Ouro de Moscova

A expresión Ouro de Moscova, ou Ouro da República, refírese á operación de traslado de 510 toneladas de ouro amoedado, correspondentes ao 72,6 % das reservas de ouro do Banco de España, desde o seu depósito en Madrid cara á Unión Soviética, aos poucos meses do inicio da guerra civil española, por orde do Goberno da II República, presidido por Francisco Largo Caballero, e pola iniciativa do seu ministro de Facenda, Juan Negrín, así como ás posteriores xestións relacionadas coa súa venda á URSS e a utilización dos fondos obtidos. A cuarta parte restante da reserva do Banco, é dicir 193 toneladas, foi trasladada a Francia e tamén vendida na súa maior parte, unha operación que, por analoxía, se coñece como o Ouro de París.

Estas moedas trasladadas á URSS terían un valor mínimo bruto de 12.200 millóns de euros (en termos do ano 2010) polo seu contido metálico, e un valor numismático que podería superar os 20.000 millóns de euros.

A expresión Ouro de Moscova xa fora utilizada na década de 1930 pola prensa internacional, e popularizouse durante a guerra civil española e os primeiros anos do réxime franquista en referencia ao episodio histórico español. Durante a guerra fría, tamén foi empregada a nivel internacional pola propaganda antisoviética e a contraria a partidos e sindicatos comunistas occidentais para descualificar as fontes de financiamento das actividades destes últimos, considerando que os fondos proviñan na súa maioría da URSS, polo que se popularizou a expresión «a soldo de Moscova».

O episodio histórico español foi, desde a década de 1970, tema de numerosas obras e ensaios a partir de documentos oficiais e privados, pero tamén obxecto de debate historiográfico e de fortes controversias, sinaladamente na propia España. Os desacordos céntranse na interpretación política das súas motivacións, a súa venda á Unión Soviética, a utilización e o destino das divisas obtidas con ela e as súas consecuencias para o desenvolvemento da contenda, así como a súa influencia posterior na República no exilio e nas relacións diplomáticas do goberno franquista co soviético.

Historiadores como Ángel Viñas ou Enrique Moradiellos consideraron que o envío do ouro á URSS foi a única opción viable ante o avance dos sublevados e a "non-intervención" das democracias occidentais, que permitiu a supervivencia da República. Pola contra, o dirixente da CNT Francisco Olaya Morales considerou que foi un dos factores máis importantes da derrota republicana, e culpou directamente desta a Juan Negrín. Pola súa banda, o británico Gerald Howson afirmou que a documentación dos Arquivos Militares Rusos estudada por el revela que «a forza de alterar subrepticiamente o tipo de cambio de rublo a dólar por cada un dos artigos que enviaban, desde un bombardeiro ata rodamentos e buxías, os soviéticos estafáronlle á República española millóns de dólares (probablemente ata 51 millóns de dólares, só en vendas de armas)».Howson, Gerald (2001) [1996]. Páxinas 412-415.

 A revolución comunista mundial e o Moscow Gold 
A expresión «Ouro de Moscova» ten a súa orixe na crítica ao financiamento dos partidos e sindicatos de ideoloxía comunista en Europa Occidental. Con anterioridade a 1935, mentres o goberno de Iósif Stalin orientaba parte da súa política internacional cara á promoción da chamada "revolución mundial do proletariado", medios de fala inglesa como a revista Time utilizaban a expresión Moscow Gold para se referir aos plans soviéticos de intensificar as actividades do movemento comunista internacional, que daquela se manifestaba timidamente nos Estados Unidos e no Reino Unido. Time consideraba que esta evolución da política soviética, que en 1935 se manifestou en favor da participación comunista para a formación de diferentes agrupacións frontepopulistas en diversos países do mundo, se debía en parte á necesidade de Stalin de contrarrestar as críticas do trotskismo."Russia: Loud Pedal". En Time, 21 de novembro de 1938.

A principios dos anos 1990, logo da descomposición do sistema soviético que marcou o comezo dun período de transformación dos partidos comunistas de Europa Occidental, a expresión Ouro de Moscova foi retomada en Francia (l'Or de Moscou), novamente nunha campaña de desprestixio e acusacións contra o financiamento do PCF, dirixido daquela por Georges Marchais."TF1 persiste sur L'or de Moscou". En L'Humanité, 6 de marzo de 1992.

 O episodio español 

 Contexto: os primeiros meses da guerra civil 
miniatura|287x287px|José Giral en 1936.
A partir do 19 de xullo de 1936, aos poucos días da sublevación militar, tanto o Goberno de José Giral como o xeneral Franco, daquela responsable do exército de África, realizaron xestións simultáneas en Francia, por unha banda, e a través de emisarios en Roma e Berlín, pola outra, para solicitaren apoio material. Con estas iniciativas deu comezo a progresiva internacionalización do conflito ante a conciencia común das carencias en medios e equipamentos militares de ambos os bandos para soster o esforzo bélico.Howson, G. (2000).Moradiellos, E. (1999). 

Ao comezo da guerra civil a situación política de Francia era confusa, cun Goberno frontepopulista que incluía entre os seus elementos maioritarios o centrista Partido Radical. Aínda que Léon Blum, como o PCF, pretendeu intervir a favor da República, os radicais opuxéronse e ameazaron con lle retirar o seu apoio. A iso uníronse as advertencias británicas sobre o risco de obstruír a política de acougamento emprendida polo conservador Stanley Baldwin. De tal xeito, o consello de ministros reunido o 25 de xullo de 1936 aprobou a cancelación de calquera subministración desde Francia. O mesmo día en que se confirmaba a non-intervención das democracias occidentais, Hitler daba o seu consentimento para o envío dun primeiro lote de avións, tripulación e equipamento técnico a Marrocos, en tanto que o 27 de xullo Mussolini enviaría unha partida de avións de transporte, material que sería utilizado posteriormente para a ponte aérea de tropas cara a Sevilla establecida o 29 de xullo de 1936. O Goberno nazi utilizou unha empresa fantasma, a Sociedade Hispano-Marroquí de Transportes, como tapadeira para canalizar as súas subministracións a Franco.

O 1 de agosto de 1936 o Goberno francés emitiu a proposta á comunidade internacional para a adopción dun «Acordo de non-intervención en España», apoiada polo Foreign Office a través da súa embaixada en París o 7 de agosto. O acordo foi tamén inicialmente subscrito pola Unión Soviética, Portugal, Italia e o Terceiro Reich, sumándose ao Comité de Supervisión de Londres creado o 9 de setembro de 1936. Non obstante, estas tres últimas nacións mantiveron o seu apoio loxístico e material mentres que os axentes de compras do Goberno republicano adquiriron subministracións procedentes de México e do mercado negro.Citas 22, 23, 24 e 25 en Moradiellos, E. (1999).

miniatura|300x300px|Áreas de control dos bandos enfrontados cara a setembro de 1936.

No terreo das hostilidades, durante os meses de agosto e setembro de 1936 as forzas sublevadas lograron importantes avances, consolidando a fronteira portuguesa tras a batalla de Badaxoz do 14 de agosto e pechando a vascofrancesa, logo da entrada en Irún do 4 de setembro de 1936. Este avance coincidiu cunha progresiva viraxe da política da URSS cara a unha intervención activa. Emprendeuse daquela o establecemento de relacións diplomáticas coa República española e o nomeamento do primeiro embaixador soviético en Madrid, Marcel Rosenberg (antes representante soviético na Sociedade de Nacións), o 21 de agosto de 1936.Kowalsky, D.(2004-a-).

A finais de setembro de 1936, partidos comunistas de diferentes países recibiron instrucións do Komintern e de Moscova para o recrutamento e a organización das Brigadas Internacionais, que entrarían en combate durante o mes de novembro. Mentres, o 28 de setembro, o final das operacións en torno ao alcázar de Toledo permitiría ás forzas dirixidas polo xeneral Varela orientar o seu esforzo cara á batalla de Madrid.

Ao longo do mes de outubro de 1936, a URSS enviou material en axuda do novo Goberno de concentración frontepopulista presidido por Largo Caballero, que incluía dous ministros comunistas, acción que o embaixador soviético en Londres, Iván Maisky, xustificaría ante o Comité de non Intervención o 23 de outubro de 1936, denunciando a previa sabotaxe italo-alemá a este e reclamando a restitución do dereito da República a armarse.Cita 27 en Moradiellos, E. (1999). Cinco días máis tarde, o 28 de outubro de 1936, partiron de Cartaxena catro cargueiros soviéticos que contiñan o ouro evacuado o 14 de setembro do Banco de España.

 Situación das reservas e status do Banco de España 
Poucos meses antes do inicio da guerra civil a reserva española de ouro fora rexistrada polas estatísticas internacionais en maio de 1936 como a cuarta máis grande do mundo.Consonte as estadísticas do Banco de Pagamentos Internacionais de Basilea, Sixième rapport annuel. 11/5/1936. Citado en Viñas, Á. (2006). Páxina 112. Fora acumulada principalmente durante a primeira guerra mundial, na que España se mantivera neutral. Grazas aos estudos da documentación do Banco de España, coñécese que estas reservas se distribuían principalmente na sede central de Madrid, nas delegacións provinciais do banco e outros depósitos menores en París, desde 1931, e estaban constituídas na súa maior parte por moedas, estranxeiras e españolas, mentres que a fracción de ouro non amoedado era menor ao 0,01 %, e moito menor a cantidade de ouro en barras, xa que só había 64 lingotes.Viñas, Á. (2006). Páxina 111.

Sobre o valor das reservas mobilizables, este era coñecido polas diversas publicacións oficiais que se emitían regularmente, e así o The New York Times do 7 de agosto de 1936 informaba da cifra de 718 millóns de dólares estadounidenses da época para as dispoñibles na sede de Madrid. Para o historiador Ángel Viñas, esta cifra correspondíase con 635 ou 639 toneladas de ouro fino, ou ben 20,42 ou 20,54 millóns de onzas troy. Segundo o balance do Banco de España do 30 de xuño de 1936, publicado na Gaceta de Madrid o 1 de xullo, as reservas de ouro existentes, tres semanas antes de se iniciar a contenda, acadaban un valor de 2.202 millóns de pesetas-ouro, equivalente a 5.240 millóns de pesetas efectivas. Viñas calcula que a cifra de 719 millóns de dólares de 1936 correspondería, actualizada cos índices de inflación, a 9.725 millóns de dólares de 2005. En comparación, as reservas españolas dispoñibles en setembro dese ano eran de 7.509 millóns.Viñas, Á. (2006). Páxina 112.

En 1936, o Banco de España estaba constituído como sociedade anónima por accións —igual que os seus homólogos francés e inglés—, cun capital de 177 millóns de pesetas, o cal se achaba distribuído en 354.000 accións nominativas de 500 pesetas cada unha. Malia non ser o banco nin as súas reservas de propiedade estatal —pois non pasarían a selo ata a promulgación do Decreto-lei 18/1962 do 7 de xuño de 1962, sobre nacionalización e reorganización do Banco de España—,"Decreto-lei 18/1962, do 7 de xuño, de nacionalización e reorganización do Banco de España". BOE do 13 de xuño. a institución estaba sometida ao control tanto do Goberno, quen designaba o gobernador, como do Ministerio de Facenda, que nomeaba varios membros do Consello Xeral do banco.

A Lei de Ordenación Bancaria (LOB) do 29 de decembro de 1921 —ou Lei Cambó— intentou por vez primeira ordenar as relacións entre o Banco de España como banco central e a banca privada. Na lei regulábanse tamén as condicións para a mobilización por parte do Banco das reservas, o cal debía contar coa preceptiva autorización do Consello de Ministros. Na base 7.ª do seu artigo 1, a LOB estipulaba a facultade do Goberno para acudir á entidade e solicitar a venda de ouro exclusivamente para influír no tipo de cambio da peseta e «exercer unha acción interventora no cambio internacional e na regularidade do mercado monetario», en cuxo caso o Banco de España participaría na devandita acción cunha cantidade igual á arbitrada polo Tesouro Público."Lei de Ordenación Bancaria (texto refundido do 24 de xaneiro de 1927)". En Gaceta de Madrid. 27 de novembro de 1931.Martín-Acerña, P.; Martínez Ruiz, E. (2022). 

Aínda que autores como Pío Moa consideran que o traslado do ouro violaba claramente a Lei Cambó,Moa, P. (2001) en opinión de Ángel Viñas a aplicación laxa desta por parte do Goberno republicano foi válida, baseándose nos testemuños do que fora derradeiro ministro de Facenda da Monarquía, Joan Ventosa i Calvell (18 de febreiro a 15 de abril de 1931), que a xulgaba, pouco antes do golpe militar, demasiado ortodoxa,Viñas, Á. (2006). Páxina 113. limitando as posibilidades de crecemento da economía do país. Para Viñas —que evita entrar en aspectos xurídicos— a situación excepcional creada pola rebelión explicaría o cambio de actitude con respecto á Lei Cambó por parte do Goberno, que pasou a exercer os mecanismos necesarios para realizar unha nacionalización parcial encuberta do Banco de España, guiado pola máxima Salus patriae, suprema lex».Viñas, Á. (2006). Páxina 114.

A actuación do Goberno republicano sobre o Banco de España para colocar na súa dirección persoas fieis á República concretouse no Decreto do 4 de agosto de 1936, que destituíu a Pedro Pan Gómez como subgobernador primeiro en favor de Julio Carabias, que 10 días máis tarde foi seguida da destitución doutros conselleiros e altos executivos. Despois do traslado do ouro á Unión Soviética, o 21 de novembro, decretouse a modificación do Consello, que sufriu novas modificacións e cesamentos ata que o 24 de decembro de 1937 nove conselleiros foron substituídos directamente por representantes institucionais. Pan Gómez fuxiría á zona sublevada, para se ocupar uns meses despois de organizar o novo Banco de España de Burgos.Sánchez Asiaín, J. Á. (1999). Páxina 281.

 O Ouro de París 
miniatura|281x281px|Real Casa da Aduana, en Madrid, sede central do Ministerio de Facenda.

Co comezo da guerra, os sublevados puxeron en marcha a súa propia maquinaria estatal, considerando ilexítimas e ilegais as institucións que ficaran baixo o control do Goberno de Madrid. Así, constituíuse tamén un novo Banco de España, con sede en Burgos, dirixido polo exsubgobernador Pan Gómez. Cada banco afirmaba ser o lexítimo, tanto no interior como no exterior.Sánchez Asiaín, J. Á. (1999). Páxinas 249-250. En poder do Goberno republicano quedaron a sede central coa súa reserva de ouro e as delegacións máis importantes, en tanto que o de Burgos administraba as reservas e as delegacións provinciais do Banco de España no territorio sublevado. Cando ambos reuniron as súas respectivas xuntas de accionistas, na rebelde houbo 154.163 e na republicana 31.389.Sánchez Asiaín, J. Á. (1999). Páxina 250.

O 27 de xullo o Goberno Giral anunciou o inicio do envío a Francia de parte do ouro, polo acordo do Consello de Ministros do 21 de xullo de 1936.García Delgado, J. L.; Serrano Sanz, J. M. (2000). "Las consecuencias en la peseta republicana". En Del real al euro. Una historia de la peseta. La Caixa, Barcelona. Páxinas 93-95: 

Os sublevados, informados puntualmente dos envíos de ouro polos seus axentes e amigos en Francia e a zona republicana,Viñas, Á. (1976). Páxinas 101-105. afirmaron que estes gastos estaban moi arredados do previsto na mencionada Lei Cambó. Xa que logo, consideráronos ilegais. Así, a Xunta de Defensa Nacional de Burgos emitiu o 25 de agosto de 1936 un decreto, o número 65, polo que se declaraban nulas, no tocante a eles, as operacións de crédito realizadas polo Goberno frontepopulista con cargo a esta reserva: “Decreto num. 65”. En Boletín Oficial de la Junta de Defensa Nacional de España. Nº 12. Burgos, 27 de agosto de 1936.Viñas, Á. (1979). Páxina 159.

Vincent Auriol, ministro de Finanzas, e Émile Labeyrie, gobernador do Banco de Francia, coincidiron en permitir estas operacións para axudar economicamente á República, tanto polas súas conviccións antifascistas como pola conveniencia de reforzar as súas reservas e a estabilidade do franco.Martín-Aceña, P. (2001). Páxina 28. A creación do Comité de non Intervención non paralizou o envío de ouro a Francia e o Goberno de Largo Caballero, constituído en setembro, proseguiu esa política. Londres e París ignoraron as protestas dos sublevados sobre o uso indebido do ouro.Martín-Aceña, P. (2001). Páxinas 32-33.

Ata marzo de 1937 enviáronse 174 toneladas de ouro fino (193 brutas) ao Banco de Francia, equivalentes ao 27,4 % de todas as reservas españolas, para as converter en divisas con que pagar as compras de armamento e víveres. A Facenda republicana recibiu 3.922 millóns de francos (uns 196 millóns de dólares) con tal obxecto.Martín-Aceña, P. (2001). Páxina 74. Tense constancia ademais doutros moitos envíos de ouro, prata e xoias introducidos no país galo de contrabando.Olaya Morales, F. (2004-a-). Páxina 460. Estes envíos xustificáronse cun decreto reservado do 30 de agosto, en razón da gravidade provocada pola insurrección armada, e co fin de «poder desenvolver a loita coa extensión e a intensidade que exixa o esmagamento da execrable rebelión». Por acordo do Consello de Ministros, autorizábase «o ministro de Facenda para dispor que, polo Centro Oficial de Contratación de Moeda, se sitúe nunha ou varias veces, por conta do Tesouro, no estranxeiro, ao dispor da representación diplomática, consular ou persoa que designará en cada caso, a cantidade de francos franceses que estime precisa para atender os gastos que as necesidades de campaña impoñan».Olaya Morales, F. (2004-a-). Páxinas 311-312.

Durante o derradeiro ano de guerra, retivéronse xudicialmente 40,2 toneladas depositadas en Mont-de-Marsan, reclamadas polo Goberno franquista ao ser recoñecido pola República francesa, e finalmente foron recuperadas ao termo da guerra, na que foi a única reclamación exitosa do ouro do Banco de España por parte dos sublevados.Martín-Aceña, P. (2001). Páxinas 153-154.

 A orde de traslado e as súas motivacións 

Francisco Olaya Morales indica que «póndose legalista», isto podería violar o artigo 76 da Constitución de 1931, que facultaba o presidente parar asinar «os decretos, refrendados polo ministro correspondente, logo do acordo do Goberno, podendo o presidente acordar que os proxectos de decreto se sometan ás Cortes, se cre que se opoñen a algunha das leis vixentes».Olaya Morales, F. (2004-a-). Páxina 447.

Un dos principais protagonistas dos feitos, Largo Caballero, xustificou posteriormente, no seu exilio francés, o envío do ouro no Pacto de non Intervención e a defección das democracias con respecto á República, e a ameaza dos sublevados sobre Madrid.Olaya Morales, F. (1997). Páxina 414.Moa, P. (2001). Páxina 395. Malia isto, o seu compañeiro, o tamén socialista Luis Araquistáin, atribuíuno posteriormente á coacción soviética:Cadernos do Congress for Cultural Freedom (1965). Páxina 58.

miniatura|261x261px|Francisco Largo Caballero.

Tamén se falou do perigo da Federación Anarquista Ibérica e da intención anarquista de asaltar as bóvedas do Banco de España e transferir as reservas de ouro a Barcelona, o bastión da CNT e a FAI, non só para o manter a salvo, senón para comprar material de guerra pola súa conta.Bolloten, B. (1989). Páxinas 268-269. Este plan tería sido preparado por Diego Abad de Santillán, un dos máis ardentes detractores de Negrín, pero tal extremo é considerado falso polo historiador libertario Francisco Olaya Morales, que opina que o ouro se trasladou a Cartaxena non por motivos de seguridade nin por ningunha ameaza franquista nin anarquista, senón coa intención preconcibida de o enviar a Moscova.Olaya Morales, F. (2004-a-). Páxinas 289-293. O certo é que Abad de Santillán, xa en agosto de 1936, se entrevistou en Madrid con Giral e Azaña e exixiulles, en forma de ultimato, o "traslado inmediato" a Barcelona dos depósitos de ouro. Estas demandas, que amosan o interese dos faístas cataláns polas reservas do Banco de España, foron rexeitadas.Vidarte, J. S. (1973). Todos fuimos culpables. Fondo de Cultura Económica. Páxinas 535-536.

Aínda que algúns historiadores consideran a Negrín o artífice do envío do ouro —por iniciativa propia ou confabulado cos soviéticos, dependendo das interpretacións—, non está claro quen tivo a idea de sacar a reserva fóra de España. O historiador británico Antony Beevor cita que existen versións que lle atribúen ao agregado comercial soviético e axente do NKVD Arthur Stashevski a suxestión a Negrín de ter unha «conta corrente en ouro» en Moscova, debido á ameaza que pendía sobre Madrid e á necesidade de comprar armas e materias primas.Beevor, A. (2005). Páxina 232. Pero tamén cita a Gabriel Jackson e Víctor Alba, os cales no seu libro titulado Juan Negrín lle atribúen a idea ao propio Negrín, sostendo que esta tomou por sorpresa os soviéticos e que Negrín tivo que lle explicar coidadosamente a idea ao embaixador Rosenberg.Beevor, A. (2005). Páxinas 716-717. O seu amigo Mariano Ansó defendíao afirmando:Ansó, M. (1976). Páxina 317.

Segundo o historiador económico Martín-Aceña,Martín-Aceña, P. (2001). Páxina 95. foi igualmente Stashevski quen lle propuxo a Negrín depositar o ouro en Moscova, en tanto que Walter Krivitski, xeneral do Exército Vermello e encargado da intelixencia militar en Europa Occidental durante a época, posteriormente fuxido aos Estados Unidos, afirma que cando Stalin decidiu intervir en España non quixo arriscar nada, senón que se asegurou de que existía suficiente ouro como para pagar a axuda á República.Krivitski, V. (1946). La mano de Stalin sobre España. Ed. Claridad, Buenos Aires.

En calquera caso, non foi ata o día seguinte, o luns 14 de setembro, cando o Consello do Banco de España —moi reducido tras o inicio da guerra— foi informado da decisión de incautar o ouro e trasladalo.O 14 de setiembro foi, casualmente, o mesmo día en que os sublevados crearon en Burgos o seu propio Banco de España, cuxo Consello, presidido polo antigo subgobernador, Pedro Pan Gómez, fixou como obxectivo fundamental impedir por todos os medios que a República fixese uso da reserva de ouro do Banco. Dado que o traslado comezara horas antes da sesión informativa, o Consello do Banco non puido impedir as devanditas medidas. Non obstante, os dous únicos conselleiros representantes dos accionistas do Banco de España que non se pasaran aos sublevados (José Álvarez Guerra e Lorenzo Martínez Fresneda) presentaron a súa dimisión.Schwarz, F. (1971). La internacionalización de la guerra civil española. Ariel. Páxina 210. Citado por Olaya Morales, F. (2004-a-). Páxina 287. Martínez Fresneda expresou a súa máis enérxica protesta alegando que o traslado era ilegal, xa que o ouro era de exclusiva propiedade do Banco de España, e nin o Estado nin o Goberno podían dispor del; ademais sinalou que o ouro garantía por lei a convertibilidade dos billetes do Banco e, xa que logo, debía ficar na caixa de seguridade do Banco:Extracto do informe in voce pronunciado ante o consello xeral do Banco de España de Burgos na sesión do día 22 de setembro de 1937. Citado por Sánchez Asiaín, J. Á. (1999). Páxinas 114-115.

 Traslado do ouro a Cartaxena 
miniatura|300x300px|A estación de Atocha de Madrid, coñecida aínda como de Mediodía na época da guerra civil.

Menos de 24 horas despois da sinatura do decreto, a madrugada do 14 de setembro de 1936 entraron no Banco de España forzas de carabineiros e milicias, enviadas polo Ministerio de Facenda de acordo cos comités da UGT e da CNT no mesmo banco. Dirixiu a operación de apropiación o daquela director xeral do Tesouro e futuro ministro de Facenda no Goberno de Negrín, Francisco Méndez Aspe, e acompañábano o capitán Xulio López Masegosa, cincuenta ou sesenta metalúrxicos e cerralleiros e un grupo de empregados de banca pertencentes ao Sindicato de Madrid, cuxo presidente era Amaro do Rosal, futuro director da Caixa Xeral de Reparacións de Danos e Prexuízos de Guerra.Olaya Morales, F. (2004-a-). Páxina 289.Viñas, Á. (1976). Páxina 127.Rosal, A. del (1977). Páxina 30. O caixeiro principal, ao ver que a reserva de ouro ía a ser evacuada, suicidouse no seu despacho.Rosal, A. del (1977). Páxina 33.

Obtidas as chaves, abríronse as caixas e as cámaras onde se custodiaban as reservas, e durante varios días os axentes do Goberno estiveron extraendo todo o ouro alí depositado. O metal precioso colocouse en caixas de madeira de 30,5 x 48,2 x 17,7 cm, as utilizadas habitualmente para o transporte de municións, que non estaban numeradas nin acompañadas de albarás que indicasen cantidade, peso nin contraste do ouro. As caixas foron transportadas en camións á Estación do Mediodía, e desde alí a Cartaxena, onde se depositaron nas polvoreiras de La Algameca.Rosal, A. del (1977). Páxina 30. Viñas considera lóxica a elección de Cartaxena, xa que se trataba «dunha gran base naval, dotada e defendida adecuadamente, un tanto arredada do teatro de operacións e desde a cal cabía a posibilidade de, chegado o caso, transportar por vía marítima as reservas a algún novo lugar».Viñas, Á. (1976). Páxina 139.

O traslado por vía férrea ata Cartaxena foi protexido pola Brigada Motorizada do PSOE, segundo varias testemuñas dos feitos.Rosal, A. del (1977). Páxinas 30-31.Luengo, E. (1974). Aos poucos días da extracción do ouro do Banco de España, os mesmos funcionarios, utilizando idénticos procedementos aos empregados co ouro, recolleron a prata, por unha contía total de 656.708.702,59 pesetas, que foi vendida aos Estados Unidos e a Francia entre xuño de 1938 e xullo de 1939, por unha cifra algo superior a 20 millóns de dólares —unha parte foi embargada polas autoridades francesas—.Viñas, Á. (1984). Páxina 174.Olaya Morales, F. (2004-a-). Páxina 328.

Coa reserva de ouro en lugar seguro, a centos de quilómetros da fronte, parecía que se cumprira o mandato do Decreto reservado do 13 de setembro. Desde o bando sublevado, informados do traslado do ouro, cualificouse o feito de espolio e protestaron internacionalmente.El Heraldo de Aragón. 15 de outubro de 1936: «Nuna nota oficial, o xefe do Goberno do Estado, xeneral Franco, protesta contra a espoliación sen precedentes que realiza o chamado Goberno de Madrid ao dispor libremente das reservas nacionais de ouro». Viñas cre que o seu destino final non estaba decidido aínda. «De feito, inmediatamente despois da súa chegada a Cartaxena o que se decidiu foi, precisamente, aumentar o volume dos envíos que se remesaban a Francia».Viñas, Á. (1976). Páxina 137. O Consello de Ministros da República autorizara a eventual saída do ouro do país, aínda que sen especificar destino ningún, segundo un acordo do 6 de outubro de 1936 nestes termos:Viñas, Á. (2023). Páxina 174.

O 15 de outubro Negrín e Largo Caballero decidiron trasladar o ouro de Cartaxena a Rusia. O acordo entre os dous gobernos asinárono Largo Caballero e Rosengolz, comisario de Finanzas do Goberno soviético. A operación para transferir parte do ouro ao Gosbank levouse a cabo estritamente de acordo coa Lei de Ordenación Bancaria vixente desde a época da monarquía. Malia non ser constitucionalmente necesario, Negrín insistiu en que Azaña fose informado detalladamente; o presidente expresoulle de xeito vehemente a súa satisfacción coa operación ao primeiro ministro e ao ministro de Facenda: «Quitaron vostedes un gran peso do meu corazón», afirmou.Vidarte, J. S. (1973).Op. cit. Páxinas 536-537.

O 20 de outubro, o director do NKVD en España, Alexander Olov, recibiu un telegrama cifrado de Stalin no que se lle ordenaba organizar o envío do ouro á URSS e concertar os preparativos con Negrín:Bolloten, B. (1989). Páxina 265.

Olov díxolle que levaría a cabo a operación cos tanquistas soviéticos que acababan de chegar a España. No seu posterior informe á subcomisión do Senado dos Estados Unidos declarou o seguinte:Scope of Soviet Activity. United States Congress - Senate. Páxinas 3.431-3.432. Citado por Bolloten, B. (1989). Páxinas 267-268.

miniatura|337x337px|Alexander Orlov na década de 1930.

O día 22 de outubro de 1936 presentouse en Cartaxena Francisco Méndez Aspe, xefe do Tesouro e home de confianza de Negrín, que ordenou a extracción nocturna da maioría das caixas de ouro, cun peso aproximado de setenta e cinco quilos cada unha, as cales foron transportadas en camións e cargadas nos buques KIM, Kursk, Nevá e Volgolés (КИМ, Курск, Нева и Волголес). Segundo Orlov:Scope of Soviet Activity. United States Congress - Senate. Páxinas 3.431-3.432. Citado por Bolloten, B. (1989). Páxina 269.

O ouro tardou tres noites en ser embarcado, e o 25 de outubro os catro barcos se fixeron ao mar rumbo a Odesa, porto soviético do Mar Negro. Acompañaban esta expedición, como persoas de confianza, catro empregados do Banco de España, custodios das chaves das caixas fortes do banco: Arturo Candela, Abelardo Padín, José González e José María Velasco. Cabe indicar, así mesmo, que Orlov consignara 7.900 caixas e Méndez Aspe 7.800; o recibo final foi por 7.800 caixas,Olaya Morales, F. (2004-a-). Páxinas 294, 448. e non se sabe se foi un erro ou desapareceron 100 caixas de ouro.Indalecio Prieto sinalou que a cantidade total de caixas almacenadas foron 13.000, das que só se transportaron 7.800. Botella Pastor, V. (2002), que formou parte do grupo que tiña ao seu cargo o control e a vixilancia do ouro, tamén fala de 13.000 caixas. Porén, todos os estudosos sobre o tema coinciden en que o número de caixas almacenadas foi de 10.000: Sardá Dexeus, J. (1970), Ruiz Martín [1970], Viñas, A. (1976), Howson, G. (1998) e Martín-Aceña, P. (2001).

 A viaxe e a recepción en Moscova 

O convoi puxo rumbo á URSS, e a noite do 2 de novembro Stalin foi informado de que chegaran a Odesa tres barcos cargados con ouro —o Kursk atrasaríase uns días por avaría—, concretamente con 5.779 caixas de metal precioso. Un dos colaboradores do xeneral do Departamento Central de Intelixencia soviético, Walter Krivitski describíalle así a extraordinaria escena no porto ruso:Krivitsky, W. (1985). In Stalin's Secret Service. University Publications of America. Páxinas 112-113. Citado por Bolloten, B. (1989). Páxina 270.

O ouro, custodiado polo rexemento 173 do Comisariado do Pobo para Asuntos Internos da Unión Soviética (NKVD), trasladouse inmediatamente ao Depósito do Estado de Metais Preciosos do Comisariado do Pobo para as Finanzas, en Moscova, onde foi recibido en calidade de depósito consonte un protocolo, datado o 5 de novembro, polo que se nomeaba unha comisión receptora formada polos representantes do Comisariado de Finanzas, J. V. Margoulis, director do Servizo de Metais Preciosos, O. I. Kagán, director do Servizo de Divisas, o representante do Comisariado de Negocios Estranxeiros e o embaixador español na Unión Soviética, Marcelino Pascua. O ouro chegou á capital soviética un día antes do 19º aniversario da Revolución de Outubro. Entre os días 6 e 7 tivo lugar a chegada e a aceptación das caixas que contiñan metais preciosos, de acordo coa «declaración verbal do embaixador da República Española en Moscova... e dos empregados do Banco de España que acompañan o convoi... [posto que] as caixas non están numeradas nin provistas de facturas de acompañamento que indiquen a cantidade, o peso e o contraste do metal». Segundo Orlov, Stalin celebrou a chegada do ouro cun banquete ao que asistiron membros do Buró Político, no que se lle atribúe a afirmación: «Os españois non verán o seu ouro nunca máis, como tampouco ven as súas orellas», expresión tomada dun proverbio ruso.Scope of Soviet Activity. United States Congress - Senate. Páxinas 3.431-3.434. Citado por Bolloten, B. (1989). Páxinas 280-281.

 Valoración do ouro 
miniatura|300x300px|Moeda de dez dólares estadounidenses de 1914.  As reservas de ouro do Banco de España consistían fundamentalmente en moedas, entre as que as estadounidenses eran moi abundantes.O ouro quedou depositado baixo garda militar, e entre o 9 e o 10 de novembro chegaron as derradeiras 2.021 caixas, as que viaxaran no Kursk; nesa derradeira data asinouse o protocolo de rigor. A seguir procedeuse ao reconto dunha mostra de 372 caixas que debería servir para redactar a acta de recepción preliminar, a cal quedou formalizada o 20 de novembro. Seguidamente, recontouse o total do depósito, para o cal os catro empregados españois do banco previran un prazo dun ano, traballando eles sos en dúas quendas diarias de sete horas; malia todo, o reconto, que comezou o 5 de decembro, terminou o 24 de xaneiro de 1937, mesmo efectuándose co máximo esmero. Abríronse 15.571 sacos, e acháronse no seu interior 16 clases distintas de moedas de ouro: libras esterlinas (o 70 %), pesetas españolas, luíses e francos franceses, marcos alemáns, francos belgas, liras italianas, escudos portugueses, rublos rusos, coroas austríacas, floríns neerlandeses, francos suízos, pesos mexicanos, pesos arxentinos, pesos chilenos e, por suposto, unha extraordinaria cantidade de dólares estadounidenses.Martín-Aceña, P. (2001). Páxina 26. O depósito completo ascendía a 509.287,183 quilogramos de moedas e 792.346 quilogramos de ouro en lingotes e recortes: un total, xa que logo, de 510.079.529,30 gramos de ouro bruto, que a unha lei media de 900 milésimas equivalía a 460.568.245,59 gramos de ouro fino (unhas 14.807.363,8 onzas troy). O valor deste ouro era de 1.592.851.910 pesetas-ouro (518 millóns de dólares).Cifra achegada no derradeiro balance do Banco de España como ouro en custodia do Ministerio de Facenda. Á parte disto, o valor numismático das moedas era moi superior ao do ouro que contiñan, aínda que os soviéticos non o calcularon nin o tiveron en conta.Viñas, Á. (1976). Páxina 210. No entanto, si que puxeron extraordinario coidado en enumerar as moedas que eran falsas, defectuosas ou que contiñan menos ouro do debido. Os soviéticos xamais explicaron o que fixeron coas moedas raras e antigas, aínda que é dubidoso que as fundisen. O hispanista Burnett Bolloten formulou a posibilidade de que se apartasen todas as moedas de valor numismático coa idea de vendelas gradualmente no mercado internacional.Bolloten, B. (1989). Páxinas 270-271.

O numismático Martín Almagro Gorbea estimou o valor do ouro de Moscova nun mínimo metálico de 12.200 millóns de euros —segundo a cotización do ouro en marzo de 2010—, que era de 824 euros a onza) e considerou posible que o seu valor numismático excedese os 20.000 millóns.Almagro Orbea, M. (2009). 
miniatura|267x267px|Nikolai Krestinsky.
Concluída a contabilización, o 5 de febreiro de 1937 o embaixador español e os responsables soviéticos G. F. Grinkó —comisario de Facenda— e N. N. Krestinski —o seu adxunto para asuntos exteriores—, asinaron a acta de recepción definitiva do depósito de ouro español, un documento en francés e en ruso.Olaya Morales, F. (2004-a-). Páxina 294. O parágrafo 2, sección 4 deste documento estipulaba que o Goberno español ficaba libre de reexportar ou dispor do ouro, e o derradeiro punto incluía unha cláusula conforme a cal os soviéticos se desentendían de calquera responsabilidade sobre o depósito segundo o fosen empregando as autoridades republicanas. A devandita cláusula establecía que «en caso de que o Goberno da República ordenase a exportación do ouro recibido en depósito pola URSS, ou ben en caso que dispuxese del doutro xeito, a responsabilidade asumida na presente acta polo Comisariado do Pobo para as Finanzas será reducida automaticamente, en todo ou en parte en proporción ás disposicións do Goberno da República española». Ficaba claro, daquela, que se trataba dun depósito que a República Española podía empregar libremente, exportándoo ou alleándoo, co que as autoridades soviéticas non asumían responsabilidade ningunha polo destino deste ouro. Cabe sinalar que a URSS outorgaba a titularidade do depósito ao Estado español republicano, e non ao Banco de España, o seu verdadeiro propietario.Orixinal da acta no Arquivo Histórico do Banco de España.

Logo de que o 15 de xaneiro de 1937 o xornal da CNT Solidaridad Obrera denunciase a «estrambótica idea de enviar as reservas de ouro ao estranxeiro», a axencia gobernamental Cosmos publicou unha nota oficiosa o 20 de xaneiro na que afirmaba que a reserva aínda estaba en España.Olaya Morales, F. (2004-a-). Páxina 296. Pouco tempo despois, as querelas entre as organizacións anarquistas e do POUM co goberno de socialistas e comunistas manifestáronse nos violentos enfrontamentos de maio de 1937, que finalizaron coa derrota anarquista."La jaula de grillos republicana". En Eslava Galán, J. (2006). Una historia de la guerra civil que no va a gustar a nadie. Booket. ISBN 978-8408065111 

 As persoas implicadas 
Nos meses seguintes, varios dos soviéticos implicados no asunto do ouro español tiveron un final dramático. Stashevski morreu executado polo Comisionado do Pobo para Asuntos Internos (NKVD) en 1937 e o embaixador soviético Rosemberg seguiu ese mesmo destino en 1938; Orlov, temendo ser o seguinte, fuxiu ese mesmo ano aos Estados Unidos ao recibir un telegrama de Stalin no que se lle ordenaba volver á URSS. Os Comisarios do Pobo da Facenda Soviética, Grinko, Krestinski, Margoulis e Kagan, foron executados o 15 de marzo de 1938 ou foron vítimas de desaparición forzada por distintos modos, logo de seren acusados de pertencer ao «bloque trotskista-dereitista» antisoviético. Grinkou en particular foi acusado de facer «esforzos por socavar o poder financeiro da URSS».

Os catro funcionarios españois enviados para supervisar a operación foron retidos por Stalin ata outubro de 1938 e só daquela se lles permitiu saír para lugares dispersos do estranxeiro: Estocolmo, Bos Aires, Washington e México, respectivamente. Con respecto ao embaixador español, Marcelino Pascua, foi trasladado a París.Bolloten, B. (1989). Páxina 273.Martínez Amutio, J. (1974). Páxina 58.Prieto Tuero, I. (1997 [1967]). Páxina 130.

 Uso do depósito 
No Arquivo Histórico do Banco de España consérvanse os documentos do chamado «expediente Negrín», entre os que se achan os rexistros contables e as informacións sobre as contas da operación e que foron entregadas polo seu fillo, Rómulo Negrín ao Goberno de Franco o 18 de decembro de 1956. Esta documentación permitiu aos investigadores reconstruír o que ocorreu logo da recepción das reservas españolas en Moscova,Pons, M. A. (2006). Páxina 368. cando os soviéticos fundiron as moedas para as transformar en barras de baixa aliaxe de ouro —cobrando un prezo exorbitante por facelo— e aprovisionaron, a cambio, as contas bancarias da Facenda da República no estranxeiro.

Negrín asinou 19 ordes de venda consecutivas entre o 19 de febreiro de 1937 e o 28 de abril de 1938, dirixidas aos sucesivos comisarios do Pobo para as Finanzas: G. F. Grinko, ata maio de 1937; V. Ya. Chubar, ata setembro de 1937; e A. G. Zverev, ata a fin da guerra. Nelas, o valor da onza de ouro troy, ao curso do día da orde de venda no mercado de Londres, era convertido en libras esterlinas, dólares ou francos franceses segundo o cambio da Bolsa de Londres. Segundo Martín-Aceña, en 1937 vendéronse 415 toneladas brutas (374 de ouro fino), entre xaneiro e abril de 1938 outras 58 (52 de fioo), e, das restantes, 35 (31 de fino) foron separadas do depósito orixinal para constituír un segundo depósito que garantía un crédito de 70 millóns de dólares. Así, en agosto de 1938 restaban dúas toneladas. A República obtivo das vendas de ouro un total de 469,8 millóns de dólares, 131,6 dos cales ficaron na URSS para saldar diversas compras e gastos. Os rusos quedaron cun 2,1 % en concepto de comisións e corretaxes, e outro 1,2 % en concepto de transporte, depósito, fundición e refinación: en total, menos dun 3,3 %, uns 14,5 millóns de dólares. O 72 % restante, 338,5 millóns, foron transferidos á Banque Commerciale pour L'Europe du Nord (Eurobank), de París, a organización financeira soviética en Francia, propiedade do Gosbank, o banco nacional da Unión Soviética.Martín-Aceña, P. (2001). Páxinas 120-121.Sardá Dexeus, J. (1970 (reed. 1987)). Páxina 435. Desde París, os axentes do Tesouro e diplomáticos pagaron as compras de armas e materiais adquiridos en Bruxelas, Praga, Varsovia, Nova York e México, entre outros lugares.

Co ouro español depositado en Moscova, os soviéticos mudaron o carácter da súa axuda e reclamáronlle inmediatamente ao Goberno republicano o pagamento dos primeiros envíos, que aparentemente chegaran como un agasallo para combater o fascismo internacional.Araquistáin, J. (1958). "La intervención rusa en la guerra civil española". En Cuadernos. Marzo-abril: «Eu fun o primeiro que en 1937 cometeu a indiscreción de dicir publicamente nunha conferencia dada en Barcelona que o material enviado por Rusia se pagaba esplendidamente coo ouro español depositado naquel país. Algúns comunistas pediron daquela que se me procesase por esa causa, que para eles era un delito de alta traizón ou algo semellante». Stashevski reclamoulle a Negrín 51 millóns de dólares de débeda acumulada e os gastos de transporte do ouro de Cartaxena a Moscova. Na zona sublevada, as axudas alemá e italiana tampouco foron desinteresadas e tiveron que ser pagadas, aínda que tanto os alemáns como os italianos permitiron que Franco fose satisfacendo a débeda despois de acabada a guerra. A actuación e o comportamento dos soviéticos recibiron a crítica de autores como Guillermo Cabanellas,Cabanellas, G. (1978). Páxina 765. Francisco Olaya MoralesOlaya Morales, F. (2004-a-). Páxinas 298-309. ou Ángel Viñas.Viñas, Á. (1976). Páxina 180. En palabras de Cabanellas:

Os historiadores que accederon ao Arquivo e ao «expediente Negrín» cren que se pode afirmar que os soviéticos non abusaron da súa posición nin estafaron os españois nas transaccións financeiras, mais que tampouco fixeron concesión ningunha; en palabras de María Ángeles Pons: «nada acadou de balde a República dos seus amigos rusos», xa que están rexistrados gastos de todo tipo e servizos facturados ao Goberno.Pons, M. A. (2006). Páxina 369. Malia todo, autores como Gerald Howson sosteñen a existencia dunha estafa soviética na xestión do depósito en Moscova, na idea de que Stalin tería inflado o prezo do material de guerra vendido manipulando os cambios de rublos a dólares e de dólares a pesetas, cargando os tipos de cambio internacionais ata un trinta e un corenta por cento.Howson, G. (2000). En calquera caso, Negrín nin estudou nin custodiou os comprobantes das compras de material militar para se asegurar de que fose o necesario, e non o que os conselleiros soviéticos consideraban oportuno, para asegurar a súa correcta distribución na fronte e para se asegurar a súa calidade e o seu prezo.

Tamén se fala do poder omnímodo que exerceron daquela os comunistas, aproveitando a presión que podía exercer a Unión Soviética co control do ouro. Segundo José Giral, malia ter pagas todas as compras de armamento, a Unión Soviética non enviaba ningún material se o goberno da República «non accedía antes a que fosen entregados aos comunistas importantes postos militares e policiais».Olaya Morales, F. (2004-a-). Páxina 308.Sánchez Albornoz, C. (1972). De mi anecdotario político. Bos Aires. Páxina 150.

Ángel Viñas chegou á conclusión de que o depósito de ouro se esgotou menos dun ano antes da fin da guerra civil, gastándose integramente en pagamentos de armamento —incluíndo os custos da operación—. Autores como Martín-Aceña ou Olaya Morais critican os modelos hipotéticos de Viñas, que na súa opinión carecen de probas que os validen ao cen por cen, resultando polo momento imposible afirmar se foi así.Martín-Aceña, P. (2001). Páxina 77.Olaya Morales, F. (2004-a-). Páxina 300. Se, efectivamente, o depósito de ouro foi integramente vendido aos soviéticos, queda non obstante sen responder a cuestión do gasto de todas as divisas xeradas pola venda do ouro e transferidas á Banque Commerciale de l'Europe du Nord de París, xa que non se atopou ningún documento, soviético nin español, referente a tales operacións. Martín-Aceña conclúe que «a investigación do ouro non se pechou do todo».Martín-Aceña, P. (2001). Páxina 150. En calquera caso, esgotado o ouro, o escaso crédito da Facenda republicana esfumouse.Sánchez Asiaín, J. Á. (1999). Páxina 79.

 Os outros envíos 
Ademais das reservas de ouro do Banco de España, ao longo da guerra civil española afluíu a Moscova unha cantidade indeterminada de metais preciosos de orixe descoñecida e procedente supostamente das incautacións da Caixa Xeral de Reparacións, nunha serie de envíos posteriores. Están documentados o caso do mercante español Andutz Mendi, de 3.800 toneladas de desprazamento, que atracou en Istanbul o 14 de febreiro de 1937 cun cargamento de caixas de ouro. O seu destino era Odesa, igual que o do vapor Latymer, que en novembro de 1938 declarou ás autoridades gregas unha carga de «chumbo arxentífero». Igualmente, sábese que o comunista austríaco Sigmund Rot fixo varios transportes de moedas de ouro entre España e Praga, con destino Moscova. Segundo a que sería dirixente da resistencia francesa Dominique Desanti, o barco Cap Pinede desembarcou en Port-Vendres un cargamento de ouro e xoias que foi agregado en segredo a un convoi ferroviario de armamento defectuoso que se devolvía á URSS.Gauchier, R. (1974). Histoire secréte du P.C. Français. París. Páxina 274. Citado por Olaya Morales, F. (2004-a-). Páxina 302. Por outra banda, o comunista Domingo Hungría levou do tesouro acumulado no castelo de Figueres dous camións cargados de ouro e xoias; o comunista Villasantes, un camión cargado con maletas cheas de xoias, e un comandante do Batallón Especial de Líster, outros catro. Descoñécese o que ocorreu con estes cargamentos e as divisas que puidese ter xerado a súa venda á URSS.Olaya Morales, F. (2004-a-). Páxinas 301-302.Gordón Ordás, F. (1967). II. Páxina 30. A finais de 1939, na Banque Commerciale de l'Europe du Nord existía un total de 1.896 millóns de francos a nome de colegas, familiares e axentes do presidente Negrín.Olaya Morales, F. (2004-b-). Páxina 272.

Está por aclarar o destino de numerosas partidas de bens e produtos: os 2.500 millóns de francos entregados ao PCF para a creación de France Navigation, a liquidación de compañías e contas bancarias, saldos pendentes do Goberno republicano e débedas do soviético con diversas compañías españolas. Así por exemplo, o Goberno soviético debíalle a Campsa-Gentibus 1,5 millóns de dólares, 800.000 libras, catro millóns de francos e 41 millóns de pesetas, ademais dos envíos non contabilizados. A CEA e a Mid-Atlantic ingresaron nos bancos soviéticos de París e Londres un total aproximado de 75 millóns de francos, 25,5 millóns de libras e 36 millóns de dólares, dos que nunca máis se soubo.Olaya Morales, F. (2004-a-). Páxinas 303-306.Olaya Morales, F. (2004-b-). Páxinas 272-273. A este conxunto de fluxo financeiro en favor dos soviéticos cumpriría engadir o valor da incautación por parte do Goberno de Stalin de nove barcos españois fretados por un valor aproximado de oito millóns de dólares.Olaya Morales, F. (2004-a-). Páxina 307.

 Consecuencias para a peseta republicana 
miniatura|360x360px|Billete dunha peseta da República Española (1937).

A saída das reservas de ouro do Banco de España cara a Moscova foi sinalada como un dos desencadeantes da crise monetaria que sufriu a España republicana en 1937.Santacreu Soler, J. M. (1986). Páxinas 22-23, 48. Aínda que o ouro e os billetes foron na práctica un excelente medio de financiamento, supuxeron pola contra un duro golpe para a moeda cuñada e impresa. A credibilidade financeira do Goberno ficaba cuestionada ante as afirmacións dos sublevados sobre a saída do ouro, e a poboación en xeral desconfiaba. O decreto do Ministerio de Facenda do 3 de outubro de 1936, que exixía aos españois que entregasen ás autoridades da República todo o ouro amoedado ou en pasta que posuísen, fixo xeneralizarse a alarma entre a poboación que aínda conservaba ouro e mesmo entre quen temía unha veloz depreciación da moeda. Pese a que en xaneiro de 1937 o Goberno desmentise que se depositara o ouro confiscado no estranxeiro, tivo que recoñecer que efectuou pagamentos con el.Santacreu Soler, J. M. (1986). Páxinas 47-49.

Sen unha reserva de ouro necesaria neses anos para apoiar unha moeda en constante desvalorización, co comercio interno e externo practicamente suprimido e cunha industria dedicada exclusivamente á produción de guerra, comezáronse a emitir cantidades crecentes de billetes sen ningunha cobertura metálica nin apoio doutra clase, incrementando así o papel moeda circulante.Sánchez Asiaín, J. Á. (1999). Páxinas 113 e ss. Para o 30 de abril de 1938 calculouse a cifra de novos billetes en circulación na área republicana en 12.754 millóns de pesetas, un incremento dun 265,8 % con respecto aos 3.486 existentes o 17 de xullo de 1936; daquela circulaban na zona sublevada 2.650 millóns, fronte aos preto de 2.000 de xullo de 1936. Sánchez Asiaín, J. Á. (1999). Páxina 170.Martorell Linares, M. (2001).Martorell Linares, M. (2006). 

Todo iso creou unha severa inflación na zona republicana e o acaparamento de metal precioso (ouro e prata) por parte da poboación, ante a acelerada depreciación da peseta republicana. Mentres que na zona sublevada os prezos crecerían un 40 %, na zona leal chegáronse a multiplicar nun 1.500 %. As moedas metálicas practicamente desapareceron e foron substituídas por pezas redondas de cartolina ou papeis. A gran maioría da poboación civil negábase a recibir como diñeiro uns billetes depreciados, cos cales ademais pouco podía comprarse pola suba dos prezos. Os éxitos militares do bando sublevado agravaron a deterioración económica, pois a poboación da zona republicana foi informada de que, se triunfaban os rebeldes, aqueles billetes que acababa de emitir a República perderían o seu valor, xa que todos eran de series novas postas en circulación despois de xullo de 1936 e, por tanto, non recoñecidas como circulante polo réxime franquista. Desde mediados de 1938 ata a fin da guerra, a zona republicana subsistía mediante o troco e a repartición gratuíta de alimentos racionados, coas transaccións económicas practicamente paralizadas para a gran maioría que non dispuña de divisas, restrinxidas só aos estranxeiros e á elite gobernamental.

Ante o acaparamento de moeda metálica, a República non soubo —ou non puido— reaccionar, salvo imprimindo moeda fraccionaria con éxito máis ben discreto; foron as corporacións municipais e outras institucións locais as que cubriron o baleiro, favorecidas pola fragmentación do poder no bando republicano, imprimindo os seus propios bonos provisionais, pero en moitos casos rexeitando o dos municipios veciños, o cal agravou a crise e o caos económico.Sánchez Asiaín, J. Á. (1999). Páxinas 126-131.Santacreu Soler, J. M. (1986). Páxinas 50-52, 67-69.

A propaganda do bando sublevado aproveitou a situación para clamar que tal inflación fora causada artificial e premeditadamente: 

Deste xeito lográbase cargar a culpa dos males ao libre mercado e propor como salvación a nacionalización de todos os prezos, os cambios e a economía en xeral; na zona republicana tamén se promoveu a nacionalización da economía como remedio á inflación, o que coincidía cos obxectivos da autoproclamada Facenda Revolucionaria da República. Un informe presentado ao pleno do PCE de marzo de 1937 por José Díaz Ramos amosaba abertamente a posición dese partido:Díaz, J. (1970): Tres años de lucha: Por el frente popular, por la libertad, por la Independencia de España. Páxina 313. Citado por Sánchez Asiaín, J. Á. (1999). Páxina 74.

Na comunidade internacional xurdiu a percepción de que a República atravesaba unha situación revolucionaria anticapitalista, favorecida polo testemuño de financeiros españois, como o exministro da Monarquía e activo colaborador do bando franquista Francesc Cambó, home de gran influencia no mundo financeiro.Cambó, F. (1982). Páxina 31. Loxicamente, ao ver ameazados os seus intereses e as súas propiedades, o mundo financeiro, tanto español como internacional, colocouse de xeito inequívoco a favor dos sublevados, acelerando a caída da cotización internacional da peseta republicana.Viñas, Á. (1979). Páxinas 218 e ss.Sánchez Asiaín, J. Á. (1999). Páxinas 78-79.VV.AA (2000). Páxinas 89-93.

 O ouro de Moscova na Guerra Fría 

 División no exilio 

Nos derradeiros meses da guerra civil produciuse na zona republicana unha división entre os partidarios de resistir firmemente e enlazar a contenda coa inminente segunda guerra mundial e quen pretendían pór fin á guerra mediante un acordo cos sublevados que crían que evitaría males maiores. Negrín contaba co único apoio do PCE, en tanto que o resto de partidos, incluída a práctica totalidade do PSOE e a facción prietista deste, que apoiaran inicialmente a Negrín, se opuñan ao presidente do Consello de Ministros. Indalecio Prieto rompera publicamente con Negrín en agosto de 1937, logo da súa saída do Goberno, no que desempeñaba a carteira de Defensa Nacional; na reunión do comité central do partido acusou violentamente a Negrín de ter cedido ante a presión comunista para o expulsar do Goberno, acusación que mantivo ata a fin dos seus días.Juliá, S. (1997). Páxina 274.

Esta división culminou co golpe de Estado do coronel Casado, en marzo de 1939, activamente apoiado desde o PSOE por besteiristas e caballeristas. O novo Consello Nacional de Defensa expulsou os comunistas e negrinistas do aparato estatal republicano, provocou a fuxida de Negrín de España e precipitou a fin da guerra civil tras un derradeiro e estéril intento de negociar a paz con Franco, que só aceptou a rendición incondicional.Graham, H. (2005). Páxinas 277-303.

Acusado de ser un monicreque dos comunistas e de ter conducido a República ao desastre, o asunto do Ouro de Moscova foi un dos moitos argumentos utilizados polos exiliados republicanos contra Negrín nas polémicas que seguiron. Entre os exiliados, en particular entre os disidentes do PCE,Hernández Tomás, J. (1952). "La URSS en la guerra del pueblo español". En Acción Socialista. París víñase afirmando desde a fin da guerra que o ouro, ou polo menos unha parte del, non fora convertido en divisas para adquirir armas para a República, criticando a opacidade da xestión de Negrín, que retivo a documentación e se negou a render contas ao Goberno no exilio.Prieto, I. (1953). "El destino del oro del Banco de España".  Destacáronse as críticas dun dos principais implicados, Francisco Largo Caballero, que, segundo Ángel Viñas, constitúen «un dos mitos que ennegreceron a figura de Negrín».Viñas, Á. (1979). Páxina 314.

En xaneiro de 1955, no momento álxido do Macarthismo, o semanario estadounidense Time informou das acusacións de Indalecio Prieto e dunha parte do exilio español en México cara a Juan Negrín pola súa complicidade cos soviéticos no «asunto do ouro». Esta circunstancia foi aproveitada polo Goberno franquista, a través das embaixadas nos Estados Unidos, en Francia e no Reino Unido, para relanzar o seu enfrontamento diplomático coa URSS e acusala expresamente de utilizar o ouro español no mercado europeo, aínda que o mesmo semanario puña en dúbida a capacidade para sustentar tales acusacións."Moscow's Gold Standards". En Time. 31 de xaneiro de 1955. O Goberno franquista fora informado xa en 1938 de que a reserva se esgotara e fora convertida en divisas,Informe do Banco de España, do 11 de marzo de 1938, citado por Sánchez Asiaín, J. Á. (1999). Páxina 120: <small>"Esgotado totalmente o ouro e imposibilitado por razóns doadas de adiviñar para o comercio exterior mediante o troco de mercadorías, as posibilidades de importación da zona vermella veríanse completamente cortadas. Aínda que falto este estudo dos datos necesarios para documentar como é debido esta última afirmación, non por iso dubidamos da fundamental veracidade desta".</small> pero persistía en reclamar da URSS o reintegro do depósito de ouro:Asuntos pendientes de recuperación en reivindicación de bienes. Dirección general de Política Económica. Archivo do Ministerio de Asuntos Exteriores, Madrid. R 9562, expediente 6. Citado por Olaya Morales, F. (2004-a-). Páxina 283.

Así, o 12 de xaneiro o xornal ABC publicaba un artigo sobre "A historia do roubo do ouro español".ABC, 12 de xaneiro de 1955. Páxina 15.

 O Expediente Negrín 
A finais de 1956 Juan Negrín faleceu en París, e o seu fillo Rómulo, seguindo instrucións do seu pai, entregoulle o chamado Expediente Negrín ao asesor xurídico do Ministerio de Asuntos Exteriores, Antonio Melchor de las Heras, «para facilitar o exercicio das accións que ao Estado español poidan corresponder (...) para obter a devolución do citado ouro a España», segundo testemuño do cónsul adxunto en París, Enrique Pérez Hernández.Moa, P. (2001). Páxina 506. As negociacións co Goberno franquista iniciáraas o antigo ministro de Xustiza e amigo de Negrín, Mariano Ansó, por petición do propio Negrín, que consideraba que os documentos eran propiedade do Goberno de España, independentemente de quen o exercese.Ansó, M. (1976). Páxinas 313-330. Nun documento datado o 14 de decembro de 1956, redactado e asinado por Ansó e refrendado polo fillo de Negrín, expresábase «a fonda preocupación [de Negrín] polos intereses de España fronte aos da URSS» e o seu temor ante «a indefensión a que reducía a España o feito de se ver privada de calquera documentación xustificativa dos seus dereitos, nun obrigado balance de contas, procedente, acaso, da máis vasta e importante operación levada a cabo entre dous países». Despois de enumerar outros varios asuntos que «pesaron no ánimo do señor Negrín», entre eles a retención soviética de «importantes e numerosas unidades da frota mercante española», segundo Ansó, Negrín estimaba que «nunha ulterior liquidación de contas entre España e a URSS, o seu deber de español obrigáballe a un apoio incondicional do interese da nación».Ansó, M. (1976). Páxinas 325-329.

O expediente, unha serie incompleta de documentos relacionados co depósito e a xestión do ouro do Banco de España, foi enviado a Alberto Martín Artajo, ministro de Asuntos Exteriores, e remitido cun curto oficio ao subgobernador do Banco de España, Jesús Rodríguez Salmones, quen, sen inspeccionar os papeis, ordenou que se gardasen nas caixas fortes da institución. Aínda que a transferencia foi realizada na máis estrita intimidade, xa que Negrín a condicionara a que se gardase o máis absoluto segredo, a noticia foi axiña de dominio público, o que provocou apaixonadas controversias. No seu discurso institucional do Ano Novo de 1957, Franco recoñeceu a crise económica que sacudía o país, xunto coa necesidade de emisión de moeda que provocara unha alza de prezos, así como os problemas derivados das folgas e protestas sociais, duramente reprimidas. Tamén, sorprendentemente, enviou unha mensaxe á URSS suavizando o seu tradicional discurso antisoviético, coincidindo coa perda de poder dos círculos falanxistas en favor dos tecnócratas. Ese mesmo mes enviouse unha comisión a Moscova co mandato oficial de tratar sobre a repatriación de españois, que o Time considerou que debía tamén abrir negociacións sobre o retorno do ouro."Spain: Dreams of Gold". En Times 14 de xaneiro de 1957.

O exilio republicano contemplou con estrañeza e asombro como se lles entregaba de boa gana aos franquistas unha documentación que Negrín lle negara ao goberno da República no exilio durante máis de quince anos. O home que encabezara a resistencia contra Franco recoñecía agora explicitamente a súa ditadura como a lexítima representante dos intereses de España. O presidente do Goberno no exilio, Félix Gordón Ordás, escribía o 8 de xaneiro de 1957:Olaya Morales, F. (2004-b-). Páxinas 408-410.

En abril de 1957 Time informou de que Radio Moscova,"All Gone". En Time, 15 de abril de 1957. así como Pravda, fixeran pública a posición oficiosa do Goberno soviético, a cal, en palabras de Salvador de Madariaga, «pechaba o capítulo do Ouro de Moscova con chave de aceiro». O Mundo Obrero do 15 de maio do mesmo ano recollía unha tradución do artigo, que asinaba un tal Observador:Olaya Morales, F. (2004-a-). Páxina 301.Madariaga, S. de (1979). Páxina 529.

A nota non achegaba proba ningunha e contradicía afirmacións realizadas por destacados membros do Goberno republicano. Así por exemplo, Negrín afirmáralle a José Giral en 1938 que aínda ficaban en Moscova dous terzos do ouro depositado. Así mesmo, ao non se tratar dun comunicado oficial, o Goberno soviético podería desdicirse do afirmado se for oportuno. Indalecio Prieto consideraba falsas as declaracións de Pravda; enumeraba gastos dos fondos españois en beneficio do Partido Comunista Francés e afirmaba:Prieto Tuero, I. (1997 [1967]). Páxinas 121-122, 146-147.

De tal xeito, o 10 de abril o diario ABC informaba: "Pravda di que desapareceu o ouro español transportado a Rusia en 1937".ABC. 10 de abril de 1957. Páxinas 29, 30.

Xa nunha data tan tardía como 1970, as autoridades franquistas censuraban un libro oficial, titulado El Banco de España. Una historia económica (Madrid, Banco de España). O motivo foi a inclusión nel dunhas afirmacións do economista Juan Sardá que botaban por terra o mito do Ouro de Moscova elaborado ata entón pola ditadura; o prestixioso profesor constatou:Moradiellos, E. (2004). Páxina 36.

 Historiografía e mito 
Pablo Martín-Aceña, Francisco Olaya Morales e Ángel Viñas foron os tres investigadores españois máis salientables sobre o tema, e este último foi o primeiro en acceder á documentación do Banco de España. A nivel internacional, Gerald Howson e Daniel Kowalsky tiveron acceso directo aos documentos dos arquivos da Unión Soviética abertos aos investigadores durante a década de 1990, e centraron as súas investigacións nas relacións entre a Unión Soviética e a República, e os envíos de material militar.Payne, S. G. "La apertura de los archivos soviéticos y la guerra civil española". Fundación Andreu Nin.

Aínda que a decisión de utilizar as reservas de ouro non suscitou gran debate nin interese entre os historiadores, o destino das reservas segue a ser motivo de controversia. Autores como Viñas, Ricardo Miralles ou Enrique Moradiellos defenden a xestión política de Negrín, tanto á fronte do Ministerio de Facenda como da presidencia do Consello de Ministros —Viñas considérao «o gran estadista republicano durante a Guerra Civil»— e estiman que o envío do ouro á URSS tiña unha racionalidade política, económica e operativa aceptada polo Goberno republicano en pleno. Tería sido, segundo estes, a única opción viable ante o avance dos sublevados e a non-intervención das democracias occidentais, posibilitando a supervivencia da República nun contexto internacional adverso. Para estes autores, sen a venda das reservas non tería existido posibilidade ningunha de resistencia militar. Pola súa banda, Martín-Aceña estima que o envío do ouro foi un erro que lle custou á República a súa capacidade de financiamento: a URSS era un país xeograficamente arredado, de burocracia opaca e funcionamento financeiro alleo ás normas e ás garantías internacionais, de xeito que o lóxico tería sido enviar o ouro a países democráticos como Francia ou os Estados Unidos,Martín-Aceña, P. (2001). Páxinas 121, 159. onde sería máis sinxelo controlar o manexo das reservas e constatar o adecuado uso do ouro en canto aos pagamentos por gastos de armamento. Con respecto a Olaya Morales, anarquista e exiliado durante o franquismo, en todas as súas obras cualifica a xestión de Negrín de criminal e nega os argumentos e as teorías de Ángel Viñas, considerando o asunto do ouro unha xigantesca fraude e un dos factores máis importantes da derrota republicana.

Autores como Fernando García de Cortázar,García de Cortázar, F. (2003). Páxinas 345-346. Pío MoaMoa, P. (2003). ou Alberto Reig TapiaReig Tapia, A. (2006). definiron o episodio español do Ouro de Moscova como mítico, incidindo na instrumentalización do episodio para xustificar a desastrosa situación da España da posguerra. Ángel Viñas céntrase especialmente na presunta falsidade dun mito que considera «franquista», en tanto que Pío Moa e Olaya Morais lle reprochan que, precisamente, as maiores censuras contra a xestión de Juan Negrín non procederon do franquismo, senón dos propios republicanos, en especial de antigos correlixionarios de Negrín como os socialistas Francisco Largo Caballero ou Indalecio Prieto.

En 1994, María Dolors Genovés, directora de programas especiais de TV3, realizou un valioso documental titulado L'Or de Moscou, para esta cadea televisiva autonómica."L'Or de Moscou. Fitxa Tècnica". Departament de Cultura (Gencat.cat).

En 2014, a Fundación Negrín abriu os seus arquivos á investigación, coa pretensión de defender a actuación do ministro e xefe de Goberno."La Fundación Negrín abre su archivo para rebatir la leyenda del oro de Moscú". El Diario.es. 8 de febreiro de 2014.

 Notas 

 Véxase tamén 

 Bibliografía 

 Almagro Orbea, M. (2009). «Las monedas de oro del Banco de España depositadas en la URSS. Un cálculo teórico de su valor actual». En Numisma. Nº 253. Páxinas 127-142.
 Ansó, M. (1976). Yo fui ministro de Negrín: memorias ineludibles. Madrid, Planeta. ISBN 84-320-5621-9
 Beevor, A. (2005). La guerra civil española. Barcelona, Crítica. ISBN 978-84-8432-665-6
 Bolloten, B. (1989). La Guerra Civil Española: revolución y contrarrevolución. Madrid, Alianza. ISBN 84-206-8703-0
 Botella Pastor, V. (2002). Entre memorias. Las finanzas del Gobierno republicano español en el exilio. Sevilla, Renacimiento. ISBN 84-8472-050-0
 Cabanellas, G. (1978). La Guerra Civil y la Victoria. Madrid, Giner. ISBN 84-7273-099-9
 Cambó, F. (1982). Meditacions. Dietari (1936-1946). Barcelona, Alpha. ISBN 978-84-7225-207-3
 García de Cortázar, F. (2003). «Rusia es culpable». En Los mitos de la historia de España. Barcelona, Planeta. ISBN 84-08-05009-5
 Gordón Ordás, F. (1967). Mi política fuera de España. Tomo II. México, Talleres Gráficos Victoria.
 Graham, H. (2005). El PSOE en la Guerra Civil. Poder, crisis y derrota (1936-1939). Barcelona: Debate. ISBN 84-8306-609-2
 Howson, G. (2000). Armas para España. La historia no contada de la guerra civil española. Barcelona, Península. ISBN 84-8307-304-8
 Howson, Gerald (2001) [​1996​]. «Los armamentos: Asuntos ocultos a tratar». En Preston, P. (ed.). La República asediada. Hostilidad internacional y conflictos internos durante la Guerra Civil. Barcelona, Península. Páxinas 375-415. ISBN 84-8307-400-1
 Juliá, S. (1997). Los socialistas en la política española, 1879-1982. Madrid, Taurus. ISBN 84-306-0010-8
 Kowalsky, D. (2003). La Unión Soviética y la guerra civil española: una revisión crítica. Barcelona, Crítica. ISBN 978-84-8432-490-4
 Kowalsky, D.(2004-a-). «Soviet Diplomacy and the Spanish Civil War». En Stalin and the Spanish Civil War. Columbia University Press.
 Kowalsky, D. (2004-b-). «The Spanish Gold and Financing Soviet Military Aid». En Stalin and the Spanish Civil War. Columbia University Press.
 Luengo, E. (1974). «Los trenes del Tesoro». En Historia y vida. Nº extra 4. Sociedad Benéfica de Historiadores Aficionados y Creadores.
 Madariaga, S. de (1979). España: ensayo de historia contemporánea. Madrid, Espasa-Calpe. ISBN 84-239-4952-4
 Martín-Aceña, P. (2001). El Oro de Moscú y el Oro de Berlín. Madrid, Taurus. ISBN 84-306-0448-0
 Martín-Acerña, P.; Martínez Ruiz, E. (2022). 100 años de la Ley de Ordenación Bancaria de 1921. Banco de España, Madrid.
 Martínez Amutio, J. (1974). Chantaje a un pueblo. Madrid, Gregorio del Toro. ISBN 84-312-0174-6
 Martínez Ruiz, M. (2006). Guerra civil, comercio y capital extranjero. El sector exterior de la economía española (1936-1939). Banco de España, Madrid.
 Martorell Linares, M. (2001). Historia de la peseta. La España contemporánea a través de su moneda. Barcelona, Planeta. ISBN 84-08-04087-1
 Martorell Linares, M. (2006). «Una guerra, dos pesetas». En Martín Aceña, P.; Martínez Ruiz, E. (eds.). La economía de la guerra civil. , Ed. Marcial Pons. ISBN 84-96467-33-3
 Miralles, R. (2003). Juan Negrín: la República en guerra. Madrid, Temas de Hoy. ISBN 84-8460-301-6
 Moa, P. (2001). El derrumbe de la II República y la guerra civil. Madrid, Encuentro. ISBN 84-7490-625-3
 Moa, P. (2003). Los mitos de la Guerra Civil. Madrid, La Esfera de los Libros. ISBN 84-9734-093-0
 Moradiellos, E. (1999). «Un Triángulo vital para la República: Gran Bretaña, Francia y la Unión Soviética ante la Guerra Civil española». En Hispania Nova. 1 (1998-2000).
 Moradiellos, E. (2004). 1936. Los mitos de la Guerra Civil. Ediciones Península. ISBN 84-8307-624-1.
 Olaya Morales, F. (1997). El oro de Negrín. Móstoles, Nossa y Jara. ISBN 84-87169-97-X.
 Olaya Morales, F. (2004-a-). El expolio de la República. De Negrín al Partido Socialista, con escala en Moscú: el robo del oro español y los bienes particulares. Barcelona, Belacqua. ISBN 84-95894-83-1
 Olaya Morales, F. (2004-b-). La gran estafa de la guerra Civil: la historia del latrocinio socialista del patrimonio nacional y el abandono de los españoles en el exilio. Barcelona, Belacqua. ISBN 84-96326-09-8
 Pérez Maura, R. (2004). La guerra civil en sus documentos. Barcelona, Belaqva. ISBN 84-95894-99-8
 Pons, M. A. (2006). «La Hacienda pública y la financiación de la guerra». En Martín Aceña, P.; Martínez Ruiz, E. (eds.). La economía de la guerra civil. , Ed. Marcial Pons. ISBN 84-96467-33-3
 Prieto Tuero, I. (1997 [1967]). Convulsiones de España. Barcelona, Fundación Indalecio Prieto. ISBN 84-320-6833-0
 Radosh, R. et al. (eds.) (1979). España traicionada: Stalin y la guerra civil. Barcelona, Grijalbo. ISBN 84-253-1139-X
 Reig Tapia, A. (2006). Anti-Moa. Ediciones B. ISBN 84-666-2809-6
 Rosal, A. del (1977). El Oro del Banco de España y la historia del Vita. Barcelona, Grijalbo. ISBN 84-253-0768-6
 Sánchez Asiaín, J. Á. (1999). Economía y finanzas en la guerra civil española (1936-1939). Barcelona, Planeta. ISBN 84-89512-38-8
 Santacreu Soler, J. M. (1986). La Crisis monetaria española de 1937. Alicante, Universidad de Alicante. ISBN 84-600-4582-X
 Sardá Dexeus, J. (1970 (reed. 1987)). «El Banco de España 1931-1962». En Escritos (1948-1980). Madrid, Banco de España. ISBN  84-7196-009-5
 Viñas, Á. (1976). El oro español en la Guerra Civil. Madrid, Instituto de Estudios Fiscales. ISBN 84-7196-009-5
 Viñas, Á. (1979). El oro de Moscú. Barcelona, Grijalbo. ISBN 84-253-1139-X
 Viñas, Á. (1984). Guerra, dinero, dictadura: ayuda fascista y autarquía en la España de Franco. Barcelona, Crítica. ISBN 84-7423-232-5
 Viñas, Á. (2006). La soledad de la República: el abandono de las democracias y el viraje hacia la Unión Soviética. Barcelona, Crítica. ISBN 84-8432-795-7
 Viñas, Á. (2007). El escudo de la República. El oro de España, la apuesta soviética y los hechos de mayo de 1937. Barcelona, Crítica. ISBN 978-84-8432-892-6
 Viñas, Á. (2023). Oro, guerra, diplomacia: La República española en tiempos de Stalin. Barcelona, Crítica. ISBN 978-84-9199-486-2
 VV.AA (2000). Del real al euro. Una historia de la peseta. Barcelona, Caja de Ahorros y pensiones de Barcelona.

 Outros artigos 
 Guerra civil española
 Banco de España
 Incautación de moedas do Museo Arqueolóxico Nacional de España
 El oro de Moscú

 Ligazóns externas 

 La Hacienda de la Guerra Civil y el primer Franquismo (1936-1957)
 El oro de Moscú, un mito desvelado (El País, 13 de xuño de 1979)

Categoría:Guerra civil española
Categoría:Segunda República Española
Categoría:Teorías da conspiración
Categoría:Moedas de ouro