Moritz Schlick

Friedrich Albert Moritz Schlick, nado en Berlín o 14 de abril de 1882 e finado en Viena o 22 de xuño de 1936  foi un filósofo e físico de orixe alemá con cidadanía austríaca, coñecido como un dos líderes do positivismo lóxico e fundador do Círculo de Viena. A morte de Schlick, asasinado por un fanático, puxo fin á existencia oficial do Círculo de Viena.

 Traxectoria 
Estudou ciencias naturais e matemáticas nas universidades de Heidelberg, Lausana e Berlín (doutorouse en Física en 1904 baixo a dirección de Max Planck), e psicoloxía na Universidade de Zürich. A partir de 1911 impartiu docencia nas universidades de Rostock e Kiel (profesor dende 1921); en 1922 asumiu a cátedra de Historia e Teoría das Ciencias Indutivas na Universidade de Viena, sucedendo a Ernst Mach. En Viena relacionouse con Rudolf Carnap e Ludwig Wittgenstein, este último unha influencia significativa para Schlick. 

Tras criticar o neokantianismo dominante nas universidades alemás (especialmente a idea kantiana dos xuízos sintéticos a priori), Schlick subliñou o valor prioritario incondicional do coñecemento empírico e a necesidade dunha fundamentación empírica para a ciencia. Schlick consideraba que a tarefa da filosofía era analizar o significado dos xuízos que conforman os sistemas de coñecemento, en particular a investigación dos modos de conexión entre conceptos e feitos no coñecemento científico. As teorías científicas son sistemas lóxicos que permiten sistematizar os feitos e deducilos como consecuencia das premisas aceptadas (axiomas, postulados). As deducións teóricas sen interpretación empírica son un conxunto de xuízos analíticos e, polo tanto, tautolóxicos, non transmiten información; só adquiren sentido empírico se, en principio, poden ser verificadas pola experiencia. Neste sentido, Schlick entendía o procedemento de verificación como a formulación de proposicións que rexistran as experiencias sensoriais do suxeito na experiencia inmediata. Os obxectos teóricos (micropartículas, campos etc.) son reais no sentido de que os xuízos sobre eles poden (segundo certas regras) aplicarse á realidade. Ao mesmo tempo, calquera obxecto de coñecemento (tanto observable como non observable) é construído polo suxeito que coñece, polo que a existencia de obxectos "en si mesmos" (análoga ao "obxecto en si" kantiana) é un pseudoproblema metafísico. Precisamente, o rexeitamento destes pseudoproblemas, que provocan debates infinitos e estériles, constitúe o "xiro na filosofía" ao que Schlick chamaba.

Schlick estendeu os principios da fundamentación empírica, ademais das ciencias naturais, ao ámbito da ética, onde lle interesaba o problema da conduta libre, é dicir, non determinada por leis específicas. Só un acto determinado pola vontade libre (por desexo ou non desexo) pode ser valorado como moral ou inmoral. Schlick viu no xogo e na sensación de alegría que este provoca, un exemplo de comportamento libre.



Relatividade especial

Schlick aproveitou a oportunidade para elaborar as súas visións epistemolóxicas aplicándoas á nova física da Relatividade no seu ensaio de 1915 "A Significación Filosófica do Principio de Relatividade". Este ensaio é particularmente significativo no desenvolvemento de Schlick xa que presentou por primeira vez certos principios filosóficos que figurarían en toda a súa obra posterior. Implícito no esquema filosófico xeral no que Schlick discutiu a Relatividade está unha distinción lóxica e obxectiva entre o marco representacional no que se poden formular as afirmacións científicas e as propias afirmacións. Unha función intrínseca do esquema representacional é a constitución dos propios conceptos nos que a formulación de afirmacións empíricas se fai posible por primeira vez. Ademais, dado que as mesmas afirmacións empíricas poden expresarse en distintos esquemas representacionais, o contido que é expresado por todos os diferentes marcos conceptuais comprende o contido común e obxectivo das afirmacións científicas. En contraste, o que varía dunha descrición a outra reflicte as características dos sistemas representacionais que os distinguen uns dos outros.

Schlick aplicou estas ideas ao feito de que ningún medio físico basta para distinguir os marcos inerciais ou, noutras palabras, non se pode detectar ningún movemento (uniforme e rectilíneo) en relación ao éter. Hai dúas respostas alternativas a esta situación. A primeira alternativa, debida a Lorentz e Fitzgerald, adapta os resultados experimentais mediante a postulación de contraccións compensatorias dos corpos en movemento na dirección do movemento. Apoiada por hipóteses auxiliares adicionais, a hipótese de Lorentz-Fitzgerald preserva o espazo e o tempo absolutos de Euclides e Newton, así como a cinemática galileana, mentres explica os fracasos experimentais para detectar o repouso absoluto do éter ao posuír un efecto real do movemento absoluto sobre a lonxitude. A alternativa presentada por Einstein na Teoría Especial foi simplemente negar a presuposición dunha referencia de tempo absoluto, permitindo que dous eventos separados espacialmente poidan ser ordenados temporalmente dunha maneira para un determinado sistema de referencia e tamén poidan ser ordenados de maneira diferente para un sistema distinto, pero igualmente lexítimo. As contraccións de lonxitude son entón unha consecuencia da relatividade dos marcos de referencia: a lonxitude dunha vara de medir depende da súa velocidade para un determinado marco de referencia. Consecuentemente, os feitos da observación son acomodados igualmente ben polo Principio da Relatividade Especial como polas hipóteses de Lorentz-Fitzgerald. Noutras palabras, son equivalentes ou "ambas as teorías fan o mesmo".

A principal vantaxe do enfoque de Einstein é que a súa solución é claramente a máis simple. Nesta xuntanza, cómpre sinalar que Schlick non argumentou que a elección entre as alternativas dispoñibles sexa convencional porque son empiricamente equivalentes, implicando todas as mesmas consecuencias observacionais. Máis ben, Schlick sinalou repetidamente que hai unha equivalencia física subxacente da que se desprende a equivalencia empírica ou observacional. E o feito de que sexa a equivalencia física e non a observacional a que serve como premisa do seu argumento é especialmente evidente polo seu uso da súa análise anterior do concepto de verdade para explicar a equivalencia.

Schlick pensou que a situación na física presentaba unha analoxía exhaustiva co tratamento da convencionalidade da xeometría por parte de Poincaré. Schlick sinalou, en primeiro lugar, que o convencionalismo xeométrico de Poincaré estaba baseado na visión kantiana de que só o comportamento dos corpos no espazo forma o obxecto de estudo, de xeito que a física resultante é "o produto de dous factores, é dicir, as propiedades espaciais dos corpos e as súas propiedades físicas no sentido máis estrito". O obxectivo da referencia de Schlick a Poincaré é ilustrar a variedade particular de convencionalismo operativa no tratamento da xeometría por parte de Poincaré, para aplicala ao caso da Relatividade Especial. E así como Poincaré illou dous factores no tratamento do movemento de corpos ríxidos, en xeral calquera teoría verdadeira pode ser considerada como o produto dun sistema de referencia, ou esquema representacional, e os xuízos formulados nese sistema. Xa que hai formas alternativas de garantir unha coordinación unívoca, os compoñentes respecto dos cales as representacións distintas pero equivalentes difiren son artificios do esquema representacional. Separándose de Poincaré, Schlick recoñeceu que o marco representacional que parece máis simple cando se considera illado pode, non obstante, requirir formulacións excessivamente complicadas para a descrición da realidade. E insistiu –en contra de Poincaré– que é a sinxeleza destas formulacións o desexable máis convincente, non a sinxeleza do esquema representacional. Así, o esquema representacional que permite a descrición máis simple da realidade é sempre o preferido. 

 Controversia sobre as enunciacións de protocolo 

Schlick estivo envolto na, posteriormente titulada, "controversia sobre as enunciacións de protocolo" no Círculo de Viena, iniciada pola análise sintáctica de Carnap das enunciacións de observación, ou "protocolos". A característica máis salientable da análise de Carnap era o seu "sintacticismo", a idea de que o significado é completamente unha función da disposición en serie dos símbolos. Naturalmente, o sintacticismo impide calquera intento de explicar os protocolos pola súa relación con "experiencias", "impresións sensoriais" ou "observacións". Otto Neurath criticou a análise de Carnap, argumentando que os protocolos deberían entenderse de xeito fisicalista, como enunciacións da linguaxe física, e que as súas orixes e fundamentos deben explicarse de xeito naturalista, mediante o condutismo. Pero Schlick rexeitou a mesma idea de que a relación entre as enunciacións de observación e o que describen deba ser explicada por calquera medio que non sexa a análise filosófica. Así, no seu ensaio clásico de 1934 "Sobre os Fundamentos do Coñecemento", introduciu as chamadas "afirmacións" (Konstatierungen) no intento de explicar a relación entre os protocolos fisicalistas e as experiencias nas que se basean. Otto Neurath respondeu, no seu ensaio de 1934 "O Fisicalismo Radical e o 'Mundo Real'", condenando a visión de Schlick como pura metafísica, mentres que Carnap consideraba as afirmacións como protocolos dunha linguaxe fenoménica, seguindo as liñas dunha das alternativas que el mesmo esbozara no seu artigo de 1932 "Sobre as Enunciacións de Protocolo". Aínda así, Carnap obxectou que, a non ser que Schlick puidera explicar como as afirmacións poderían traducirse en enunciacións da linguaxe física, entón as afirmacións violaban a tese do fisicalismo. Schlick respondeu que as afirmacións, como "Aquí agora branco", eran as respostas dos investigadores cando se lles preguntaba sobre as súas experiencias persoais en situacións experimentais. Así construídas, o carácter demostrativo das afirmacións garante a súa incorrixibilidade. Aínda que o seu carácter demostrativo impide que sexan consideradas enunciacións fisicalistas propias, son obviamente traducibles a enunciados da linguaxe física. Pero entón, aínda que perden o seu carácter epistémico distintivo, xa que xa non son incorrixibles nin indubidables, aínda transmiten xustificación epistémica ás súas traducións fisicalistas.

Para Carnap, o problema máis profundo era que, segundo a súa obra de 1934 A Sintaxe Lóxica da Linguaxe, as afirmacións non son en absoluto expresións ben formadas. Anteriormente, na súa contribución á controversia sobre as enunciacións de protocolo, o tratamento de Carnap da observación baseábase na Tese do Metalóxico, a idea de que todas as controversias filosóficas (que non son sen sentido) son afirmacións metalingüísticas sobre expresións lingüísticas e as súas propiedades lóxicas (particularmente sintácticas). A función da Tese do Metalóxico era illar as pseudoteses ou enunciados que parecen concernir asuntos substantivos pero que realmente tratan de cuestións lóxicas ou lingüísticas. Por suposto, estas pseudoteses chegaron a ser coñecidas como "enunciacións de pseudoobxecto" e a súa análise converteuse nunha peza central da filosofía de Carnap da época da Sintaxe Lóxica. E a Tese do Metalóxico, xunto co Principio de Tolerancia (que afirma que a elección de calquera linguaxe específica é unha decisión convencional), formaron as teses principais da filosofía da lóxica de Carnap nos anos trinta. Otto Neurath, que avogaba pola Tese do Metalóxico e o Principio de Tolerancia, sacou a conclusión obvia de que a defensa de Schlick da concepción correspondentista da verdade, explicada pola súa análise das afirmacións, comprometíano co recoñecemento da "única realidade verdadeira" e do "mundo real". En resumo, os fundamentos de Schlick estaban expresados en nada máis que pseudoenunciados filosóficos.

O pensamento de Schlick sobre o significado e a importancia lingüística avanzara moito dende o seu ensaio de 1926 "Experiencia, Coñecemento e Metafísica", no que intentou vincular os comentarios de Wittgenstein sobre as relacións internas no Tractatus coa súa propia doutrina da definición implícita. O obxectivo alí era aplicar ambas as ideas á distinción entre intuicións e conceptos. Mais isto implicaba o que Schlick chamou "A Incomunicabilidade dos Contidos", a idea de que calquera intento de comunicar contidos non formais, como a verdor da cor verde ou o cheiro distintivo do fume de lume, debe permanecer eternamente inefábel. 

 Notas 

Categoría:Filósofos de Alemaña
Categoría:Nados en 1882
Categoría:Finados en 1936
Categoría:Alumnos da Universidade Humboldt de Berlín
Categoría:Alumnos da Universidade de Heidelberg
Categoría:Alumnos da Universidade de Lausana
Categoría:Alumnos da Universidade de Zürich