Seta (bioloxía)

En bioloxía, unha seta ou seda 6ª acepción. (do latín seta-setae ou saeta-saetae, 'pelo, seda ou serda (3ª acepción)') é o nome que se lle dá a diversos tipos de proxeccións similares a pelos que aparecen nos organismos vivos.

 Setas animais 

 Protóstomos 
miniatura|Setas na pata anterior dunha efémera.
Os anélidos teñen nos seus corpos proxeccións ríxidas parecidas a setas, que se denominan quetas. Axudan aos oligoquetos a agarrárense á superficie e impiden que esvaren cara a atrás durante o seu movemento peristáltico; tamén dificultan extraer o verme do chan. Estas quetas están feitas principalmente de quitina. Os poliquetos teñen un maior número de quetas, e teñen parápodos que poden ter funcións natatorias e nos parápodos hai quetas.

Os insectos dípteros teñen setas que son como pelos duros presentes por todo o corpo con función mecanorreceptora. Tamén se encontran noutros insectos e en arácnidos. As setas ou sedas do tegumento dos insectos son unicelulares, xa que están formadas por unha soa célula epidérmica dun tipo chamado tricóxeno (xerador de pelo ou serda). Ao principio son ocas e na maioría das formas permanecen ocas despois de endureceren. Crecen e proxéctanse a través dunha célula secundaria ou accesoria dun tipo chamado tormóxeno, que xera a membrana flexible especial que conecta a base da seta co tegumento que a rodea. Dependendo en parte da súa forma e función, as setas poden denominarse pelos, macrotrichia, quetas, ou escamas. A membrana setal non está cuticularizada e é posible o movemento. Algúns insectos, como as larvas de Eriogaster lanestris e outras eirugas, usan as setas como mecanismo de defensa, xa que son irritantes e poden causar dermatites en contacto coa pel.

Os crustáceos teñen setas mecanorreceptoras ou quimiosensoriais. As setas están especialmente presentes nas pezas bucais dos crustáceos e poden tamén atoparse en extremidades usadas para o acicalamento. Nalgúns casos as setas están modificadas formando estruturas similares a escamas. As setas das patas do krill e outros pequenos crustáceos sérvenlles para recoller o fitoplancto do que se alimentan.

 Deuteróstomos 
 Vertebrados 

miniatura|Detalle da parte inferior do pé dun xecónido que camiña sobre un cristal vertical.
miniatura|O xecónido Hemidactylus frenatus apareándose sobre un cristal vertical e mostrando as lamelas baixo os seus pés.

As "almofadiñas" que hai baixo os pés dos xecónidos (como a osga común, ladra ou lastra) son pequenos procesos parecidos a pelos que son importantes para a habilidade do animal de adherirse a superficies lisas e gabear por superficies verticais. Estas setas de escala micrométrica ramífícanse en proxeccións de escala nanométrica chamadas espátulas (spatulae).<ref name=Santos2007>{{cite journal |last=Santos |first=Daniel |author2=Matthew Spenko |author3=Aaron Parness |author4=Kim Sangbae |author5=Mark Cutkosky|title=Directional adhesion for climbing: theoretical and practical considerations  |journal=Journal of Adhesion Science and Technology  |year=2007 |volume=21 |issue=12–13 |pages=1317–1341|issn=0169-4243|doi=10.1163/156856107782328399  |quote=Os pés e dedas dos Gecko "son un sistema xerárquico de estruturas complexas que constan de lamelas, setas e espátulas. As características distintivas do sistema de adhesión dos Gecko foron descritas [como] (1) adhesión anisotrópica, (2) alta forza de desprendido (pull-off) respecto da razón de precarga, (3) baixa forza de despegado, (4) independencia material, (5) autolimpeza, (6) non se pegan uns a outros e (7) estado por defecto non pegañento. ... As estruturas adhesivas dos Gecko están feitas de ß-queratina (módulo de elasticidade de [aproximadamente] 2 GPa). Dito material ríxido non é inherentemente pegañento; porén, debido á natureza xerárquica dos adhesivos do Gecko e aos extremadamente pequenos elementos distais  (as espátulas son dun tamaño de [aprox.] d200 nm), o pé do Gecko pode conformarse estreitamente á superficie e xerar unha atracción significativa usando forzas de van der Waals.}}</ref> Os dous pés dianteiros dun Gekko gecko poden aguantar 20,1 N de forza paralela á superficie usando aproximadamente 14.400 setas por mm2. Isto equivale a ~ 6,2 pN por seta, pero non é dabondo para explicar o comportamento adhesivo conxunto mostrado polas almofadiñas dos pés.

 Clasificación insegura 
En 2017, publicouse unha descrición dunha nova especie basal de deuteróstomo do xénero Saccorhytus. Este animal parecía ter setas nos poros que hai ao longo da parte lateral do seu corpo. Porén, en 2022, Saccorhytus'' pasou a ser considerado un ecdisozoo temperán (protóstomo), e foi descrito como animal que "carece de setas".

 Setas fúnxicas 
miniatura|Setas en punta facendo protrusión nos tubos da superficie fértil do fungo Fuscoporia gilva.
En micoloxía, as setas ("setae") son cistidios similares a espiñas de parede grosa e cor marrón escura que se atopan en fungos corticioides e políporos da familia Hymenochaetaceae. Aínda que son principalmente microscópicas, as setas deste tipo dalgunhas especies poden ser o suficientemente prominentes para ser visibles cunha lupa de man.

A palabra seta en galego non se usa para referirse ao corpo frutífero dos fungos, é dicir, ao cogomelo formado por sombreiro e pé.

 Setas de plantas 
En Botánica, denomínase "seta" o pedúnculo que soporta a cápsula do esporanxio dos musgos ou hepáticas (ambos os cales están estreitamente relacionados e forman un clado chamado "Setaphyta"), e subminístralle nutrientes. A seta forma parte do esporófito e ten un pé curto incrustado no gametófito do cal é parasito. Non todos os musgos presentan setas, mais nalgunhas especies poden chegar a ter de 15 a 20 centímetros de altura. (2005): Biology of Plants (7th ed.). W.H. Freeman and Company.

 Setas das diatomeas Chaetoceros 
Na familia de diatomeas Chaetocerotaceae, "seta" refírese aos crecementos de tipo pelo da valva, é dicir, da face das células.Tomas, C. R., Hasle G. R., Syvertsen, E. E., Steidinger, K. A., Tangen, K., Throndsen, J., Heimdal, B. R., (1997).  Identifying Marine Phytoplankton, Academic Press. Estas setas teñen unha estrutura diferente á da valva. Tales setas poden impedir o afundimento rápido e tamén protexen as células de ser comidas.

 Setas sintéticas 
As setas sintéticas son unha clase de adhesivos sintéticos que se poden despegar doadamente a vontade, ás veces chamados adhesivos recolocables, pero aínda mantendo unha substancial capacidade adherente. O desenvolvemento de tales materiais sintéticos está actualmente investigándose.Setae Research 

 Notas 

Categoría:Botánica
Categoría:Zooloxía
Categoría:Fungos