Igrexa católica e guerra civil española

A Igrexa católica e a guerra civil española é o relato da cuestión relixiosa na guerra civil española e do diferente papel que desempeñou a Igrexa católica nos dous bandos do conflito. Mentres na zona republicana máis de 6000 membros do clero católico foron asasinados, os templos pechados e o culto católico perseguido, na zona sublevada a Igrexa católica española apoiou con entusiasmo a «causa nacional». Cualificou a guerra como unha «cruzada» ou «guerra santa» en defensa da relixión e outorgoulle ao bando sublevado e ao seu xefe supremo o xeneral Franco a lexitimidade relixiosa.

 Antecedentes: o conflito entre a República e a Igrexa católica 
A «cuestión relixiosa» foi un dos temas que contribuíu a polarizar a vida política durante a Segunda República española. Nun bando do conflito atopábanse os republicanos e socialistas que defendían o Estado laico plasmado na Constitución de 1931, especialmente no artigo 26 (en cuxo debate de outubro de 1931 Manuel Azaña pronunciou a frase «España deixou de ser católica», que logo sería sacada de contexto e terxiversada). No outro bando situábase a Igrexa católica en España, cun sector integrista maioritario encabezado polo cardeal Pedro Segura e despois polo cardeal Isidre Gomà. Defendía sen concesións un Estado confesional «que impuxese pola forza a todos os seus súbditos a profesión e a práctica da relixión católica e prohibise calquera outra». Así, opoñíase frontalmente a calquera forma de Separación da Igrexa e o Estado. Este sector interpretou as reformas republicanas como un ataque á Igrexa.

Con todo, outro sector da Igrexa encabezado polo cardeal primado de Tarragona Francesc Vidal i Barraquer e o director do diario católico El Debate, Ángel Herrera Oria, co apoio do Vaticano a través do nuncio Tedeschini, adoptou unha posición prudente ante unhas circunstancias adversas baseada no «accidentalismo», segundo o cal o importante eran o contido e a orientación do réxime, non a súa forma de goberno. Este sector tentou sen éxito alcanzar algún tipo de conllevanza coa República laica, que abolira os subsidios ao clero, prohibira o exercicio do ensino ás ordes relixiosas (potenciando no seu lugar o ensino público mediante a creación de novas escolas do Estado, malia as dificultades económicas), e introducira o matrimonio civil, a lei de divorcio e o enterro civil.

 A Igrexa católica na zona sublevada 

 Do pronunciamento á cruzada 
A motivación relixiosa non aparece en ningún dos bandos de pronunciamento do golpe de estado de xullo de 1936 (nin sequera no que o xeneral Franco proclamou o estado de guerra en Canarias). A declaración programática da Xunta de Defensa Nacional do 24 de xullo tampouco alude á relixión («é un manifesto contrarrevolucionario, anticomunista e antiseparatista en defensa da orde»).

Con todo o conflito pronto tomou un cariz relixioso. Aínda que a Igrexa católica española non participou na preparación do golpe, no ambiente tenso da primavera de 1936 pode dicirse que a case totalidade dos bispos desexaban unha intervención do Exército que puxese fin a tal estado de cousas. Doutra banda José María Gil Robles, o líder do partido católico CEDA —que durante as eleccións de febreiro de 1936 fora apoiado pola xerarquía eclesiástica española e polo Vaticano—, entregou ao xeneral Mola unhas semanas antes do golpe medio millón de pesetas dos fondos do partido «para os primeiros gastos do movemento militar... salvador de España».

A «sacralización» do pronunciamento, é dicir, a conversión do golpe de estado nunha «cruzada» ou «guerra santa» en defensa da relixión, produciuse rapidamente. Iso resultou moi oportuno para lexitimar e maquillar o golpe militar, aínda que «non foron os sublevados quen solicitaron a adhesión da Igrexa, senón que foi esta a que axiña se lles entregou en corpo e alma». En Navarra o clero non só apoiou con entusiasmo o bando sublevado, senón que moitos sacerdotes se ofreceron voluntarios para combateren nas columnas de requetés que se dirixían a Madrid ou a Guipúscoa. A «sacralización» acentuouse sobre todo cando comezaron a chegar á zona sublevada as primeiras noticias da «salvaxe persecución relixiosa» que se desencadeou na zona republicana, onde fracasara o alzamento militar.Axiña os militares sublevados, que nos seus bandos de pronunciamento non aduciron a defensa da relixión, utilizárona como xustificación do seu alzamento. No discurso radiado de agosto de 1936 o xeneral Mola (no que se referiu á «quinta columna» interior que ía tomar Madrid) explicou o que pretendían os sublevados:
O xeneral Cabanellas, coñecido masón e presidente da Xunta de Defensa Nacional, na carta do 16 de agosto que acreditaba a Antonio Magaz como axente confidencial ante o Vaticano, falaba dun «movemento nacional que tanto ten de cruzada relixiosa como de rescate da Patria fronte a tiranía de Moscova». Porén, non foi cousa só dos militares. Tamén numerosos eclesiásticos e laicos católicos proclamaron de forma entusiasta que a guerra que estaba a levar a cabo o bando sublevado era unha cruzada. Frei Justo Pérez de Urbel díxolle ao xeneral Millán-Astray que o obxectivo da guerra era «rescatar a España para Deus». José María Pemán escribiu: 

«o fume do incenso e o fume do canón, que sobe até as plantas de Deus, son unha mesma vontade vertical de afirmar unha fe e sobre ela salvar un mundo e restaurar unha civilización». 

En 1938 publicou «Poema de la Bestia y el Ángel», talvez o texto máis representativo da idea de «cruzada» aplicada á guerra civil.

 A actitude inicial da xerarquía eclesiástica española e da Santa Sé 
miniatura|O papa Pío XI
A maioría dos bispos españois esperaron a que o Vaticano se pronunciase antes de facer pública a súa visión da guerra. Isto non ocorreu até o 14 de setembro de 1936, cando o papa Pío XI pronunciou o discurso La vostra presenza na súa residencia estival de Castelgandolfo. Fíxoo nunha audiencia pública ante un grupo duns 500 católicos españois, na súa maioría sacerdotes e relixiosos (encabezados polos bispos de Cartaxena, Tortosa, Vic e Urgell), que conseguiran fuxir da zona republicana. Moitos deles lográrono grazas á axuda das autoridades republicanas, especialmente da Generalitat de Cataluña. O discurso comezou lamentando as vítimas que se produciron na zona republicana, referiuse ao «esplendor de virtudes cristiás e sacerdotais, de heroísmos e de martirios; verdadeiros martirios en todo o sagrado e glorioso significado da palabra» e condenou o comunismo. Porén, non utilizou o termo «cruzada» para referirse ao conflito bélico en España, senón o de «guerra civil entre os fillos do mesmo pobo, da mesma nai patria». Así mesmo, abriu un interrogante sobre a causa dos sublevados, pois tras bendicir «cantos asumiron a difícil e perigosa misión de defender e restaurar os dereitos e a honra de Deus e da relixión» advertiu que «moi facilmente o esforzo e a dificultade da defensa fana excesiva e non plenamente xustificábel, ademais de que non menos facilmente se introducen intereses non rectos e intencións egoístas ou de partido para turbiar e alterar toda a moralidade da acción e toda a responsabilidade». O máis duro para os partidarios da «guerra santa» foi a exhortación final que fixo Pío XI a amar os inimigos:

A parte final do discurso do papa provocou murmurios de desaprobación entre algúns dos sacerdotes e relixiosos españois presentes, pois segundo eles equiparaba os dous bandos. De feito, o discurso de Castelgandolfo difundiuse amplamente na zona sublevada, pero mutilado. Só se publicaron os parágrafos que parecían ratificar a condición de cruzada da guerra civil e suprimiuse a parte que exhortaba a amar os inimigos. Os bispos españois, que no inicio só coñeceron a versión propagandística dese discurso, decontado fixeron públicas acesas pastorais a prol do bando sublevado. Entre elas destacou a do bispo de Salamanca Enrique Pla publicada o 30 de setembro de 1936, só un día antes de o xeneral Franco ser proclamado «Xeneralísmo» e «Xefe do Goberno do Estado». Baixo o título «Las dos ciudades», declaraba a guerra como unha «cruzada». Con todo, cando Pla coñeceu a versión completa do discurso do papa, non se retractou en absoluto da súa mensaxe, como tampouco o fixeron o resto de bispos.

Na pastoral Enrique Pla presentaba a guerra como «unha cruzada pola relixión, a patria e a civilización» e daba unha nova lexitimidade á causa sublevada: a relixiosa. Así, o xeneral Franco non era só «xefe e salvador da Patria», senón tamén o «Caudillo» dunha nova «Cruzada» en defensa da fe católica e da orde social anterior á proclamación da Segunda República española.

Desta forma Franco contou co apoio e a bendición da Igrexa católica. O clero comezou a tratar a Franco como un enviado de Deus para pór orde na cidade terreal e Franco acabou crendo que, efectivamente, tiña unha relación especial coa divina providencia. O cardeal primado de Toledo Isidre Gomà envioulle un telegrama para felicitalo polo seu nomeamento como Xefe do Goberno do Estado Español. Na súa resposta, despois de dicirlle que «non podía recibir mellor auxilio que a bendición da Vosa Eminencia», o Xeneralísimo pedíalle que rogase a Deus nas súas oracións para que «me ilumine e dea forzas bastantes para a ímproba tarefa de crear unha nova España de cuxo feliz termo é xa garantía a bondadosa colaboración que tan patrioticamente ofrece A Vosa Eminencia cuxo anel pastoral bico». O bispo Enrique Pla cedeulle a Franco o seu palacio episcopal en Salamanca para que o utilizase como o seu Cuartel Xeral.Outras manifestacións do cardeal Isidre Gomà, arcebispo de Toledo e primado de España, abundaron na mesma idea de «cruzada»:

O papa Pío XI volveu referirse á situación en España na encíclica <i>Divini Redemptoris</i> do 19 de marzo de 1937 na que condenaba o comunismo. Dedicaba o parágrafo 20 aos «horrores do comunismo en España», no que denunciaba os asasinatos de sacerdotes e relixiosos na zona republicana. Porén, seguiu sen considerar a guerra de España como unha cruzada, como esperaban a xerarquía eclesiástica española e as autoridades franquistas, a diferenza do que faría poucos días despois na encíclica <i>Firmissimam constantiam</i> do 28 de marzo na que xustificaba o recurso á forza armada dos cristeros mexicanos. Días antes destas dúas encíclicas Pío XI acabara <i>Mit brennender Sorge</i> o 14 de marzo, sobre a situación da igrexa en Alemaña, na que denunciaba o nazismo. Da mesma forma que na zona sublevada se difundiu amplamente o parágrafo sobre «os horrores do comunismo en España» de <i></i>Divini Redemptoris, prohibiuse a difusión da encíclica na que se condenaba o nazismo, un dos aliados do xeneral Franco.

A consecuencia de todo iso foi unha íntima alianza entre a Igrexa católica e o bando sublevado que se reflectiu nunha colaboración recíproca para lograr os seus respectivos intereses. Isto deu lugar a unha ideoloxía particular do réxime, o nacionalcatolicismo, cos conseguintes cambios na zona sublevada como a obrigatoriedade da relixión no ensino primario e secundario ou a imposición do crucifixo en institutos e universidades. O Xeneralísimo, pola súa banda, utilizou a fe católica para lexitimar a súa «cruzada», e desde finais da guerra fixo obrigatorio nas escolas o Catecismo Patriótico Español do bispo Menéndez-Reigada (sen imprimatur e coas súas coñecidas proclamas antisemitas e antidemocráticas). Segundo o socialista Juan Simeón Vidarte tamén se chegou a modificar o catecismo do padre Ripalda, agregando ao quinto mandamento (non matarás) as seguintes palabras: «a non ser que sexan roxos ou inimigos do glorioso Movimiento».

En resumo, a Igrexa católica en España lexitimou o discurso do bando sublevado coa idea da cruzada. Os bispos e sacerdotes serviron como capeláns aos combatentes franquistas, administrándolles os sacramentos e bendicindo as armas e as bandeiras dos rexementos que partían á fronte. Sentiuse enormemente aliviada polo triunfo das tropas de Franco e recibiu, ademais, a compensación económica que supuxo o restabelecemento do orzamento do clero en outubro de 1939.

 A situación do País Vasco 
dereita|miniatura|200x200px|O lehendakari Agirre no exilio francés en abril de 1939
O Partido Nacionalista Vasco (PNV), un partido católico, non se sumou ao movemento militar, senón que permaneceu fiel á República. O 1 de outubro de 1936 as Cortes españolas da República aprobaron o Estatuto de Autonomía del País Vasco e formouse a continuación un goberno vasco presidido polo peneuvista José Antonio Aguirre. No País Vasco republicano (que comprendía Biscaia e Guipúscoa) non houbo persecución relixiosa (aínda que nos primeiros momentos algúns sacerdotes foron asasinados por extremistas de esquerda), ningunha igrexa foi incendiada nin clausurada e o culto católico desenvolveuse con normalidade. O católico PNV mantívose dentro do bando republicano, o que botaba por terra a concepción da guerra civil como unha «cruzada» defendida polo bando sublevado.Esta situación motivou que o 6 de agosto de 1936, só tres semanas despois del golpe de xullo, o bispo de Vitoria (cuxa diocese daquela tamén incluía Biscaia e Guipúscoa) Mateo Múgica e o bispo de Pamplona Marcelino Olaechea, publicaran conxuntamente unha «Instrución Pastoral» que en realidade fora escrita polo cardenal primado de Toledo Isidre Gomá. Nela instaban os nacionalistas vascos a poren fin á súa colaboración coa República. Os argumentos que aparecen nela son similares aos que utilizou o cardeal Gomá na súa subseguinte polémica cos nacionalistas vascos, en particular co lehendakari José Antonio Aguirre na súa Resposta obrigada: Carta abierta ao Sr. D. José Antonio Aguirre feita pública en xaneiro de 1937:Respuesta obligada: Carta abierta AL Sr. D. José Antonio Aguirre por el Emmo. Sr. Dr. D. Isidro Gomá Tomás Cardenal Arzobispo de Toledo. Gráficas Bescansa, Pamplona, 1937.
Os sacerdotes aos que se refire o cardeal Gomá e cuxa morte en certa forma xustifica («sucumbiron vítimas de posíbeis extravíos políticos, mesmo concedendo que houbese extravío na forma de xulgalos»), foron asasinados nas primeiras semanas da guerra polo bando sublevado —non polos «roxos»— por seren considerados «separatistas», o que motivou as protestas do bispo de Vitoria Mateo Múgica Urrestarazu. A resposta da Xunta de Defensa Nacional foi esixir ao Vaticano que fose destituído do bispado e abandonase España, malia apoiar o golpe de Estado e subscribir a Instrución Pastoral do 6 de agosto. Despois de dous meses de presións e ameazas, finalmente o 14 de outubro de 1936 o Vaticano ordenoulle ao bispo Múgica que abandonase Vitoria e España. Porén, cando chegou a Roma, por consello do tamén exiliado cardeal Vidal i Barraquer, non renunciou ao cargo. 

Con todo a promesa do papa Pío XI a Múgica de defender os seus dereitos, dignidade e honra só durou até que o País Vasco foi ocupado polas forzas sublevadas. O 19 de xuño de 1937, catro días despois da caída de Bilbao, o papa Pío XI nomeou un administrador apostólico para a sede de Vitoria sen sequera comunicarllo ao bispo Múgica, que seguía sen poder volver á «España nacional». O bispo Múgica, como o cardeal Vidal i Barraquer, negouse a subscribir a «Carta colectiva do Episcopado Español» de 1 de xullo de 1937, feita pública o mes seguinte, porque nela dicíase que a represión na «España nacional» rexíase polo principio de xustiza.

A represión que o bando sublevado exerceu no País Vasco acabado de ocupar tamén incluíu numerosos sacerdotes vascos «separatistas» encarcerados polo delito de «rebelión». O delegado papal na «España nacional», monseñor Ildebrando Antoniutti, malia colaborar de xeito activo coa propaganda franquista antivasca, interveu en favor dalgúns dos membros do clero presos. Entre eles atopábanse uns relixiosos pasionistas confinados en Vitoria e uns 60 sacerdotes e relixiosos encarcerados en Bilbao. Tamén fixo xestións con bispos do sur de España para recibiren nas súas dioceses sacerdotes vascos a quen as autoridades franquistas non permitían exerceren o seu ministerio no País Vasco.

 A carta colectiva do episcopado español aos bispos de todo o mundo (xullo-agosto de 1937) 
O 1 de abril de 1939, o mesmo día en que o Xeneralísmo Franco emitiu o famoso «último parte» en que proclamaba «a guerra rematou», o papa Pío XII (o cardenal Pacelli que o 2 de marzo fora nomeado papa tras a morte de papa Pío XI) felicitaba por telegrama a Franco pola súa «vitoria católica»:
A Carta Colectiva del Episcopado español a los obispos del mundo entero foi un documento dos bispos españois. Tiña o obxectivo de informar as e os católicos de fóra de España da postura que tomara a Igrexa católica en España na Guerra Civil. Databa de 1 de xullo de 1937, case un ano despois do inicio da guerra, mais non se divulgou até mediados de agosto co fin de obter a sinatura dos poucos bispos recalcitrantes, e tamén para que os bispos de todo o mundo, aos que a carta se dirixía, a recibisen cando a prensa a dese a coñecer. Foi redactada polo cardeal primado de Toledo Isidro Gomá a instancias de Franco. Este pediulle ao cardeal o 10 de maio de 1937 que, xa que o episcopado español o apoiaba, publicase "un escrito dirixido ao episcopado de todo o mundo, co rogo de procurar a súa reprodución na prensa católica, para revelar a verdade. Porén, a «verdade» que o xeneral Franco pretendía que se difundise nese documento estaba destinada a contrarrestar a condena feita por amplos sectores do catolicismo europeo e americano máis avanzado dos asasinatos cometidos polo bando sublevado de 14 sacerdotes no País Vasco e de miles de obreiros e campesiños en toda a zona sublevada. Estes sectores, ademais, rexeitaban considerar a guerra civil española como unha cruzada ou guerra santa.

Franco logrou plenamente o seu obxectivo; os bispos de practicamente todo o mundo adoptaron en diante o punto de vista do bando sublevado sobre a guerra civil española, en especial pola súa descrición da persecución relixiosa desencadeada na zona republicana. Como se escribiu dende a Oficina Nacional de Propaganda franquista, «a carta dos bispos españois é máis importante para Franco no estranxeiro que a toma de Bilbao ou Santander". Deste xeito produciuse a manipulación propagandística absoluta que o cardeal Vidal i Barraquer temera e que o levou, entre outras razóns, a non subscribir a carta colectiva.

Ademais do bispo de Menorca Joan Torres Ribas, confinado na súa illa, o cardeal Pedro Segura y Sáenz, exiliado en Roma, e o bispo de Orihuela-Alacante, o vasco Javier Irastorza Loinaz, tampouco asinaron a Carta colectiva o bispo de Vitoria Mateo Múgica nin o cardeal primado de Tarragona Vidal i Barraquer. O bispo de Vitoria Mateo Múgica Urrestarazu (expulsado de España por orde da Xunta de Defensa Nacional por protestar polo asasinato de 14 sacerdotes vascos a mans do bando sublevado) declarou que non podía asinar un documento no que se eloxiaban os principios de xustiza e o modo de aplicala dos tribunais militares. Respondeu así á acusación de que na zona franquista tamén había unha dura represión.

O caso do cardeal Vidal i Barraquer, que non asinou a carta e que acabou por morrer no exilio, é sen dúbida o máis significativo dos cinco, ao tratarse talvez da figura máis destacada do momento da Igrexa católica en España. A súa negativa a asinar a carta baseouse en dous argumentos. Por unha banda, ao seu parecer era un documento «propio para propaganda... pouco axeitado á condición e carácter de quen deben subscribilo» e ao que se lle podía dar «unha interpretación política polo seu contido e por algúns datos ou feitos nel consignados». Por outra banda, consideraba que a súa publicación podería empeorar a difícil situación que xa vivían o clero que se atopaba na zona republicana. O cardeal tamén aducía a orixe do documento, compracer a petición do xeneral Franco, pois xulgaba perigoso «aceptar suxestións de persoas estrañas á xerarquía en asuntos da súa incumbencia». Con todo, a razón fundamental da negativa do cardeal Vidal i Barraquer foi que cría que a Igrexa non debía identificarse con ningún dos dous bandos, senón máis ben facer obra de pacificación. Así o expuña repetidamente nas súas cartas ao cardeal Pacelli, Secretario de Estado.

Tamén pagaron co exilio eclesiásticos menores e intelectuais de peso, como o cóengo, José Manuel Gallegos Rocafull, amigo do futuro cardeal Vicente Enrique y Tarancón. Este defendeu activamente a inocencia da República na represión relixiosa e asistira á represión fascista en Córdoba, que segundo algunhas fontes superou o dobre de mortos da máis divulgada de Paracuellos. En 1937 publicou o folleto La carta colectiva de los obispos facciosos: Réplica e dende o exilio en París continua o seu apoio á República nas súas obras. Colaborou na revista Esprit, órgano da esquerda católica intelectual, na que sostivo a súa tese contra o concepto de «Cruzada Nacional» aplicada polo episcopado español á Guerra Civil. Entre os seus amigos atopábanse Emmanuel Mounier, fundador da devandita revista Esprit, ou o filósofo Jacques Maritain. O papa fixo presión para que calase e foi suspendido a divinis polo seu bispo. Tivo que exiliarse en México, onde deu clases na UNAM. A igrexa mexicana conseguiu levantarlle esa suspensión.

 A Igrexa da Vitoria 
Franco contestoulle inmediatamente:

miniatura|Coroación do papa Pío XII en marzo de 1939
No medio do derrubamento da fronte de Aragón que ía dividir en dúas a zona republicana coa chegada do bando sublevado a Vinaròs o 15 de abril de 1938, o Vaticano decidiu recoñecer plenamente o goberno de Burgos. Nomeou un nuncio que substituiría o «delegado papal» Ildebrando Antoniutti, quen desde xullo de 1937 exercera a representación pontificia ante o Xeneralísimo. O designado polo papa Pío XI foi monseñor Gaetano Cicognani, quen acababa de perder o seu posto de nuncio en Viena pola Anschluss (anexión) de Austria pola Alemaña nazi. Presentou as súas cartas credenciais a Franco o 24 de maio, xunto co recentemente nomeado embaixador de Portugal. Un mes despois, o 30 de xuño, facía o mesmo ante Pío XI o embaixador da «España nacional» ante o Vaticano, José Yanguas Messía.

Pouco antes do fin da guerra, o que xa se perfilaba como novo réxime franquista decidiu aproveitar a colaboración dos sacerdotes católicos e a información dos arquivos parroquiais para levar a cabo a súa represión contra simpatizantes republicanos. A Lei de Responsabilidades Políticas do 9 de febreiro de 1939, para poder dar por concluídas as súas investigacións contra sospeitosos de seren «esquerdistas», requiría informes das forzas policiais, a Falange, o alcalde e, ademais, o párroco da localidade do acusado.

Cando se produciu o triunfo do bando sublevado na guerra, a Igrexa española, que se adherira masivamente ao golpe de Estado, implicouse con entusiasmo nas festas da vitoria sobre a outra media. A mesma Santa Sé, que durante a maior parte do conflito se mostrara tan reticente, acabou por sumarse tamén ás celebracións.Dúas semanas despois, o 16 de abril de 1939, Radio Vaticano difundiu unha mensaxe lida polo propio papa Pío XII que comezaba coa frase «Con inmenso gozo».Documento «Con inmenso gozo». El franquismo. Primera parte, de Stanley G. Payne. Arlanza Ediciones.Navarra 1936: de la esperanza al terror. VV.AA., Grupo Cultural Altaffaylla, Tafalla, 2003, ISBN 84-930957-9-6. Nela tamén se facía referencia á «vitoria» dos que «se propuxeran a difícil tarefa de defender e restaurar os dereitos e o honor de Deus e da Relixión». A mensaxe comezaba así:

A continuación o cardeal Gomà, quen presidía a cerimonia acompañado de 19 bispos (e en presenza del nuncio do Vaticano monseñor Cicognani), bendixo o «Caudillo» fincado de xeonllos ante el:

miniatura|Exterior da igrexa de Santa Bárbara, onde tivo lugar a cerimonia de exaltación do Caudillo
Julio Caro Baroja fixo o seguinte xuízo sobre o papel da Igrexa na zona sublevada na súa obra pioneira sobre o anticlericalismo en España publicada en 1980:

esquerda|miniatura|Interior da igrexa de Santa Bárbara
A continuación o cardeal Gomà, quen presidía a cerimonia acompañado de 19 bispos (e en presenza del nuncio do Vaticano monseñor Cicognani), bendixo o «Caudillo» fincado de xeonllos ante el:

Despois o Xeneralísimo e o cardeal primado fundíronse nunha forte aperta. O día seguinte o diario Arriba publicou: «Despois da Vitoria, a Igrexa, o Exército, o Pobo, consagraron a Franco Caudillo de España».

Finalmente, o 11 de xuño de 1939 o propio papa Pío XII recibe 3300 lexionarios nunha cerimonia solemne no Vaticano. O acto formaba parte dunha xira de celebración da vitoria por Alemaña e Italia, nunha delegación encabezada polo ministro Ramón Serrano Suñer. O día antes desfilaran para Mussolini. O pontífice bendixo ás tropas franquistas e afirmou que foran "os defensores da fe e da civilización".

 A Igrexa católica na zona republicana 

 A persecución relixiosa 
As autoridades republicanas (especialmente os gobernos autónomos de Cataluña e do País Vasco) intentaron evitar os asasinatos de sacerdotes e relixiosos, e en xeral das persoas de dereitas e de militares. No País Vasco o goberno de José Antonio Aguirre conseguiu dominar a situación e alí non houbo perseguimento relixioso. En Cataluña, malia que o poder efectivo tíñano os centos de comités revolucionarios fundamentalmente anarquistas que xurdiran tras a derrota da sublevación do 19 de xullo, a Generalitat presidida por Lluís Companys conseguiu pór a salvo miles de persoas de dereitas ameazadas, entre elas numerosos sacerdotes, como a cabeza da Igreza en Cataluña, o arcebispo de Tarragona Vidal i Barraquer, que fora detido por un grupo de milicianos) e relixiosos (entre eles 2142 monxas). Concedéuselles pasaportes e fretáronse barcos franceses e italianos para que puidesen fuxir ao estranxeiro. Precisamente as autoridades e os políticos cataláns que máis participaran nesta tarefa tamén tiveron que abandonar Cataluña por causa das ameazas que recibiron dos comités anarquistas. Foi o caso do deputado de Unió Democràtica de Catalunya Manuel Carrasco Formiguera, quen acabou sendo fusilado polos franquistas. Outra persoa que destacou en Cataluña no labor de salvar eclesiásticos e persoas de dereitas no verán de 1936 foi o sindicalista anarquista moderado Joan Peiró, quen foi ministro de Industria no goberno de Largo Caballero. Peiró escribiu aqueles meses iniciais da guerra numerosos artigos no periódico Llibertat de Mataró nos que denunciou os asasinatos de sacerdotes e relixiosos unicamente pola súa condición. Peiró, como Carrasco Formiguera, acabou sendo fusilado polos franquistas. Por outra banda, o dirixente nacionalista vasco Manuel de Irujo cando visitou Barcelona manifestou pola radio que o perseguimento relixioso que se estaba a producir era indigno da tradición democrática de Cataluña. O lehendakari José Antonio Aguirre, no discurso que pronunciou ante as Cortes españolas reunidas en Madrid para aprobar o Estatuto de Autonomía do País Vasco, dixo:

miniatura|250x250px| Milicianos vestidos con roupas litúrxicas tras o saqueo dunha igrexa en Madrid (1936)
Sobre todo durante os primeiros meses da guerra na zona republicana desatouse unha salvaxe persecución relixiosa con asasinatos, incendios e saqueos. Os autores destes foron extremistas aos que se lles sumaron delincuentes comúns saídos dos cárceres. Todo iso estaba inmerso na vaga de violencia desatada contra as persoas e as institucións que representaban a «orde burguesa» que quería destruír a Revolución social española de 1936, a cal se produciu na zona onde o golpe militar fracasou. Durante varios meses bastaba que alguén fose identificado como sacerdote, relixioso ou simplemente cristián militante para ser executado sen proceso. Os revolucionarios opostos ao golpe militar equiparaban a Igrexa española coa dereita. Ante esta barbarie, durante a que tamén se saquearon e incendiaron igrexas, conventos e mosteiros, a Igrexa confiou no bando sublevado para defender a súa causa e «devolver a nación ao seo da Igrexa».

Canto ao número de vítimas as autoridades do bando sublevado falaron de «400 000 irmáns nosos martirizados polos inimigos de Deus» ou de «centenares de miles» de «vítimas covardemente asasinadas, en primeiro termo pola súa fe relixiosa». Un folleto de propaganda franquista editado en París en 1937 cifrou o número en 16 750 sacerdotes e o 80% dos membros das ordes relixiosas. Estas cifras mantivéronse como oficiais durante as dúas primeiras décadas da ditadura franquista. En 1961 o sacerdote Antonio Montero Moreno (quen despois sería bispo de Badaxoz) publicou Historia de la persecución religiosa en España 1936-1939, o primeiro estudo sistemático e serio realizado até entón, citando as vítimas polos seus nomes. Segundo ese estudo foron asasinados na zona republicana 12 bispos,Os bispos asasinados foron Florentino Asensio Barroso, bispo de Barbastro (1877-1936); Eustaquio Nieto Martín, bispo de Sigüenza (1866-1936); Miguel Serra Sucarrats, bispo de Segorbe (1868-1936); Manuel Basulto Jiménez, bispo de Xaén (1869-1936); Manuel Medina Olmos, bispo de Guadix (1869-1936); Cruz Laplana y Laguna, bispo de Cuenca (1875-1936); Manuel Irurita Almándoz, bispo de Barcelona (1876-1936); Salvio Huix Miralpeix, bispo de Lleida (1877-1936); Manuel Borrás Ferré, bispo auxiliar de Tarragona (1880-1936); Narciso de Esténaga Echevarría, bispo de Cidade Real (1882-1936); Juan de Dios Ponce y Pozo, administrador apostólico de Orihuela (1878-1936); Diego Ventaja Milán, bispo de Almería (1880-1936) e Anselmo Polanco Fontecha, bispo de Teruel (1881-1939). 4184 sacerdotes seculares, 2365 relixiosos e 263 monxas. No libro Montero Moreno afirma: 

«En toda a historia da Igrexa universal non hai un só precedente, nin sequera nas persecucións romanas, do sacrificio sanguento, en pouco máis dun semestre, de doce bispos, catro mil sacerdotes e máis de dous mil relixiosos».

Por outra banda, o libro de Montero interpreta a historia da República en clave antimasónica. Aínda que non chega a afirmar que a masonaría é un instrumento da conspiración xudía, si destaca o papel dos xudeus nela. De feito, asegura que a queima de conventos de maio de 1931 obedecía a unha consigna de xudeus e masóns.

Non se coñece o número de segrares católicos que foron asasinados non polo que puidesen facer a nivel individual, senón por pertenceren a unha asociación confesional católica ou soamente por seren católicos practicantes. Trátase esta dunha tarefa moito máis laboriosa e delicada porque se mesturan as razóns relixiosas coas políticas ou, como en moitos casos sucedeu, con simples vinganzas persoais. A razón principal desta confusión foi a pretensión do franquismo de presentar todos os mortos do seu bando como «caídos por Deus e por España». 

Nada máis terminar a guerra as autoridades franquistas abriron un macroproceso, a Causa General, que englobaba todos os crimes cometidos polos «roxos». Acumuláronse declaracións e interrogatorios que ocuparon miles de cartapacios. Porén, esta <i>Causa General</i> acabou por se abandonar sen facer uso do pescudado, xa que os resultados obtidos foron moi inferiores ás expectativas.

O que si aclararon as investigacións posteriores á de Montero Moreno é que o maior número de asasinatos produciuse entre xullo e setembro de 1936, cando os membros do clero eran apresados e executados sen ningún tipo de xuízo. A partir de setembro comezaron a funcionar os tribunais populares impulsados polo novo goberno de Largo Caballero. Estes deron unhas mínimas garantías xurídicas aos detidos e as condenas adoitaban acabar con penas de prisión e non coa morte. 

Tras os sucesos de maio de 1937 e a formación do goberno de Juan Negrín, no que o Ministerio de Xustiza foi ocupado polo católico do Partido Nacionalista Vasco Manuel de Irujo, cesaron completamente os asasinatos. A maioría dos sacerdotes que estaban en prisión foron postos en liberdade. Con todo, continuou a prohibición do culto público católico, así como outras medidas revolucionarias. Só ao final da guerra, coa desbandada do exército republicano cara á fronteira francesa, volveron producirse novas vítimas entre os membros do clero, entre as que destaca o bispo de Teruel Anselmo Polanco Fontecha.

Canto ás causas alegadas polos comités revolucionarios para os asasinatos do clero, a máis frecuente foi que desde as igrexas e os campanarios se disparou contra as milicias leais á República ou contra «o pobo». Non se puido probar dita afirmación con ningún caso. Porén, os membros dos comités revolucionarios crían isto firmemente porque se identificaba a Igrexa coa dereita, facendo caso de discursos anticlericais de determinados xornais. Por exemplo, o diario da CNT Solidaridad Obrera xustificou a matanza dos irmáns de San Juan de Deus do Hospital de Sant Pau de Barcelona coa afirmación —nunca probada— de que estes administraran inxeccións letais aos doentes ou feridos de xeito intencional.As autoridades republicanas, en especial os gobernos autónomos de Cataluña e do País Vasco, tentaron evitar os asasinatos de sacerdotes e relixiosos, e en xeral das persoas de dereitas e de militares. No País Vasco o goberno de José Antonio Aguirre conseguiu dominar a situación e alí non houbo persecución relixiosa. En Cataluña, malia que o poder efectivo tiñano os centos de comités revolucionarios fundamentalmente anarquistas que xurdiran tras a derrota da sublevación do 19 de xullo, a Generalitat presidida por Lluís Companys conseguiu pór a salvo miles de persoas de dereitas ameazadas, entre elas numerosos sacerdotes (como o líder da Igrexa en Cataluña, o arcebispo de Tarragona Vidal i Barraquer, que fora detido por un grupo de milicianos) e relixiosos, entre eles  monxas. Concedéronlles pasaportes e fretaron barcos franceses e italianos para que puidesen fuxir ao estranxeiro. Precisamente as autoridades e os políticos cataláns que máis participaran nesta tarefa tamén tiveron que abandonar Cataluña polas ameazas que recibiron dos comités anarquistas. Foi o caso do deputado de Unió Democràtica de Catalunya Manuel Carrasco Formiguera, quen acabou sendo fusilado polos franquistas. Outra persoa que destacou en Cataluña no labor de salvar eclesiásticos e persoas de dereitas no verán de 1936 foi o sindicalista anarquista moderado Joan Peiró, quen sería ministro de Industria no goberno de Largo Caballero. Peiró escribiu naqueles meses iniciais da guerra numerosos artigos no xornal Llibertat de Mataró nos que denunciou os asasinatos de «sacerdotes e relixiosos unicamente porque o eran». Peiró, como Carrasco Formiguera, acabou fusilado polos franquistas. Por outra banda, o dirixente nacionalista vasco Manuel de Irujo, cando visitou Barcelona, manifestou pola radio que a persecución relixiosa que se estaba a producir era indigna da tradición democrática de Cataluña. O lehendakari José Antonio Aguirre, no discurso que pronunciou ante as Cortes españolas reunidas en Madrid para aprobar el Estatuto de Autonomía do País Vasco, dixo:

Con todo, malia todas estas iniciativas, a Igrexa e o culto católico na zona republicana desapareceran, agás no País Vasco. Nun informe interno presentado ante o Consello de Ministros o 7 de xaneiro de 1937, o ministro católico sen carteira Manuel de Irujo, do PNV, denunciou que no «territorio leal» «todas as igrexas pecháronse ao culto, o cal quedou total e absolutamente suspendido» (e «nas igrexas foron instalados depósitos de todas clases, mercados, garaxes, cuadras, cuarteis, refuxios...»). Engadiu que «unha gran parte dos templos, en Cataluña con carácter de normalidade, incendiáronse», ademais de que «os altares, imaxes e obxectos de culto, salvo moi contadas excepcións, foron destruídos, os máis con vilipendio». Así mesmo, afirmaba Irujo, «todos os conventos foron desaloxados e suspendida a vida relixiosa nos mesmos» e «os seus edificios, obxectos de culto e bens de todas clases foron incendiados, saqueados, ocupados ou derruidos». «Sacerdotes e relixiosos foron detidos, sometidos a prisión e fusilados sen formación de causa por miles, feitos que, aínda que amenguados, continúan aínda, non tan só na poboación rural, onde se lles deu caza e morte de modo salvaxe, senón nas poboacións. Madrid e Barcelona e os restantes grandes cidades suman por centos os presos nos seus cárceres sen outra causa coñecida que o seu carácter de sacerdote ou relixioso». Por último, Irujo denunciaba que se chegou á prohibición absoluta de imaxes e obxectos de culto nas casas particulares e que cando a policía efectuaba rexistros nelas, destruía «con escarnio e violencia imaxes, estampas, libros relixiosos e todo o que se relacionase co culto». Acabado o seu informe, Irujo pediu ao resto de membros do goberno de Largo Caballero que aprobasen o restabelecemento da liberdade de conciencia e da liberdade de cultos recoñecida na vixente Constitución de 1931. Porén, a súa proposta foi rexeitada por unanimidade por entender que a opinión pública o desaprobaría, debido ao aliñamento da Igrexa católica co bando sublevado.

 O País Vasco, a excepción 
miniatura| José Antonio Aguirre durante un discurso no Aberri Eguna de 1933 celebrado en Donostia
No País Vasco republicano non houbo persecución relixiosa, aínda que nos primeiros momentos algúns sacerdotes foron asasinados por extremistas de esquerda. Ningunha igrexa foi incendiada nin clausurada e o culto católico desenvolveuse con normalidade. A razón foi que o Partido Nacionalista Vasco (PNV), católico, non se sumou ao movemento militar senón que permaneceu fiel á República. De feito, un membro do PNV, Manuel de Irujo, incorporouse ao goberno de Largo Caballero en setembro de 1936 como ministro sen carteira, e o 1 de outubro as Cortes españolas da República aprobaron o Estatuto de Autonomía do País Vasco, formándose a continuación un goberno vasco presidido polo peneuvista José Antonio Aguirre. 

De feito, no País Vasco nas primeiras semanas da guerra 17 sacerdotes vascos nacionalistas foron asasinados polo bando sublevado (e non polos «roxos») por seren «separatistas». Isto motivou a expulsión da «España nacional» do bispo de Vitoria Mateo Múgica Urrestarazu, por protestar até a Xunta de Defensa Nacional do bando sublevado. A represión que o bando sublevado exerceu no País Vasco ocupado tamén incluíu numerosos sacerdotes vascos «separatistas» encarcerados polo delito de «rebelión».

 O intento de reapertura das igrexas católicas polo goberno de Juan Negrín (1937-1939) 
No goberno que formou o socialista Juan Negrín tras os sucesos de maio de 1937, o católico peneuvista Manuel de Irujo ocupou o Ministerio de Xustiza, o departamento que en España adoitaba ocuparse dos asuntos relixiosos. O encargo que recibiu Irujo de Negrín foi que normalizase a vida relixiosa na zona republicana. Negrín buscaba normalizar todos os aspectos da retagarda republicana, así como contrarrestar a pésima imaxe que deran da República a nivel internacional as matanzas de curas e os incendios de igrexas. O primeiro froito da nova política foi a tolerancia ao culto doméstico. As misas e outras cerimonias piadosas celebradas nas casas particulares xa non foron perseguidas nin, con algunhas poucas excepcións, daban lugar a detencións. Isto realizouse malia que en ocasións se convertían en reunións favorables ao bando sublevado, rezábase pola vitoria de Franco ou servían para que os membros da quinta columna establecesen contacto, en especial en Madrid.

Canto ao restabelecemento do culto público, o Goberno atopouse coa rotunda oposición dos anarquistas e tamén dalgúns católicos republicanos (como os membros de Unió Democràtica de Catalunya). Tamén se opoñían as autoridades eclesiásticas, que pensaban que as igrexas non se podían reabrir sen máis esquecendo os asasinatos e os incendios dos primeiros meses da guerra. Consideraban, ademais, que todo iso se podería converter nun instrumento da propaganda republicana. Tras a inclusión da liberdade de conciencia nun dos «13 puntos de Negrín» proclamados o 1 de maio de 1938, en agosto o Goberno enviou en segredo a Roma un eclesiástico de confianza do cardeal Vidal i Barraquer para lle facer saber á Santa Sé o seu propósito de normalizar a vida eclesiástica e reconciliarse coa Igrexa. Na carta que enviou ao secretario de Estado do Vaticano declaraba «o desexo sincero e ardente» do Goberno da República de «normalizar o restabelecemento do culto público, o regreso dos sacerdotes ás súas parroquias e mesmo o regreso do eminentísimo metropolitano [o cardeal Vidal i Barraquer], a quen se lle darían todas as garantías convenientes e teríanselle todas as consideracións e honras correspondentes á súa altísima dignidade». Por último, falábase da vontade do Goberno de restabelecer de feito as relacións diplomáticas entre a República e a Santa Sé. A resposta da Santa Sé foi evasiva, sen comprometerse en nada, aínda que deixaba a porta aberta se a situación da Igrexa na zona republicana seguía mellorando.

O 17 de outubro de 1938 produciuse un novo xesto de reconciliación coa Igrexa. Catro ministros do Goberno (Manuel de Irujo, Julio Álvarez del Vayo, Paulino Gómez e Tomás Bilbao) presidiron o enterro católico do oficial vasco capitán Vicente Eguía Sagarduy morto en combate, ao que se lle deu gran publicidade na prensa e que tivo gran impacto a nivel internacional. «Aquel día os cidadáns viron atónitos no paseo de Gràcia unha comitiva formada por un sacerdote revestido de alba e capa pluvial e cuberto co bonete, precedido dun acólito que vestía sotana e roquete e empuñaba unha gran cruz alzada. O paso seguinte foi a creación o 8 de decembro de 1938 do Comisariado de Cultos da República, encargado de protexer a liberdade relixiosa e de cultos. Negrín nomeou á fronte deste un colega católico e amigo seu Jesús María Bellido Golferichs, quen aceptou o cargo «cumprindo un deber de católico». Porén, o culto público non tivo tempo para ser restabelecido por mor da ofensiva de Cataluña lanzada o 23 de decembro de 1938, que en só mes e medio ocupou toda Cataluña. Así pois, a reapertura dos templos católicos en Cataluña non foi obra da República, senón que a trouxeron as tropas de Franco. Cando xa se fixeron os preparativos para reabrir ao culto unha das capelas da catedral de Tarragona, o bando sublevado entrou na cidade o 15 de xaneiro.

 Notas 

 Véxase tamén 
 Bibliografía 





Categoría:Catolicismo en España
Categoría:Guerra civil española