O cruceiro na cultura popular galega

Os cruceiros son moito máis que unha manifestación de arte relixiosa, por máis que esa fose a razón orixinal da súa construción. Cumpren, efectivamente, unha función relixiosa, sacralizadora, dun determinado lugar, sexa certo ou non que alí se celebraran cultos pagáns, pero chegan moito máis aló. Tamén son moito máis que un simple fito xeográfico que marca un lugar ou o linde entre parroquias. Son sinais de identidade da aldea ou da parroquia, lugares de encontro e de referencia na vida diaria da xente da aldea. Os cruceiros son obxectos sagrados e, por extensión, tamén o é lugar onde se levantan. Ante os cruceiros rezábase polas ánimas dos mortos, pero tamén pedindo axuda a Deus: lémbrese a lámina de Castelao no caderno Nós: "Non me fan xustiza, Señor".Nós, lámina 19.

A seguir recóllese a pegada que se xerou ó redor dos cruceiros na cultura popular galega, na etnografía e na literatura de transmisión oral (cantigas, contos, lendas), así como rituais e supersticións relacionados con estes monumentos.

Os cruceiros erguéronse  para santificar camiños e encrucilladas, guiar peregrinos e sinalar a proximidade dus santuario, pregar a Deus polo fin dunha peste, pedir ou agradecer algún favor do ceo.Erguéronse, finalmente, na praza da aldea para protección da xente e no campo da feira para a protección do gando.Casterlao: As cruces..., 108.Antonio Soto, 363.

Ó redor dos cruceiros xurdiron ó longo dos séculos crenzas e supersticións, case sempre relacionadas coa morte de alguén, normalmente, violenta. O feito de erguelos naqueles puntos nos que tivo lugar unha morte violenta busca conseguir o descanso eterno á alma da vítima, propiciar que Deus a acolla e evitar que ande vagando polo lugar e poida producir algún dano ós viandantes.

Ó erguer un cruceiro búscase tamén protección contra o sobrenatural, especialmente contra a Santa CompañaPorque a Santa Compaña, disque, foxe dos camiños nos que se levanta un cruceiro., as meigas e a propia morte (quizais aí estea a razón da presenza de tantos cruceiros nas encrucilladas e nos camiños ó cemiterio). 

Foi tradición en Galicia que a procesión que acompañaba ó defunto camiño do cemiterio parara ante tódolos cruceiros que atopase no camiño, así como nas encrucilladas, e os cregos rezaran un responso pola súa alma. Ó facelo ante a cruz, a comunidade está pedindo a Deus o perdón dos pecados que puidera cometer o defunto; e ó facelo na encrucillada, que non se desvíe do camiño cara o ceo.Sergio Vázquez Rouco: San Xoán de Poio. Monasterio, coto, parroquia, Deputación de Pontevedra 1998, 165-166. Begoña Bas López destaca o carácter funerario das encrucilladas e, para protexerse das ánimas dos mortos por causa violenta nun camiño, que permanecían no lugar o tempo que lle faltaba de vida, compría erguer un cruceiro.<ref>Begoña Bas López: As construcións populares. Un tema de etnografía en Galicia", Ediciósn do Castro, Sada 1983, 210.</ref>

Cómpre ser respectuoso cos cruceiros, e é tradición facer o sinal da Cruz ó pasar diante deles. Castelao conta o caso dun rapaz de Mourente (Pontevedra) que, nunha noite de troula, pintou con chapapote a cara dun dos santiños do cruceiro da igrexa. E no mesmo intre que o fixo, veu como a súa man inchaba e se puña moura, e só recuperou o seu estado normal despois de limpar a imaxe coidadosamente. Conta tamén que outro mozo rubiu ó cruceiro de Lavadores (Vigo) e o cruceiro caeu ó chan, esnaquizándose. O cruceiro perdeuse pero o mozo xa nunca foi home, e pasou o resto da súa vida entre médicos e boticas.Castelao: As cruces ..., 106.

Quen profane un cruceiro estará condenado, trala súa morte, a andar vagando onda o cruceiro buscando atopar un familiar ou amigo que desfaga o mal que cometera, e ata que non se produza esta restauración non terá acougo na morte. Unha vella de Carballedo (Cotobade, Pontevedra) contoulle a Castelao que un home recibiu o encargo do seu pai, morto nas Américas, de que arranxase o cruceiro de Rebordelo "polo amor de Deus a a súa salvación".Castelao: As cruces..., 106. Pasaríalle o mesmo a aquel que meta a uña nun peto de ánimas.

miniatura|250px|Cruceiro da Armada, en Cee.

Nalgúns cruceiros, chamados cruceiros dos meniños, existiu o costume de soterrar ó seu pé os nenos que morreron sen bautizar, cando os cregos se negaban a darlles sepultura en sagrado. Mostra desta práctica son as letras iniciais ou pequenas cruces gravadas na base do cruceiro.Natividad Rey.

Algúns cruceiros posuían unha pequena mesa ó pé, o pousadoiro. Nesta mesa pousaban o cadaleito no camiño ó cemiterio mentres rezaban un responso. Tamén, noutros sitios, as procesións celebradas con ocasión da festa do lugar aproveitaban esta mesa para pousar o Santo e rezar, ou ben os participantes daban unha volta ó redor do cruceiro.

 Lugares de sanación 
Para buscar protección ou curación contra as enfermidades cómpre aproveitar a forza sanadora dos lugares sagrados ou sacralizados. No caso das pontes, que son, en principio, lugares maléficos, a presenza dun cruceiro outorga ese carácter sacralizado.Xosé Ramón Mariño Ferro: La medicina popular interpretada I, Xerais, Vigo 1985, 273. O paso do Viático ou dun bispo pola ponte tamén fai o mesmo efecto.

Ó redor dos cruceiros, como lugares de sanación, de curación máxica, naceron tradicións como o Bautismo anticipado ou bautismo no ventre da nai, ritual profiláctico testemuñado en moitos cruceiros situados nas pontes.Se ben, tamén se recorría co mesmo fin ó cruceiro da Basílica de Santa María, en Pontevedra.. A práctica do bautismo anticipado deulle o nome á Ponte dos Padriños, en Ponte Arnelas (Ribadumia. Xosé María Álvarez Blázquez escribiu un textiño baixo o título "O afillado", no que relata un caso de bautismo anticipado realizado na Ponte do Burgo, en Pontevedra, onde houbo un cruceiro no medio da ponte, e Agustín Portela Paz debuxa a escena no seu libro Pontevedra, boa vila.Portela Paz, Agustín: Pontevedra, boa vila, 1947, sen paxinar. Outra ponte, con cruceiro, sobre a que se practicaba o mesmo ritual profiláctico é a ponte romana de Bermaña, en Caldas de Reis.

Bernardo Barreiro de W recolleu a seguinte explicación:

miniatura|250px|esquerda|San Antón, no cruceiro de Carrais (Rois

Tamén se realizaban outras prácticas máxicas para curar o tangaraño (raquitismo) ou, neste mesmo sentido, levábanse os meniños que tardaban en andar, ou que tatexaban, onda un cruceiro, ás doce do mediodía, e os pais daban voltas ó redor con cativo da man mentres soaban as doce badaladas.Cambados, a tradición oral, Colexio Público Castrelo, Cambados, 1996, 89; A medicina popular, Colexio Público Castrelo, Cambados, 1996, 83. Semellante ritual se realizaba no cruceiro de Mourente (en Pontevedra), os sábados á tarde, á hora da oración: os pais (ou a nai) daba voltas ó redor do cruceiro co meniño no colo mentres rezaba “Campaíñas a tocar, rapaciños a andar”.Valle Pérez: "Los cruceros de la parroquia de Mourente. Pontevedra", en Gallaecia: revista de arqueoloxía e antigüidade nº 2, 1976. Castelao di que el lembra ver isto no cruceiro da praza, de Rianxo, e que tal cousa se facía o Sábado de Gloria.Castelao: As cruces..., 108.

Para a etnógrafa Begoña Bas, nos cruceiros pode lograrse a curación de certas doenzas sobrenaturais, como o mal de aire, o aire de gato e mailo tangaraño. Ntes último caso había que levar o rapaz enfermo onda un cruceiro nunha encrucillada, atarlle as pernas e esperar que aparecese algunha persoa. Compría pedirlle que, en silencio, lle cortase a corda mentres a nai recitaba este ensalmo: "Home de boa fortuna, córtalle a pexa a esta criatura".

Víctor Lis Quibén e, posteriormente, Taboada Chivite recolleron un ritual semellante para curar o aire de doncela. Compría levar o meniño enfermo, antes do mencer, a onda un cruceiro. Alí, sentábano nun dos chanzos e atábase cunha cinta ó varal do cruceiro, todo no máis absoluto silencio, e agardaban que pasara o primeiro viandante, a quen se lle pedía: "Mulleriña ou homiño que vés de fortuna, desencabréstame esta criatura". O transeúnte así o fará e, desde ese mesmo instante, o rapaz quedará libre do aire.Lis Quibén, 62; Taboada Chivite: O culto das pedras, 161.

Hipólito de Sa recolle outro ritual para curar meniños enfermos (sen especificar de qué) practicado nos cruceiros con pousadoiro, ós que chama cruceiros de parada (porque neles se paraba a comitiva fúnebre e pousaba o cadaleito mentres se rezaba un responso). O ritual consistía en deitar o meniño no pousadoiro, unha noite de lúa nova dun día que non teña erre. Tras rezar polas almiñas dos devanceiros do meniño, cambiábaselle de roupa entre ensalmos e cruces, na crenza de que a enfermidade se vai coa roupa sucia e a saúde virá coa roupa limpa.Hipólito de Sa Bravo: Creencias del costumbrismo religioso en Galicia, Deputación de Pontevedra, 1991, 59.

En Santo Adrián de Vilariño (Cambados) cren que o cruceiro do culebrón axudaba a conseguir quedarse embarazadas. Para iso, colgaban dos brazos da cruz algún trebello de cociña, segundo ían cara misa.Arribas, 296.

Pero outros crían que a esterilidade era cousa dun aire ou un mal de ollo. Por iso, en Outes ían rezar ó pé do cruceiro de San Xoán de Roo, á media noite. No cruceiro de Moldes, en Oleiros (Ribeira), ía a muller, soa, ás doce da noite; daba tres voltas ó redor, en silencio, e despois, con auga bendita e un cacho de unto fan o sinal da cruz nos xenitais e sobre o ventre. Se se supón que a causa é un mal de ollo, vai unha meiga coa auga bendita e, previamente, queiman unha peza de roupa da persoa da que se sospeita a ollada.Arribas, 298.

 Outras prácticas rituais 
En Cambados, cando os barcos non pescaban o suficiente, as mulleres dos mariñeiros ían vestidas de branco onda certos cruceiros e botábanlle sal, ou deixaban ó pé olas, flores, borralla, etc.

En Cespón (Boiro) está o cruceiro do Coveliño, un cruceiro de capela. Era costume das mulleres dos mariñeiros virar a imaxe da Virxe en dirección a onde pedían que sopre o vento, un vento favorable para que os seus homes regresasen pronto sans e salvos. Así, era posible atopar o cruceiro coa imaxe da Virxe de costas ó camiño.Castelao: As cruces..., 108.Cruceiros de Galicia.

No lugar de Carrais, en Herbogo, unha parroquia de Rois, érguese un cruceiro de capela que ten unha figura de San Antón tallada no fuste. Como santo avogoso das cousas perdidas, os veciños pídenlle axuda para atopar obxectos ou gando perdido, e para conseguilo átanlle as pernas cun fío ou unha corda, que só retiran cando aparece o obxecto extraviado.

miniatura|250px|Cruceiro do Marco do Couto, en Dumbría

Aínda hoxe poden verse nalgún caso cirios colocados nos banzos da base, ou ofrendas de froitos, espigas de centeo ou milloComo as que aparecen nun dos cadros de  Castelao do tríptico Cegos, que pintara para o balneario de Mondariz en 1915 e que hoxe se expón no Museo de Pontevedra, e que cita que se facía nos cruceiros de Cerponzóns (Pontevedra) ou Dodro., flores,No cruceiro da Trindade, en Baiona, ou no de Coia (Vigo). figuras de cera (exvotos), que non son outra cousa que anónimos xestos de piedade. Castelao conta que, no cruceiro de San Pedro de Tállara (Lousame, comarca de Noia), as mozas cortaban a trenza en promesa de amor e deixábana nos chanzos do cruceiro.Castelao: As cruces..., 108. Todas estas manifestacións da devoción popular son máis frecuentes nos petos de ánimas. 

Nos cruceiros levantados ó pé dos diferentes Camiños de Santiago é xa moi frecuente que os peregrinos deixen pedras, como se se tratasen de amilladoiros, así como fotografías, pulseiras, cunchas e mil obxectos máis. Neste caso non se pode falar de actos de devoción popular, aínda que pode existir un fondo diso neste hábito.O gran tamaño dalgunhas das pedras do cruceiro do Marco do Couto Dumbría), no Camiño de Fisterra, non resulta lóxico nas mans dun peregrino.

En Marcón (Pontevedra) era costume botar foguetes cando algunha muller da parroquia paría con ben.

 Outras crenzas populares 
María del Mar Llinares, en Mouros, ánimas, demonios,Citado por Arribas, 303. recolle a crenza común de que as encrucilladas son lugares preferidos para atoparse coa Compaña, pero lémbrese que -segundo Taboada Chivite- abonda con abrazar o varal do cruceiro para evitar que o vivo lle pase a cruz, porque ninguén pode ter dúas cruces a un tempo. Engade Llinares que os mouros nunca aparecen nos arredores dun cruceiro, agás unha única excepción: un cruceiro de Domaio (Moaña), baixo o que existe unha cova de mouros; tamén só existe un no que as mouras se presentan ó pé dun cruceiro. 

 Os cruceiros na literatura popular galega 
 Cantigueiro 
miniatura|300px|Ponte dos Padriños, en Ponte Arnelas (Ribadumia). O cruceiro que, segundo a cantiga, estaba no medio, agora está desplazado e descabezado
 A chorar mollei un pano,/ a chorar mollei un lenzo,/ dende o cruceiro do Gaio/ ao campo de San Lourenzo.Castelao: As cruces..., 101.Soto López, Antonio (1984), 363-366.Burgoa Fernández (2005), 103-106.As fontes non indican a localización deste cruceiro, pero ten que tratarse do Cruceiro do Gaio, na alameda de Santiago de Compostela. Clodio González Pérez recolle que neste cruceiro comeza o viacrucis que chega ó convento de San Lourenzo, e engade que "orixinariamente non estaba onde se ergue agora..." (Cruceiros de Galicia)
 Á oliveira do adro/ non lle bóte-lo machado,/ que alumea toda a noite/ a Cristo crucificado.Xaquín Lorenzo Fernández: Cantigueiro popular da Limia Baixa. Fai referencia ó aceite que se quita da oliveira, que ardía nas lámpadas que alumeaban moitos cruceiros, ademais do Sagrario e imaxes no interior das igrexas.
 A ponte de Pontearnelas/ ten un cruceiro no medio/ para despedir as mozas/ aos mozos de Tremoedo.Castelao: As cruces..., 102.Ponte Arnelas é un lugar a cabalo dos concellos de Ribadumia e Vilanova de Arousa; Tremoedo é unha parroquia de Vilanova.
 Adiós, calle de Carral,/ do cruceiro para arriba./ Adiós, casa da Rapela/ onde m'eu adivertía.Castelao: As cruces..., 101.As fontes non indican a localización destes lugares.
 Adiós, sagrado cruceiro,/ campiño da miña terra,/ andar de noite á ruada/ ó lado da miña prenda.Recollida por Antón Fraguas en Armeses (Maside).
 Canta miña pedra, canta,/ ao compás deste punteiro,/ canta, miña pedra, canta,/ faille compaña ó canteiro.Burgoa Fernández, Juan José: Los cruceiros, el patrimonio etnográfico y el arte popular. Ediciós do Castro 2003, 29.
 Indo para San Andrés, no camiño da romaxe,/ vexo o Cristo dos Carrís/ coidando a miña viaxe.O Cristo dos Carrís é un cruceiro situado no Chao do Monte, chegando xa a Santo André de Teixido. Pode verse aquí.
 Miña nai: naquel cruceiro/ deprendíchesme a rezar;/ ¡se ti souberas que un home/ deprendeume alí a chorar! Moito viva Palavea,/ ela e mailo meu refaixo;/ Moito viva Palavea/ do cruceiro para abaixo./ Moito viva Palavea,/ moito Palavea viva,/ moito viva Palavea/ do cruceiro para riba.
 Na aldea de Briallos/ hai un cruceiro mui 'majo',/ para se sentar Manuela,/ ao lado do seu 'Santiajo'.
 No cruceiro da Coruña, Manoel,/ roubáronme un cobertore, Manoel,/ e o ladrón iba decindo, Manoel,/ ogallá fora millore, Manoel./ Que bonitas nenas, Manoel,/ que bonitas son, Manoel,/ ¿quéreslle moito, Manoel,/ De todo corazón.
 O cruceiro da Xesteira/ ten dúas pedras de asento;/ unha é de marmurar,/ outra de pasar o tempo.
 O cruceiro de Pasales/ ten un faroliño/ que o abanea o aire/ cando fai ventiño.Cantiga recollida en Redondela. Aquí pode verse unha foto deste cruceiro de Pasais e o farol que aínda ten no varal.
 O cruceiro de Xesteira/ ten dúas pedras de asento;/ unha é de marmurar, outra de pasar o tempo.Burgoa non indica a localización destes lugares.
 O noso curiña novo/ cando se pon no cruceiro/ o norde lévalle a capa,/ o vendaval o sombreiro.
 O Santo Cristo da praza/ vai na nosa compañía./ A Virxe da Soedade/ faino nas portas da vila.Recollida en Muros (A Coruña).
 O Santo Cristo da praza/ vai na nosa compañía./ A Virxe da Soledá/ queda na porta da vila.Arribas, 300.
 Oe misa onde te vexan, e reza diante os cruceiros; que, anque mates e anque esfoles,/ has de ter terra e máis ceo.
 Os probes non o ten/ i os ricos non o dan;/ quen queira sentar plaza/ saia ao Cruceiro de Erbán.Xaquín Lorenzo Fernández: Cantigueiro popular da Limia Baixa 1973, 126. Xaquín Lorenzo di que se trata dun cruceiro preto de Quintela de Leirado (Ourense), sen dar máis datos. No Nomenclátor non se recolle ningún Erbán (nin Herbán) en toda Galicia.Soto López, 364. Este colector engade que a cantiga "parece ser variante da que finda 'saia á pedra de Anamán', refírese a un dos lugares donde o célebre ladrón Tomás das Congostras citaba, o pasado século, aos seus simpatizantes"
 Pasei a Cruz do Fiouco/ cando ía raiar o día./ Levaba de compañeira/ a quen tan ben eu quería.Recollida na Pastoriza (Lugo). A cruz do Fiouco está no alto do mesmo nome.
 Santa Eufemia milagrosa/ ten o cruceiro de pedra,/ ben o pudera ter de ouro,/ ou de prata, si quixera.
 Se te volvo ver, Rosiña,/ de noite xunto ó cruceiro,/ ou has de velar comigo/ ou durmir co compañeiro.
 Xunto á Cruz da Gañidoira/ saíronme un día os lobos./ Brilaban os ollos deles/ como brilan os teus ollos.Recollida en Muras (Lugo). Pode verse, xa sen a cruz, aquí.

 Lendas 
Fermín Bouza-Brey BOUZA BREY, F. (1932): “Lénda de lobos do cruceiro da Gándara”, en "Arquivo Filolóxico e Etnográfico de Galiza", Nós 97, 15 de xaneiro de 1932, 20. A lenda tamén está recollida en Galiciaencantada.com. recolle a seguinte lenda en torno ó cruceiro da Gándara, no lugar da Cerqueira (Santa Cristina de Vea, A Estrada).
Cando o lugar da Cerqueira era todo unha carballeda, había moitos lobos e certo día levaron unha meniña. Os pais non foron quen de atopala, por máis que buscaron. Acudiron entón á Virxe de Aránzazu, na capela da Gándara, e despois de rezar volveron buscar a filla, atopándoa axiña viva e sa, acariñando un lobo que morrera á beira. En sinal de agradecemento á Virxe mandaron construír o cruceiro e gravar nel esta inscrición: “Juan de Porto y Catalina de Ribeira su muger pagaron esta obra año 1742. Ante este crucero una salve pedimos por quien lo mando hacer Año de 174?”.

Cóntase tamén que no lugar –hoxe deshabitado- de Fromariz, en Moncelos, Abadín (Lugo), puxeron un cruceiro porque alí se aparecían ós transeúntes estraños animais: unha vaca con sete becerros, unha cocha con oito ranchos, gatos que se enrodelaban nas pernas etc. E disque que desde que puxeron o cruceiro xa non se aparece nada.Galicia encantada, O cruceiro de Fromariz.

Dise que debaixo do cruceiro de Santeles, cara o lugar deste nome na parroquia de Santa María de Aguións, na Estrada (Pontevedra), hai unha trabe de ouro e outra de alcatrán ou de xofre. O problema é que se alguén pretende conseguir o ouro pero, ó cavar, dá coa de alcatrán, morrerá queimado.Galiciaencantada.com, tomado de Manuel Raimóndez Portela.

En Conxo (Santiago de Compostela) está o cruceiro de Ramírez, do que se conta que foi levantado en memoria do cabaleiro Manuel Joseph Ramírez de Arellano que morreu en 1719, no transcurso dun desafío.Parece ser que morreu nun lugar próximo á Ponte da Rocha (saíndo de Santiago cara Padrón), pero o cruceiro foi trasladado en data indeterminada (J. M. Laredo: "Cruceiros. El de Ramírez de Arellano", en La Voz de Galicia 29.10.1988). Pero na inscrición do pedestal quedou partido o nome: "...RAMI/ REZ DE ARELLA/ NO RUEGUEN A/ DIOS POR EL", e a xente entendeu que o que se pedía era que non se rezase por el, tendo presente que se cre que as oracións polos condenados no inferno acrecentan as dores que sofren aquelas ánimas. Dise tamén que o tal cabaleiro está enterrado baixo o cruceiro porque a Igrexa non permitiu que se enterrase en sagrado por morrer en pecado mortal.Castelao: As cruces..., 107.

O monte Molide levántase entre as parroquias de Ancorados e Berres, tamén na Estrada. Disque na chaira que se estende no cume houbo unha batalla contra os mouros que foron derrotados polos cristiáns. Soterraron ós mouros no mesmo monte, e por iso nin medra a herba nin as árbores nesa chaira. Neste mesmo monte houbo un cruceiro que indicaba un tesouro agochado polos mouros antes de morrer. Unha noite chegou un home ó lugar dos Besteiros, en Riobó, outra parroquia do mesmo concello, pedindo pousada e preguntando cómo chegar ó cruceiro de Molide, onde tiña que resolver un importante asunto. A mesoneira deulle viño e, pouco a pouco, conseguiu sacarlle o segredo: os mouros dixéranlle que ó pé dese cruceiro había un tesouro. En canto se durmiu, a mesoneira e o seu home subiron ó monte e cacharon todo ó redor do cruceiro, atopando o tesouro e agochándoo para eles. Cando espertou o forasteiro levárono ata o cruceiro, pero quedou chafado cando viu que xa estaba todo cavado.Galiciaencantada.com

No castro de Troña, en Pías (Ponteareas), corre a seguinte lenda. No castro vivía unha enorme serpe que de cando en vez baixaba a roubar e devorar ovellas, bestas e outros animais dos labregos. Parece ser que a serpe falaba coas reses e dicíalles: "Dáme do teu leite que eu che darei do meu peite". Os veciños, co medo, acordaron levarlle un animal tódolos días á montaña, por quendas, evitando así que o monstro baixara á aldea. Ata que un día, cansos de pagar tal tributo, decidiron matala. Recolleron moitos nobelos, cos que fixeron unha bóla, á que ataron unha corda, déronlla a comer e cando a serpe picou, tiraron da corda ata o cume do monte e alí matárona entre todos. Enterrárona xunto á ermida e puxeron un cruceiro por riba dela.Galicia encantada.com.

 Notas 

 Véxase tamén 
 Bibliografía 
 ARRIBAS ARIAS, Fernando (2014): Os cruceiros na relixiosidade popular galega. Estudo etnohistórico. Tese doutoral. Universidade de Santiago de Compostela, Lugo 2014.



 Rey, Natividad: "Os cruceiros dos meniños: a morte prematura nas cultura popular galega", en Barbantia. Anuario de Estudos do Barbanza, nº 15, 2019.
 Soto López, Antonio: "O cruceiro na cantiga popular", en Grial nº 85, xullo-setembro 1984, 363-366.
 TABOADA CHIVITE, Xesús: "O culto das pedras no noroeste peninsular", discurso de ingreso da Real Academia Galega o 20.11.1965, en Ritos y creencias gallegas'', Ed. Sálvora, A Coruña 1982 (2ª ed), 145-184.

 Ligazóns externas 
 Galicia encantada (ten 80 artigos referidos ós cruceiros)

Categoría:Listaxes de recompilación de etnografía galega
Categoría:Cruceiros de Galicia