María Remedios del Valle

María Remedios del Valle, posteriormente autodenominada como Remedios Rosas, nada en Buenos Aires en 1766 e finada na mesma cidade o 8 de novembro de 1847, foi unha militar arxentina. Foi unha das chamadas nenas de Ayohúma, aquelas que asistiron ao derrotado exército de Manuel Belgrano na batalla de Ayohúma. Afrodescendente arxentina, actuou como auxiliar nas Invasións Inglesas e, tras a Revolución de Maio, como auxiliar e combatente do Exército do Norte durante toda a guerra de Independencia da Arxentina. Os feitos valéronlle o tratamento de «capitá» e de «Nai da Patria» e, ao finalizar os seus días, o rango de sarxento maior do Exército.

 Traxectoria 
Nada en 1766 ou 1767 na cidade de Buenos Aires, daquela capital da provincia ou gobernación do Río da Prata, no Vicereinado do Perú, era «parda» segundo o sistema colonial de castes. Durante a Segunda Invasión Inglesa ao Río da Prata, María Remedios del Valle auxiliou ao Terzo de Andaluces, un dos corpos milicianos que defenderon con éxito a cidade. Segundo o parte do comandante dese corpo, «durante a campaña de Barracas asistiu e gardou as mochilas para alixeirar a súa marcha aos Currais de Miserere».

Ao producirse a revolución do 25 de maio de 1810 e organizarse a primeira expedición auxiliadora ao Alto Perú —conformando o que logo se denominaría Exército do Norte—, o 6 de xullo de 1810 María Remedios del Valle incorporouse á marcha da 6ª Compañía de artillaría voante do Rexemento de Artillaría da Patria ao mando do capitán Bernardo Joaquín de Anzoátegui. Acompañaba ao seu marido e os seus dous fillos (un adoptivo), quen non sobreviviron á campaña.

María Remedios continuou servindo como auxiliar durante o exitoso avance sobre o Alto Perú, na derrota de Huaqui e na retirada que seguiu. Nas vésperas da batalla de Tucumán presentouse ante o xeneral Manuel Belgrano para solicitarlle que lle permitise atender aos feridos nas primeiras liñas de combate. Belgrano, remiso por razóns de disciplina á presenza de mulleres entre as súas tropas, negoulle o permiso. Porén, ao iniciarse a loita ela chegou á fronte alentando e asistindo aos soldados, quen comezaron a chamala a «Nai da Patria». Tras a decisiva vitoria, Belgrano nomeouna capitá do seu exército.
miniatura|222x222px|O avogado e xeneral Manuel Belgrano
Tras vencer na batalla de Salta, Belgrano foi derrotado en Vilcapugio e debeu repregarse. O 14 de novembro de 1813 as tropas patriotas enfrontáronse novamente ás realistas na batalla de Ayohúma e volveron ser derrotadas. María Remedios combateu, foi ferida de bala e tomada prisioneira. Desde o campo de prisioneiros axudou a fuxir a varios oficiais patriotas. Como medida exemplificativa foi sometida a nove días de azoutes públicos que lle deixarían cicatrices para sempre. Puido escapar e reintegrarse ao exército arxentino. Continuou seguindo as forzas de Martín Miguel de Güemes e Juan Antonio Álvarez de Arenales, empuñando as armas e axudando aos feridos nos hospitais de campaña.

Finalizada a guerra e xa anciá, regresou á cidade de Buenos Aires, onde ficou na mendicidade. Relata o escritor, historiador e xurisconsulto salteño Carlos Ibarguren, quen a rescatou do esquecemento, que vivía nun rancho na zona de quintas, nos arredores da cidade. Frecuentaba os adros das igrexas de San Francisco, Santo Domingo e San Ignacio, así como a Praza da Vitoria (actual Praza de Maio). Ofrecía pasteis e tortas fritas ou mendigaba, o que xunto coas sobras que recibía dos conventos permitíalle sobrevivir. Facíase chamar «a Capitá» e adoitaba mostrar as cicatrices dos brazos e relatar que as recibiu na Guerra da Independencia, Porén, só conseguía que quen a ouvían pensasen que estaba tola ou senil.

Non conforme coa súa sorte, o 23 de outubro de 1826 iniciou unha xestión solicitando que se lle desen 6000 pesos «para acabar a súa vida cansa» en compensación dos seus servizos á patria e pola perda do seu esposo e os seus fillos. Daquela o soldo máximo no país era o do gobernador, de 7992 pesos ao ano. O expediente, asinado no seu nome por un tal Manuel Rico e ao que agrega en apoio unha certificación de servizos do 17 de xaneiro de 1827 asinada polo coronel Hipólito Videla, iníciase coa seguinte exposición:

O 24 de marzo de 1827 o ministro de Guerra da Nación, xeral Francisco Fernández de la Cruz, rexeitou o pedido. Recomendou dirixirse á lexislatura provincial, xa que non estaba «nas facultades do Goberno o conceder graza algunha que importe errogación ao Erario».

En agosto de 1827, mentres Del Valle, de 60 anos, mendigaba na praza da Recova, o xeneral Juan José Viamonte ―entón deputado na Xunta de Representantes da Provincia de Buenos Aires en representación dos pagos de Ensenada, Quilmes e Magdalena― recoñeceuna. Tras preguntarlle o nome, exclamou: «Vostede é a Capitá, a que nos acompañou ao Alto Perú, é unha heroína!». Del Valle contoulle entón cantas veces golpeara a porta da súa casa en busca de axuda, pero que o seu persoal sempre a espantou como esmoleira.
miniatura|O xeneral Juan José Viamonte
Viamonte tomou nota e o 11 de outubro dese mesmo ano presentou ante a Junta un proxecto para outorgarlle unha pensión que recoñecese os servizos prestados á patria. O 11 de outubro a Comisión de Peticións da Junta de Representantes dixo examinar «a solicitude de dona María Remedios del Valle polos importantes servizos rendidos á Patria, pois non ten absolutamente de que subsistir» e recomendou adoptar a decisión de que «Por agora e desde esta data a suplicante gozará do soldo de capitán de Infantaría, e devólvase o expediente para que ocorrendo ao Poder Executivo, teña esta resolución o seu debido cumprimento». Pero a presidencia da Junta decidiu que tiñan temas máis importantes que atender, polo que o expediente quedou en comisión. Aínda se estaba a loitar na guerra do Brasil e Buenos Aires permanecía bloqueada por segundo ano consecutivo polas forzas navais do Imperio do Brasil.

O 9 de xuño de 1828 Viamonte foi elixido vicepresidente primeiro da renovada lexislatura e decidiu insistir coa súa proposta. O proxecto trataríase na sesión do 18 de xullo de 1828. Segundo o Diario de sesións nº 115 da Junta de Representantes da Provincia de Buenos Aires, ao abrirse o tratamento, Marcelo Gamboa (deputado pola cidade) solicitou documentos que acreditasen o merecemento da pensión.  Viamonte respondeu:

Pero o deputado pola cidade Manuel Hermenegildo Aguirre obxectou entón. Para el, malia Del Valle render efectivamente eses servizos á Nación, a Junta representaba a provincia de Buenos Aires e non a Nación, polo que non correspondía acceder ao que se solicitaba. O deputado pola cidade Diego Alcorta insistiu entón en que cumpría presentar documentación para defender a solicitude, co que o debate se tornou áspero. Ambos argumentos inhabilitaban pensións que recibían outros soldados da súa categoría.

O representante por Pilar e Exaltación de la Cruz Justo García Valdez refutou a obxección sobre as atribucións. Afirmou que o goberno da Provincia só conseguiría parecer cruel e insensíbel se lle deixaba á Nación a tarefa de premiar tales servizos á liberdade.
miniatura|Tomás de Anchorena
Finalmente, tomou entón a palabra Tomás de Anchorena en defensa do proxecto. Afirmou:

Logo dun arduo debate decidiuse outorgarlle «o soldo correspondente ao grao de capitán de infantaría, que se lle abonará desde o 15 de marzo de 1827 en que iniciou a súa solicitude ante o Goberno».Por pedido de Ceferino Lagos, deputado pola cidade, votouse crear unha comisión que «compoña unha biografía desta muller e mándese imprimir e publicar nos xornais, que se faga un monumento e que a comisión presente o deseño del e o orzamento».

Os deputados votaron outorgar unha pensión de 30 pesos, desde o mesmo día que María Remedios del Valle a pedira (sen pagarlle retroactivos por todos os meses en que non cobrara nada). Para ter unha idea da escasa xenerosidade cunha heroína revolucionaria, cómpre indicar que unha lavandeira gañaba 20 pesos ao mes, mentres que o gobernador cobraba 666 pesos. A libra de aceite custaba 1,45 pesos, a de carne 2 e a de mate 0,70. María Remedios recibiu 1 peso ao día.

O 28 de xullo de 1828 o expediente foi trasladado á Contaduría Xeral e o 21 de novembro de 1829 Del Valle foi ascendida a sarxento maior de cabalaría. O 29 de xaneiro de 1830 foi incluída na Plana Maior do Corpo de Inválidos co soldo íntegro da súa clase. Entre xaneiro e abril de 1832 e entre o 16 de abril de 1833 e o 16 de abril de 1835 figurou nas listas con soldo dobre.

O 16 de abril de 1835 foi destinada por decreto de Juan Manuel de Rosas (quen o 7 de marzo de 1835 asumira o seu segundo mandato como gobernador de Buenos Aires) á plana maior activa co seu grao de sarxento maior. Aumentoulle a súa pensión de 30 pesos en máis do 600 %. Na lista de pensións de novembro de 1836 María Remedios del Valle figura co nome de Remedios Rosas, quizais por gratitude cara ao gobernador que a sacou da miseria. Na lista do 28 de outubro de 1847 aparece o seu último recibo, dunha pensión de 216 pesos.

Na lista do 8 de novembro de 1847 unha nota indica que «o maior de cabalaría Dna. Remedios Rosas faleceu».

 Homenaxes 
miniatura|A instalación do retrato de María Remedios del Valle, gañador dun concurso nacional, na Cámara de Deputados da Nación en 2021, o primeiro cadro dunha muller dentro da cámara
A obra de María Remedios del Valle foi reivindicada por Bartolomé Mitre no seu libro Historia de Belgrano y de la independencia argentina, onde a menciona polo seu título de «Nai da Patria».

Por iniciativa de Octavio Sergio Pico ―presidente do Consello Nacional de Educación durante o goberno de Agustín Pedro Justo―, unha rúa da cidade de Buenos Aires leva o seu nome. Tamén unha escola de Buenos Aires leva o nome «Capitana María Remedios del Valle» na súa honra.

A lei 26852 sancionada o 24 de abril de 2013 polo Congreso da Nación Arxentina estabeleceu o 8 de novembro como Día Nacional dos/as afroargentinos/as e da cultura afro” en conmemoración de María Remedios del Valle.

O 26 de maio de 2010, na sesión da Cámara de Deputados de homenaxe ao Bicentenario da Arxentina, as deputadas Cecilia Merchán e Victoria Donda presentaron un proxecto de lei para construír un monumento en honra a Del Valle. 

O 10 de decembro de 2018, na Escola N.º 25 da cidade de Santa Rosa (A Pampa), a comunidade educativa inaugurou un monumento alegórico ao tema.

En outubro do 2021 a escola N.º 90 da cidade de Rosario (Santa Fe) cambiou oficialmente o seu nome de Franklin Roosevelt polo de María Remedios Del Valle, en homenaxe á «Nai da Patria». A comunidade educativa realizou a escolla mediante un plebiscito.

En 2022 foi incluída xunto a Manuel Belgrano nunha proposta para o novo billete de 500 pesos arxentinos. O devandito billete foi cancelado posteriormente. Porén, o seu deseño foi rescatado e colocado no do billete de 10.000 pesos, que saíu en circulación o 7 de maio de 2024.

O 8 de novembro de 2022, en conmemoración do Día Nacional dos Afroarxentinos e da Cultura Afro, instalouse un monumento de Del Valle na Plazoleta Castelao, no barrio porteño de Constitución. O monumento foi deseñado polo escultor Alexis Minkiewicz en colaboración con Gisela Kraisman e Louis Yupanki. Na madrugada do 1 de setembro de 2023 o monumento foi queimado por completo nun acto de vandalismo. O Ministerio de Cultura da Nación repudiou o feito e colectivos da comunidade afroarxentina denunciaron que se tratara dun acto de racismo.

 Notas 

 Véxase tamén 
 Outros artigos 
 Maria Quitéria de Jesus
 Harriet Tubman

Categoría:Nados en Buenos Aires
Categoría:Nados en 1767
Categoría:Finados en 1847
Categoría:Historia da Arxentina