Diagnóstico enfermeiro

En enfermaría, o diagnóstico enfermeiro ou diagnóstico de enfermaría é un xuízo sintético das respostas humanas do individuo, familia ou comunidade, que requiren coidados de saúde na prevención da enfermidade, o mantemento e mellora da saúde, ou o fin da vida. O seu obxectivo é identificar o estado de saúde dun paciente ou cliente, e os problemas relativos ao coidado da súa saúde.

 Definicións 
Segundo Marjorie Gordon, un diagnóstico de enfermaría é un «problema de saúde real ou potencial que os enfermeiros, en virtude da súa formación e experiencia, teñen capacidade e dereito legal de tratar». Os diagnósticos de enfermaría son, por tanto, problemas que poden previrse, resolverse ou reducirse, mediante actividades independentes de enfermaría.Gordon (2007), p. 432 

A definición proposta pola AENTDE (maio de 2001) é a seguinte: «Xuízo clínico, sobre a resposta dunha persoa, familia ou comunidade a etapas da vida/problemas de saúde reais ou potenciais, que o enfermeiro identifica, valida, e trata de forma independente».

O diagnóstico enfermeiro constitúe a segunda etapa do proceso de enfermaría, na que se analizan os datos recollidos do paciente ou cliente coa finalidade de identificar os problemas que constituirán a base do plan de coidados. 

 Trazos distintivos 
Baséase nunha concepción integral do individuo e contempla o aspecto biopsicosocial, que inflúe na aparición da enfermidade.

Os estándar que determinan se un problema constitúe un diagnóstico de enfermaría son:

 Garda relación cunha resposta humana.
 O profesional pode prescribir e realizar legalmente tratamento do problema.
 O problema prodúcese repetidamente nun número significativo de pacientes.
 Identifícanse unha ou máis necesidades humanas segundo Maslow.
 O problema non é unha enfermidade específica, identificada como tal no sistema de clasificación médica estándar.

 Proceso de diagnóstico 
A creación dun diagnóstico de enfermaría pasa por unha serie de etapas:

 Recolección de datos a través dunha entrevista - recollida de datos estadísticos relevantes para desenvolver un diagnóstico.
 Detección de sinais/patróns - cambios no estado físico (p. ex., gasto urinario diminuído).
 Establecemento de hipóteses - alternativas posibles que poderían causar sinais ou patróns previos.
 Validación - pasos necesarios para desestimar outras hipóteses, e para simplificar nun só problema.
 Diagnóstico - decisión sobre o problema baseado na validación.

Marjory Gordon estableceu o formato P.E.S., acrónimo cuxas siglas corresponden a:

 P = problema: «etiqueta diagnostica»
 E = etioloxía: «en relación con...» ou «relacionado con...»
 S = signos e síntomas: «manifestado por...»

Exemplos:

 «Dor crónica relacionado co seu proceso dexenerativo muscular, manifestado por alteración na capacidade de seguir coas actividades previas».
 «Medo, sentimento de alarma e temor relacionados cun procedemento descoñecido para o paciente e manifestados por alteracións fisiolóxicas e emocionais».
 «Risco de diminución de perfusión tisular na extremidade inferior en relación coa posible obstrución polo catéter, embolismo ou trombose, manifestado por signos e síntomas de diminución da circulación sanguínea na extremidade onde está inserido o BCIA (balón intraaórtico de contrapulsación)».
 «Incapacidade familiar para asumir a situación relacionada cun inadecuado apoio, falta de coñecementos, medo á morte do paciente e medo á contorna da UCIC (unidade de coidados intensivos cardiovasculares), manifestada por peticións de axuda ou comportamento inadecuado».

O diagnóstico identifícase claramente coa formulación de hipóteses que precisan ser contrastadas nunha etapa posterior.

 Tipos de diagnósticos 
Os tipos de diagnósticos que existen, segundo o eixo 7 «Estado de Diagnóstico» que está publicado no Nanda Internacional 2009-2011, son os seguintes:

Reais: Describen as respostas humanas aos estados de saúde que existen nun individuo. Todos os diagnósticos considéranse reais se non se especifica outra cousa. Un exemplo de diagnóstico real é «náuseas». Estes diagnósticos inclúen as seguintes categorías diagnósticas:

 Etiqueta
 Definición
 Características definitorias
 Factores relacionados

Promoción da saúde: Comportamento motivado polo desexo do individuo de aumentar e actualizar o potencial humano en materia de saúde. Un exemplo sería «disposición para mellorar a esperanza». Todas as etiquetas destes diagnósticos empezan en «disposición para mellorar».  Estes diagnósticos inclúen as seguintes categorías diagnósticas:

 Etiqueta
 Definición
 Características definitorias

De risco: son os diagnósticos que describen a vulnerabilidade ou posibilidade dun individuo para desenvolver un problema de saúde.  Describen as respostas humanas a eses problemas ou estados de saúde que poden desenvolverse. Estes diagnósticos inclúen as seguintes categorías diagnósticas:

 Etiqueta
 Definición
 Factores de risco

De saúde: Calidade ou estado de estar san. Un diagnóstico de saúde describiríanos as respostas humanas a niveis de benestar da persoa, familia ou ben comunidade que están en disposición de mellorar. Todas as etiquetas destes diagnósticos empezan en «disposición para mellorar». Un exemplo sería «disposición para mellorar o afrontamiento familiar». Inclúen as seguintes categorías diagnósticas:

 Etiqueta
 Definición
 Características definitorias
 Factores relacionados

Na NANDA 2012-2014 desaparecen os chamados diagnósticos de saúde.

 Diagnóstico situacional de saúde 
No ámbito da enfermaría familiar e comunitaria, un diagnóstico situacional de saúde consiste na caracterización mediante a observación do obxecto de estudo da realidade comunitaria. É a conclusión da identificación e análise da realidade de saúde dunha comunidade nun espazo e tempo determinados tendo en conta diferentes factores a través dos seus indicadores demográficos e epidemiolóxicos. Leva un conxunto de actividades que permiten a identificación de necesidades e/ou problemas de saúde dunha comunidade ou poboación específica que están baseados nas necesidades de información dos distintos niveis do sistema sanitario.

 Por que se fai un diagnóstico de saúde? 
Faise para dar unha solución ou unha alternativa fronte a un problema e/ou necesidade. Debemos diferenciar ben o que se entende por concepto de problema e de necesidade na planificación de saúde.

 Problema de saúde: É aquela situación considerada deficiente xeralmente asociada ao termo patolóxico ou enfermidade polo individuo, a colectividade ou o sistema sanitario.
 Necesidades: Cando existe diferenza ou desequilibrio entre a situación real atopada e unha situación óptima previamente considerada, xeralmente sobre a base das situacións de rexións ou países de contorna ou parecidas características socioeconómicas. Segundo quen e como se describe a situación de necesidades podemos distinguir:

 Necesidades normativas: Definidas por expertos. Xuízo de expertos en epidemioloxía.
 Necesidade sentida ou percibida: É a definida pola comunidade, é comunicado polos poboadores da comunidade.
 Necesidade expresada: Manifestada pola demanda de asistencia pola poboación. (Acompañado con indicadores de saúde) Exemplo: taxas de natalidade.
 Necesidades comparativas: Son o resultado de observar diferenzas entre grupos de características socioculturais e demográficas homoxéneas (comparación no marco teórico para correlación).

 Requisitos básicos 

 Que se utilicen obxectivos cuantificables.
 Que se abarque a toda a poboación da comunidade ou a unha mostra representativa.
 Delimitación da área da comunidade en estudo.

 Obxectivos do diagnóstico de saúde 

 Aproximarse ao coñecemento do estado de saúde.
 Análise da situación de saúde.
 Exame preliminar da situación de saúde.

 Identificar as necesidades e/ou problemas de saúde que afectan á comunidade.

 Identificar e sinalar problemas e necesidades da poboación.
 Proporcionar información particular ante problemas específicos de casos particulares de dano.
 Avaliar os recursos sanitarios en cantidade e calidade.

 Metodoloxía 
Distínguense tres fases a seguir de forma sistematizada, sistémica e ordenada.

1. Fase preparatoria:
a) Definir a información básica requirida (Coñecer o marco conceptual desde a historia da comunidade).  
b) Coñecer as fontes de información, problemas e limitacións.
2. Fase de recollida de información:
a) Recoller a información básica para cada grupo de datos valorando a idoneidade e obxectividade.  
b) Seleccionar a información descartando o que non sexa útil.  
c) Elaboración da información mediante os indicadores necesarios e prestación da mesma.
3. Fase de interpretación: Coñecer se a comunidade responde os intereses dos profesionais.
a) Análise da información descrita previamente. 
b) É necesario delimitar o estudo nunha área xeográfica e nun tempo determinado.  
c) Os datos deberán abarcar a toda a poboación ou a mostras representativas dela.  
d) Os datos deberán ser significativos da situación de saúde e dos seus factores condicionantes expresada en parámetros estadísticos como taxas, razóns, proporcións ou índices que se determinan.  
e) Os indicadores deberán definir exactamente criterios adaptados universalmente.  
f) A identificación de necesidades e/ou problemas completarase con información cualitativa e enquisas á poboación.

 Identificación do problema 
Ten que ver cos factores sociais e a posterior priorización de cada un deles.

 Magnitude: canto afecta?
 Importancia social: A quen afecta?
 Tendencia: Aumenta ou diminúe a cobertura de atención e diminúen as taxas de mortalidade.

1) Que problemas existen, por que? Lista de problemas e as súas explicacións posibles.

 Recoñecer a heteroxeneidade de problemas que se expuxeron, ter coidado de facer unha boa definición dos problemas e priorizalos adecuadamente.

2) Que factores sociais están involucrados nos problemas identificados? Lista de individuos ou organización así como das actividades vinculadas aos problemas.

 Identificar individuos ou grupos que teñan que ver coa non atención ou resolución dos problemas. Analizar as súas actividades e potencialidades.

3) Que quere lograr o enfermeiro? Cando?

 Sinalar con claridade os resultados que se pretende alcanzar; trátase da delimitación de obxectivos, e hai que ter coidado de non confundir este punto coas actividades.

4) Que se fará? Como haberá que organizarse? Accións, cantidade, persoal, tempo, data.

 Detallar as accións: Canto delas preténdese realizar, quen serán responsables das mesmas, datas probables en que devanditas accións deben executarse.

5) Que se necesita e como se financiará? Elementos, cantidade, custo, quen o consegue.

 Especificar os elementos: Canto deles e quen o consegue, así como o custo.

6) Que obstáculos hai? Como vencer estes obstáculos?

 Identificar as dificultades que nos están impedindo o logro dos obxectivos.

7) Como saber se se avanza? Resultados esperados. Reunións de control.

 Refírese á avaliación dos resultados. Hai que detallar os resultados esperados (obxectivos) e avaliar o seu progreso a través de reunións sucesivas nas cales se sinalará se se avanzou, retroceu, permaneceu igual ou non se iniciou a acción.

 Aspectos a considerar para elaborar o diagnóstico de saúde 
Este tema céntrase en explicar como levar a cabo un diagnóstico de saúde efectivo e como planificar adecuadamente as accións necesarias para resolver os problemas detectados nunha comunidade. Para realizar un diagnóstico de saúde de calidade, é esencial considerar dous enfoques principais: o técnico e o estratéxico. Estes dous elementos permiten estruturar unha análise coherente dos problemas que poidan xurdir.

1) No aspecto estratéxico, o obxectivo é cumprir certos propósitos fundamentais:

 Lexitimación: conseguir que a comunidade acepte as propostas feitas polos profesionais de enfermaría para resolver os seus problemas.
 Cambio: promover transformacións sociais que melloren a organización e funcionamento da sociedade.
 Crecemento: acadar unha maior produtividade e resultados óptimos nas intervencións realizadas.

2) No aspecto técnico, o aspecto técnico divídese en dous niveis:

 O primeiro refírese ao estado de saúde da poboación e á situación epidemiolóxica.
 O segundo abrangue os servizos e institucións que prestan atención sanitaria.

Estes niveis permiten avaliar tanto as condicións de saúde como os recursos dispoñibles para atendelas

O diagnóstico pode realizarse de dúas formas:

 Total: analiza a situación de toda a poboación.
 Parcial: céntrase nun grupo específico, o que pode levar a resultados contraditorios pero tamén necesarios.

O enfoque parcial pode perder a visión global do contexto social, pero é útil para formular propostas concretas que logo se poden aplicar a través das institucións sanitarias. Por iso, é importante non illar o diagnóstico parcial do conxunto social, senón integralo nunha visión máis ampla. Consecuentemente, non de debe actuar nun sector separado do social xa que o parcial debe ser visto no cadro da integridade. 

A partir dos propósitos e os niveis vanse a definir tres tipos de diagnósticos que corresponden: Diagnóstico administrativo, estratéxico e ideolóxico.

1) Diagnóstico administrativo. Este tipo de diagnóstico refírese ao propósito de crecemento e as actividades de servizo que se ofrecen nas institucións para poder resolver os problemas de saúde, o enfoque é obxectivo e funcional.

O estado de saúde dunha poboación desde un punto de vista administrativo identificásese por subgrupos, dividindo á poboación por idade, sexo e localización xeográfica; categorizando por tipos de enfermidades. Para que as categorías sexan eficaces necesita de dúas condicións: O sistema de atención debe funcionar con fluidez sen demoras e interrupcións con bastante organización, e doutra banda As enfermidades crónicas deben ser atendidas por profesionais capacitados; xeralmente estas dúas condicións danse só en países desenvolvidos.

En canto á situación epidemiolóxica refírese á causa das enfermidades, este termo pode ter dous conceptos que a sociedade determinou ao longo da historia, é dicir a causa pode conceptualizarse como castigo divino ou a introdución dun xerme ao organismo. O diagnóstico administrativo da situación epidemiolóxica utilizase certas condicións biolóxicas como as calidades das persoas que as fan susceptibles para contraer algunha enfermidade como o estado de inmunidade ou o contacto con xermes, e ecolóxico é dicir a relación da persoa co seu hábitat.

A combinación biolóxico e ecolóxico van dar orixe ao risco onde un grupo de persoas dunha comunidade van estar máis susceptible de sufrir unha enfermidade. O estudo da situación epidemiolóxica pode ser considerado como un elemento importante para deseñar programas de saúde, pero ás veces non se cumpre porque nos países subdesenvolvidos as institucións encargadas de realizar unha análise epidemiolóxica o que fan é contabilizar os insumos, controlar o acceso ás fontes de auga, etc. e non existen informes onde indican a distribución de enfermidades e non organizan sistemas de vixilancia epidemiolóxica.

Un programa vén ser unha organización sistémica de actividades para brindar servizos de saúde, dentro de cada programa estúdanse os recursos e a forza de traballo, realízanse a descrición dos accesos e saídas dos produtos dunha institución e a vantaxe de realizar un estudo desde un programa é que se logra alcanzar unha uniformidade xa que existe unha coexistencia entre os recursos e as metas trazadas dentro dunha mesma institución.

2) Diagnóstico estratéxico. Este tipo de diagnóstico corresponde aos intereses e conflitos que aparecen en cada poboación e fronte ao que se presenta en cada sociedade débese formular propostas estratéxicas. O propósito do diagnóstico estratéxico é o crecemento da produtividade grazas ao pensamento estratéxico coa intención de producir cambios, para o que se necesita dispor de poder, é dicir a forza das persoas de querer cambiar pola contra estes cambios non poderán permanecer por moito tempo porque non hai unha barreira que protexa os cambios.

Neste tipo de diagnóstico o estado de saúde estudarase a través de dous aspectos: Realizarase en poboación urbana, rural, periu urbana e zonas periféricas e as diferenzas entre os grupos que pode clasificalos de acordo a unha situación epidemiolóxica, os grupos protexidos ou os grupos desprotexidos.

No nivel epidemiolóxico debe proporcionar medidas para elixir condicións que deben utilizarse no estudo do estado de saúde e explicar o porqué das mesmas. Doutra banda o que trata de lograr o diagnóstico estratéxico é poder cambiar a maneira como se supón que é a causalidad das enfermidades ou como o di Kuhn ter un modelo ou paradigma epidemiolóxico e comprender o proceso saúde enfermidade.

O diagnóstico estratéxico mostra modelos da atención de saúde ás persoas: O primeiro modelo é que un profesional de saúde preste servizos contra o pago de quen recibe a atención, aquí a remuneración é directa. O segundo modelo é prestar servizos a un subsector da poboación que non está na condición de pagar o servizo que recibe e a remuneración será a través do estado e un Terceiro modelo modifica un sector e os investimentos non é do goberno nin de negocios privados senón das necesidades de consumir das agrupacións.

3) Diagnóstico ideolóxico. Este tipo de diagnóstico corresponde ao vínculo entre as forzas sociais ao redor da saúde e cuxo propósito é a legitimación. Este termo de legitimación é un proceso mediante o cal se logra que unha decisión ou proposta sexa aceptada como legal e válida para a sociedade. Unha proposta debe ser legal sempre en cando logre cambiar comportamentos nas forzas sociais e é válido cando estas forzas sociais deliberen prósperamente os novos comportamentos noutras o acepten favorablemente. Pero non sempre terá as dúas características xa que poida que a proposta se considere como positiva pola sociedade pero que non sexa legal neste caso terase que modificar.

O diagnóstico ideolóxico diferénciase do administrativo e estratéxico, en canto este tipo non se realiza tendo en conta niveis como estado de saúde, situación epidemiolóxica senón só considera a filosofía é dicir as prácticas e os coñecementos das persoas dunha sociedade, a tarefa do diagnóstico ideolóxico é identificar os principais coñecementos no campo da saúde da sociedade.

 Aplicacións do diagnóstico de saúde na comunidade 
O diagnóstico de saúde non é un fin en si mesmo, senón unha etapa fundamental para a posterior toma de decisións. Servirá para:

 Proporcionar información xeral e particular nalgún problema específico. Por exemplo, para establecer a etioloxía dalgunhas enfermidades.
 Sinalar as necesidades e prioridades en materia de saúde.
 Avaliar os recursos necesarios existentes.
 Constituír a base para a planificación e programación en saúde.
 Problemas do diagnóstico de saúde 

 Obsesión pola información de tipo cuantitativo, sen valorar a información que non se pode medir e que ten peso na toma de decisións.
 Esixencia de globalidad e exahustividad, que non permite recoller datos de maneira selectiva, orientada cara aos problemas.
 Alto consumo de tempo e recursos.
 Falta de aplicación.
 Non recolle a opinión da comunidade sobre a súa saúde.
 Non se orienta cara á promoción da saúde senón cara á loita contra a enfermidade e a morte.
 Non se detectan necesidades dos grupos marxinais.
 Os datos non teñen significación estadística.
 Non correspondencia da área estudada coas áreas doutros rexistros oficiais.
 Perda de información dos rexistros.

 Postura dos enfermeiros profesionais ante o uso do diagnóstico de enfermaría 
Parte dos enfermeiros apoian o uso dunha terminoloxía estandarizada e confían en que esta axudará á Enfermaría a ser máis científica e baseada en evidencias. En cambio, outros enfermeiros senten que «os diagnósticos de Enfermaría son dunha mentalidade de torre de marfil» e que «nin axudarán na planificación do coidado nin en diferenciar á Enfermaría do Medicamento».Anderson (1998), pp. 1975-2035 

 Organizacións relacionadas 
A principal organización para a definición estandarizada dos diagnósticos é a North American Nursing Diagnosis Association, tamén coñecida como NANDA-Internacional. Outras asociacións internacionais son a AENTDE (español), AFEDI (francés) e ACENDIO (Europa). Na práctica clínica o profesional de Enfermaría pódese decatar que o uso de estándares establecidos son parte esencial do seu labor; como toda profesión debe ter patróns establecidos e guiarse neles para poder así universalizar os seus obxectivos, falar unha mesma linguaxe e buscar as mesmas metas, dar prioridade a actividades e unificar criterios de resposta. O Diagnóstico Enfermeiro é un instrumento que ofrece bases para facilitar o labor de Enfermaría, aínda que o seu contido aínda non é tan amplo ten a vantaxe de recibir máis achegas aos seus Diagnósticos sustentados cientificamente e, sobre todo, proporcionar aos profesionais a oportunidade de penetrar no mundo da investigación. 

 Notas 

 Véxase tamén 
 Bibliografía 



 Gordon M. Diagnóstico enfermero. Proceso y aplicación. 3ª ed. Madrid: Elsevier; 1996. ISBN 978-84-8174-157-5.
 NANDA International. Diagnósticos enfermeros. Definiciones y clasificación 2021-2023. 12ª ed. Madrid: Elsevier España; 2021. ISBN 978-84-1382-127-6.
 Bulechek GM, Butcher HK, Dochterman JM (eds.). Clasificación de Intervenciones de Enfermería (NIC). 7ª ed. Amsterdam: Elsevier; 2018. ISBN 978-84-9113-404-6.
 Moorhead S, Johnson M, Maas ML, Swanson E. Clasificación de Resultados de Enfermería (NOC): medición en resultados de salud. 6ª ed. Barcelona: Elsevier; 2018. ISBN 978-84-9113-405-3.
 Alfaro-Lefevre R. Pensamiento crítico, razonamiento clínico y juicio clínico: un enfoque práctico. 7ª ed. Barcelona: Elsevier; 2021. ISBN 978-84-9113-831-0.
 Potter P, Perry A. Fundamentos de Enfermería. 9ª ed. Elsevier; 2019. ISBN 978-0-323-32740-4.
 Outros artigos 

enfermaría
diagnóstico
enfermaría pediátrica
enfermaría do traballo
enfermaría obstétrico-xinecolóxica
enfermaría de saúde mental
coidados paliativos

 Ligazóns externas 
 Guía de Metodoloxía e Diagnósticos de Enfermaría Sociedade de Enfermaría de Atención Primaria Asturias. Oviedo, 2002.
 Unidade de coordinación e desenvolvemento da Investigación en Enfermaría do Instituto de Saúde Carlos III 
 Acceso gratuitio aos recursos sobre Práctica Clínica Baseada na Evidencia do Instituto Joanna Briggs
 Páxina oficial do Ministerio de Sanidade e Consumo de España.

Categoría:Enfermaría
Categoría:Medicina
Categoría:Saúde