Transliteración Wylie

A transliteración Wylie é un método de transliteración da escrita tibetana empregando só as letras dispoñibles nunha máquina de escribir inglesa. Foi creado polo académico estadounidense Turrell V. Wylie en 1959. Na actualidade, é o sistema estándar de transliteración do tibetano, especialmente nos Estados Unidos.

 Desenvolvemento 
Calquera sistema de romanización do tibetano enfróntase ao dilema de reproducir con fidelidade os sons da lingua falada ou a ortografía do seu alfabeto, pois ambas presentan notables diferenzas, xa que a escrita tibetana fixouse no século XI, namentres a lingua continuou a evolucionar.

Moitos sistemas previos intentaron reflectir ambas realidades, sen acadar unha representación perfecta de ningunha delas. Pola contra, a transliteración Wylie foi deseñada para transcribir con precisión a escrita tibetana, o que conduciu á súa aceptación nos círculos académicos. Xa que logo, non intenta representar a pronunciación actual da lingua.

 Vogais 
As catro marcas vocálicas do tibetano (aplicadas sobre a letra de base ཨ) son transliteradas do seguinte xeito:

ཨི i ཨུ u ཨེ e ཨོ o

Cando unha sílaba carece de marca vocálica explícita, úsase a letra a (ཨ་་) para representar a vogal por defecto.

 Consonantes 
O esquema Wylie translitera os caracteres tibetanos da seguinte maneira:

 T.  W.  IPA T.  W.  IPA T.  W.  IPA T.  W.  IPA ཀ  ka    ཁ  kha    ག  ga    ང  nga   ཅ  ca    ཆ  cha    ཇ  ja    ཉ  nya   ཏ  ta    ཐ  tha    ད  da    ན  na   པ  pa    ཕ  pha    བ  ba    མ  ma   ཙ  tsa    ཚ  tsha    ཛ  dza    ཝ  wa   ཞ  zha    ཟ  za    འ  'a     ཡ  ya   ར  ra    ལ  la    ཤ  sha    ས  sa   ཧ  ha    ཨ  a  

No sistema de escritura tibetano, os grupos consonánticos dentro dunha sílaba represéntanse a través de prefixos ou sufixos, ou por superíndices ou subíndices dunha letra de base. Non obstante, a transliteración Wylie non adoita distinguir estes elementos, xa que na práctica non hai ambigüidade posible grazas ás regras da ortografía tibetana. A única excepción é a secuencia gy-, que pode escribirse cun g de prefixo ou un y de sufixo. No sistema Wylie, esta secuencia distínguese mediante un punto; por exemplo, a palabra para "muro" é gyang, namentres "fendedura" é g.yang.

 Uso das maiúsculas 
Moitos sistemas anteriores incluían mecanismos internos para o uso das maiúsculas: en xeral, usábanse as maiúsculas para a letra da raíz dunha palabra, no canto da súa primeira letra, cando esta última era unha consonante de prefixo. Os dicionarios de tibetano están ordenados polas letras da raíz, e os prefixos adoitan ser mudos, polo que coñecer a raíz dunha palabra ofrece unha mellor idea da súa pronuncia. Porén, era común que estas regras se aplicasen de maneira inconsistente.

Xa que o uso de maiúsculas internas era incómodo e de escasa utilidade, Wylie decidiu que as maiúsculas só se empregarían ao comezo da palabra, seguindo a práctica das linguas occidentais. Así, por exemplo, a seita budista tibetana Kagyu escribiríase Bka'brgyud, no canto de bKa'brgyud.

 Notas 

 Véxase tamén 
 Bibliografía 



 Ligazóns externas 
 Ferramenta de transliteración do tibetano
 Táboas da transliteración Wylie

Categoría:Lingua tibetana