Por exemplo o parágrafo primeiro do caso sétimo do artigo 7º do Código de Xustiza militar quedou así:

Un auto da Sala Sexta do 2 de outubro de 1931 estabelece que: «Corresponde coñecer á Xurisdición de Guerra» no suposto de «insulto a Forza Armada» cometido por paisano. Outro auto de 1 de decembro de 1931 di que «para coñecer das ofensas dirixidas na súa presenza a un garda civil, vestindo uniforme e prestando servizo propio, é competente a Xurisdición de Guerra, por tratarse dun delito militar», conforme os artigos 7, parágrafo cuarto, e 256 do Código de Xustiza Militar. Tamén se pronuncian a favor da competencia dos Consellos de Guerra en detrimento dos Tribunais Ordinarios os autos de 27 de outubro e 11 de novembro de 1931 en que se dilucidan os supostos de «agresión a Forza Armada e morte producida ao repelela».

Foi o propio Goberno quen en todo momento instigou con firmeza para que o coñecemento de certas accións de orde pública presuntamente delituosas se remitise á xurisdición militar. Así, o telegrama oficial do Ministerio da Gobernación de 31 de outubro de 1931 ordenaba a un delegado gobernativo que como no «mitin sindical» se aludiu á Garda Civil e «como as frases pronunciadas polo orador a que alude constitúen un insulto á Forza Armada, procede poñelo a disposición da xurisdición correspondente». Así, como na Restauración e na Ditadura de Primo de Rivera:

 Os decretos agrarios do Goberno provisional 
Uns dos problemas máis urxentes que tivo que resolver o Goberno provisional na primavera de 1931 foi a grave situación que estaban a padecer os xornaleiros, sobre todo en Andalucía e Estremadura. O inverno anterior superáronse os 100.000 parados e os abusos na contratación e os baixos salarios mantíñanos na miseria. O artigo 5º do Estatuto xurídico do Goberno provisional recoñecía o dereito de propiedade, coa excepción de que «o dereito agrario debe responder á función social da terra». Era unha resposta «ao abandono absoluto en que viviu a inmensa masa campesiña española, ao desinterese de que foi obxecto a economía agraria do país, e á incongruencia do dereito que a ordena cos principios que inspiran e deben inspirar as lexislacións actuais».

Así pois, para aliviar a situación dos xornaleiros da metade sur de España, o Goberno provisional aprobou, por proposta do ministro de Traballo, Largo Caballero, sete «decretos agrarios» que tiveron un enorme impacto:

 Decreto de Termos Municipais, de 20 de abril de 1931, «para o remedio da crise de traballo e ocupación dos obreiros que se atopan en paro forzoso»: O artigo 1° dicía: «En todos os traballos agrícolas, os patróns virán obrigados a empregar preferentemente os braceiros que sexan veciños do municipio en que aqueles deban realizarse». O decreto, moi combatido polos propietarios, permitía aos sindicatos un mellor control do mercado de traballo ao impedir a contratación de xornaleiros forasteiros. Porén, a súa aplicación foi moi complicada e provocou agravios comparativos entre zonas de maior ou menor paro agrícola.
 Decreto dos «desafiuzamentos» (ou de prórroga dos arrendamentos rústicos), de 29 de abril: Prohibía a expulsión da terra dos arrendatarios cunha renda (a cantidade que pagaban ao propietario anualmente polo uso da terra) que non excedese as 1.500 pesetas. Outro decreto posterior autorizou a revisión das rendas abusivas.
 Decreto de Xurados Mixtos, de 7 de maio, «relativo á organización de entidades democráticas dos diversos elementos agrarios... para a regulación dos seus intereses comúns»: O Decreto establecía tres tipos, pero os de maior incidencia foron os Xurados mixtos de traballo rural, designados polas entidades patronais e obreiras para regular as condicións do traballo agrario (6 patróns, 6 obreiros e 1 secretario nomeado polo Ministerio de Traballo). Eses Xurados determinaron os salarios da campaña agrícola e lograron subidas substanciais nos xornais. Pasaron de 3’5 pesetas a superar as 5 pesetas diarias. A lei de 27 de novembro de 1931 integrou os Xurados Mixtos agrarios no sistema xeral como órganos de mediación laboral e de negociación dos convenios colectivos.
 Decreto de Laboreo forzoso, de 7 de maio: Ditouse para evitar que os propietarios agrícolas, atemorizados pola situación no campo (ou que simplemente quixesen boicotear o novo réxime republicano), abandonasen o cultivo das súas terras conforme os «usos e costumes» locais. Deixaba unha ampla marxe discrecional para a interpretación. Do seu cumprimento encargábanse unhas comisións municipais de patróns e obreiros. Se iso sucedía, as súas terras poderían ser entregadas aos campesiños para o seu cultivo directo.
 Decreto de Asociacións de Obreiros Agrícolas, de 20 de maio: Permitía a estas arrendar colectivamente as leiras cuxos donos non as cultivasen directamente. Tiña unha «dobre finalidade»: «remediar os paros periódicos no traballo dos obreiros do campo e evitar o parasitismo dos intermediarios co intolerábel e inmoral sistema de subarrendos, satisfacendo, sobre todo e ante todo, a ansia de terra que sente a poboación rural».
 Decreto de 17 de xuño de implantación no medio agrario do Seguro de Accidentes de Traballo que xa existía na industria.
 Decreto de estabelecemento da xornada de 8 horas para os xornaleiros, de 1 de xullo: Supuña que o resto das horas que se traballasen no día deberíanse pagar cun salario superior. Púñase así fin ás xornadas «de sol a sol» que predominaran no campo español até entón e polas que se cobraba un só xornal. O artigo 24 deste Decreto dicía:

 A oposición dos propietarios 
A aplicación dos decretos agrarios de Largo Caballero atopou a viva oposición dos propietarios. Estes apoiáronse nos concellos, na súa maioría monárquicos, e no recurso á Garda Civil para enfrontarse aos representantes e cadros da Federación Nacional de Trabajadores de la Tierra (FNTT), de UGT e as Casas del Pueblo socialistas, que funcionaban como cuarteis xerais dos obreiros sindicados das distintas localidades. Así, nas vilas e aldeas, de xeito inevitábel, as primeiras semanas da República provocaron certo ambiente de guerra de clases. Esta maior oposición dos patronos no campo (os enfrontamentos alcanzaron cotas moito maiores de violencia ca nas cidades) explícase, segundo o historiador Santos Juliá, porque 

A consecuencia de todo isto foi o reforzamento das organizacións agrarias. Á antiga Confederación Nacional Católico-Agraria sumouse en 1931 a Agrupación de Propietarios de Fincas Rústicas.

 A reforma sociolaboral de Largo Caballero 
dereita|miniatura|Francisco Largo Caballero
O proxecto do ministro de Traballo, o socialista Francisco Largo Caballero, líder da UGT, consistía en crear un marco legal que regulamentase as relacións laborais. Así mesmo, buscaba afianzar o poder dos sindicatos, especialmente da UGT, na negociación dos contratos de traballo e na vixilancia do seu cumprimento. O seu fin último respondía ao proxecto socialdemócrata que pretendía outorgar aos traballadores, a través dos seus sindicatos, a posibilidade de aumentar paulatinamente o seu control sobre as empresas e, en definitiva, sobre o conxunto do sistema económico e de relacións de clase. Con iso avanzaríase cara ao logro dunha sociedade socialista, pero de xeito gradual. En resumo, tratábase dun proxecto que, coherente coa inspiración marxista do socialismo español, non renunciaba á transformación revolucionaria da sociedade, pero pretendía alcanzala por canles fundamentalmente reformistas. O modelo sindical capaz de obter tal resultado encarnábao a UGT.

As dúas pezas básicas do proxecto foron a Lei de Contratos de Traballo e a de Xurados Mixtos (unha terceira, a de Intervención Obreira na xestión da Industria, destinada a ser a peza fundamental, non chegou a promulgarse), aprobadas baixo a presidencia de Manuel Azaña:

 Lei de Contratos de Traballo, de 21 de novembro de 1931: Regulaba os convenios colectivos (negociados polos representantes das patronais e dos sindicatos por períodos mínimos de 2 anos e que obrigaban a ambas partes) e ditaminaba as condicións de suspensión e rescisión dos contratos. Ademais, estabelecía por primeira vez o dereito a vacacións pagas (7 días ao ano) e protexía o dereito de folga que, baixo certas condicións, non podía ser causa de despedimento.
 Lei de Xurados Mixtos, de 27 de novembro de 1931: Estendía o sistema de xurados mixtos (aprobado en maio para o sector agrario) á industria e aos servizos. No fondo tratábase dunha reforma da organización corporativa da Ditadura de Primo de Rivera que ampliaba as atribucións dos comités paritarios (nos que participara a UGT en representación dos traballadores). A súa composición era a mesma: representantes dos empresarios elixidos polas asociacións patronais. representantes dos traballadores representados polos sindicatos obreiros e un funcionario do Ministerio de Traballo, quen presidía o xurado mixto. A súa misión tamén era mediar nos conflitos laborais estabelecendo un ditame conciliatorio en cada caso. Se era rexeitado por unha das partes, o Xurado podíao remitir ao Consello Superior de Traballo, a última instancia mediadora.

O Ministerio de Traballo de Largo Caballero tamén deu un considerábel impulso aos seguros sociais. Ampliou o Seguro obrigatorio de Retiro Obreiro de 3 millóns e medio de traballadores a 5 millóns e medio. Así mesmo, un Decreto de 26 de maio de 1931 estabeleceu o Seguro de Maternidade.

 A oposición da CNT 
O PSOE esperaba que as medidas que aprobaran, especialmente os mecanismos de control e arbitraxe dos conflitos laborais, reducisen o número de folgas e se alcanzase unha certa paz social. Porén, esta non se produciu por mor da incidencia da recesión económica e, sobre todo, pola negativa da CNT a utilizar os mecanismos oficiais de conciliación, que identificaban co corporativismo da Ditadura de Primo de Rivera. Isto traduciuse nunha manifesta tendencia a convocar folgas «políticas».

O que puxera en marcha Largo Caballero desde o Ministerio de Traballo era unha especie de sistema corporativo obreiro. Nel as posicións da UGT na negociación e no control dos contratos de traballo saían considerabelmente reforzadas. Iso dáballe ao sindicato socialista certo control da oferta de traballo, un ben escaso nun momento de depresión económica. Por iso a CNT opúxose radicalmente á lei de contratos de traballo e aos xurados mixtos e lanzouse á acción directa para conseguir por outros medios o monopolio da negociación laboral.

 A oposición dos patróns 
Os empresarios tamén se opuxeron ás reformas sociolaborais de Largo Caballero. Estaban afeitos a impor a súa lei e non estaban dispostos a aceptar as decisións dos Xurados Mixtos cando beneficiaban os traballadores. Ao principio os patróns da industria e o comercio aceptaran con resignación os xurados mixtos e non tiveron máis remedio que recoñecer os aumentos salariais e as melloras das condicións laborais que estes acababan impondo. Porén, pronto comezaron a mobilizarse.

 A Comisión de Responsabilidades 

Unha das primeiras decisións das Cortes Constituíntes foi nomear unha Comisión de Responsabilidades. Esta non só retomaría o labor da que foi abortada polo golpe de estado de Primo de Rivera de setembro de 1923 (sobre o Desastre de Annual), senón que tamén se ocuparía de depurar as responsabilidades da ditadura e de Afonso XIII. As súas competencias e atribucións foron discutidas entre o 13 e o 25 de agosto e tras un intenso debate aprobouse unha lei que as delimitaba. 

O artigo 1º dicía: 

O artigo 8º dicía: 

A madrugada do 20 de novembro de 1931 o pleno das Cortes aprobou por aclamación declarar culpábel 

O presidente do goberno Manuel Azaña, dirixíndose aos deputados, dixo: «...con esta votación realízase a segunda proclamación da República en España.»

aproximadamente, un ano despois, o 7 de decembro de 1932, fíxose pública a sentenza pola que as Cortes Constituíntes condenaban os exministros da Ditadura de Primo de Rivera a entre 8 e 12 anos de confinamento en Santa Cruz de Tenerife, As Palmas de Gran Canaria ou Maó e, a maiores, a 20 anos de inhabilitación coa mesma perda de dereitos pasivos.

 Notas 

Referencias

 Véxase tamén 

 Bibliografía 


















 Outros artigos 

 Eleccións municipais de España de 1931.

Categoría:Historia de España do século XX
Categoría:Goberno Provisional da Segunda República Española