Portugal na Reconquista

A participación de Portugal na Reconquista comezou coa fundación do condado portucalense en 868 e continuou con avances e retiradas durante 381 anos ata 1249, cando foron tomadas as últimas cidades aínda baixo poder musulmán no Algarve. Portugal debe a súa orixe e forma xeográfica actual a este longo proceso.

As fases iniciais da Reconquista en Portugal estiveron marcadas pola participación da alta nobreza, no norte, pero a medida que a fronteira foi empuxada cara ao sur, a iniciativa das conquistas pasou á media e baixa nobreza, ás milicias do concello e aos  cabaleiros-viláns, máis dispostos a ausentarse en longas campañas. A terceira e última fase do esforzo bélico portugués, no Alentexo e Algarve, dependeu en gran medida das Ordes militares, concretamente dos santiaguistas e templarios, pero tamén dos Calatravos e dos Hospitalarios. A Reconquista portuguesa tamén contou coa participación de cruzados do norte de Europa en varias ocasións, que pasaron pola costa portuguesa camiño de Terra Santa, como ingleses, franceses, flamengos, normandos, daneses e alemáns en 1142, 1154, 1189 e 1217. A conquista de Lisboa, en 1147, destaca entre as accións nas que se involucraron. Moitos asentáronse en Portugal por invitación de D. Afonso Henriques ou do seu fillo, D. Sancho I.

Aínda que o conde de Portucale fose un importante vasalo de León, na época da independencia de Portugal, a economía portuguesa caracterizouse por unha certa falta de desenvolvemento, non existindo casa de moeda no país.Disney, 2009, p. 85. Tomar presas na batalla ou extraer tributos constituían importantes fontes de ingresos, aínda que só dun xeito imprevisible. As esixencias bélicas ou a defensa do territorio motivaron o seu asentamento e desenvolvemento, que á súa vez proporcionaron os medios necesarios para continuar a súa expansión. As ordes relixiosas foron pioneiras no desenvolvemento da agricultura, especialmente os cistercienses, cuxas facendas traballadas por confrades permitiron realizar traballos agrícolas e gandeiros cunha sofisticación e escala nunca antes vistas en Portugal. As ordes militares adoptaron sistemas económicos de escala similares e introduciron en Portugal métodos de produción, irrigación e fortificación notablemente sofisticados.Anthony Disney: A History of Portugal and the Portuguese Empire, volume I, Cambridge University Press, 2009, p. 86. As cidades portuguesas creceron en tamaño e prosperidade a medida que o islam retrocedeu e no século XIII apareceron os primeiros signos de comercio internacional portugués.António Henriques: "The Reconquista and Its Legacy, 1000-1348" in Dulce Freire, Pedro Lains: An Agrarian History of Portugal, 1000-2000: Economic Development on the European Frontier, Brill, 2016, pp. 34-35. "In 1194, a Portuguese ship loaded with wine, honey and wood sank off Nieuwpoor, in Flanders. A Flemish text from the same period informs us that "the realm of Portugal provides honey, leather, wax, rawhides, grain, grease, oil, figs, raisings, and whale products. In the 13th and 14th centuries, England, Flanders and Normandy imported wine, olive oil, honey, salt, figs, raisings, wax and fruit from Portugal."

A conquista de territorio aos mouros foi de vital importancia para a lexitimación de D. Afonso Henriques como soberano independente, e a bula papal Manifestis Probatum recoñeceu como "manifestamente probado" os esforzos do rei por reconquistar territorio para o cristianismo e a súa reivindicación do título de rei como digno de aprobación.Rosamond McKitterick, David Abulafia, C. T. Allmand: The New Cambridge Medieval History: Volume 4, C.1024-c.1198, Part 2, Cambridge University Press, 1995, p. 499. 

Contexto
En 711, un exército procedente do califato omeia de Damasco, comandado por Tarique, invadiu a península Ibérica, controlada entón na súa totalidade polo Reino visigodo. Os visigodos e o seu rei, Don Rodrigo, foron derrotados na batalla de Guadalete e, a partir dese momento, a península foi rapidamente conquistada polos musulmáns, entre árabes e bérberes, nuns dous anos.

Once anos despois, en 722, Paio de Asturias rebelouse contra a ocupación musulmá en Asturias e derrotou a unha forza musulmá na batalla de Covadonga, fundando entón o Reino de Asturias, tras expulsar da rexión ao gobernador Munuza.

Este reino foise expandindo paulatinamente polo norte montañoso da península ibérica, conquistando León e Galicia e sería baixo o amparo dos seus reis que 146 anos despois o dominio cristián chegaría ás beiras do río Douro, onde se atopaba a cidade de Porto. 

En Al-Andalus aconteceron feitos importantes pouco antes da conquista do Porto e da fundación do condado portucalense. Na cidade de Toledo houbo unha revolta pero foi reprimida violentamente en 854.Reilly, Bernard F. (1993). The Medieval Spains, Cambridge, Cambridge University Press, p. 81. Arredor do emir de Córdoba crecia un caro aparello burocrático de escravos, homes libres, bérberes así como tropas mercenarias de escravos ou bérberes que eran vistos con hostilidade tanto pola aristocracia árabe como polos muladis recentemente convertidos ao islam. Estes últimos queixábanse da excesiva recadación de impostos coma se aínda fosen cristiáns. En 868 estalou en Mérida unha revolta contra o poder central, dirixida polo muladi Ibn Marwan, coñecido como al-Jiliqi, ou "o galego". A inestabilidade no emirato de Córdoba proporcionaría unha oportunidade para o avance dos reinos cristiáns.

 Conquistas baixo o signo de Asturias 868-977 

 A fundación do Condado Portucalense, 868 

157 anos despois da invasión da península ibérica polos musulmáns, o nobre galego Vimara Pérez apoderouse do Porto e do seu territorio, entón chamado Portucale, ou Portugal, nun momento en que no Andalus se sublevara contra o emir de Córdoba o seu xefe da garda. A Vímara Peres concedéronlle amplos privilexios e o territorio comezou a ser poboado por familias de alta nobreza, escasas e relacionadas coa realeza.

As presurías continuaron a un ritmo acelerado e no ano 870 asentouse Braga e organizouse o seu territorio coa participación persoal de Vimara Pérez.Mário Jorge Barroca: Fortificações e Povoamento no Norte de Portugal (séc. IX a XI), 2004, artigo en Portugália, Revista Científica Nacional, Universidade do Porto, p. 182. Nese mesmo ano, São Tomé de Negrelos foi presurada por Flomarico e a súa esposa Gundila, así como por Scelemondo coa súa muller Astragundia.José Alexandre Ribeiro de Sousa: In finibus Gallecie: A Reconquista no actual território português. O contexto de um processo dinâmico, 868-1064, 2016, p. 53. Aínda en 870, São Miguel do Paraíso, en Guimarães, foi tomada por Lucidio Vimaraniz, fillo de Vimara Pérez. 

O conde Odoário apoderouse de Chaves no ano 872 e dende esta cidade iniciouse o proceso de repoboación de Trás-os-Montes, arredor das fértiles terras do val de Chaves.

Ao ano seguinte morre o conde Vímara Peres, sucedendoo no cargo Lucidio Vimaraniz, o seu fillo.Livermore, H. V: "O Baixo Douro no Século IX. A Colónia de Ibn Cabd Al-Djabbar" in Congresso Histórico de Guimarães e sua Colegiada, 850º Aniversário da Batalha de São Mamede (1128-1978), actas, Guimarães, 1982, pp. 145-152. 

Dende a fortaleza de Montemor ata a desembocadura do Vouga, 70 millas. Aquí comeza a terra de Portugal, como din. Portugal é unha rexión florecente, cuberta de vivendas, fortalezas, aldeas e moitos campos da cultura. Alí hai moita xente de guerra, a pé e a cabalo, que ataca a veciños que non son do mesmo partido.Al-Idrisi in Coelho, António Borges: Portugal na Espanha Árabe, volume I, Caminho SA, 1989, p. 71.

 Fundación do Condado de Coimbra, 878 

A cidade de Coimbra foi tomada polo conde Hermenegildo Guterres no ano 878.Barroca, 2004, p. 183. Outros puntos ao sur do Douro foron entón tomados e repoboados por orde de Afonso III, como Viseu, Lamego Eja.

A fronteira cristiá avanzaba preto de 200 km ao sur pola costa, pasando do río Douro ao val do Mondego pero, no interior, a fronteira bordeaba a Serra da Estrela pola vertente norte pero non debía superar o río Coa polo leste.Barroca, 2004, p.184.

Trátase dunha cidade pequena pero moi poboada e florecente, cuxos arredores están cubertos de viñedos e hortas de maceiras, cerdeiras e ameixeiras. A cidade está construída sobre unha dorsal ben defendida e de difícil acceso, non lonxe do río Mondego que desemboca ao leste da cidade e que move os seus muíños. Desde Coimbra ata Santarém, polo sur, cóntanse 3 días. De Coimbra ata o mar, cara ao oeste, 12 millas. E é alí onde se sitúa a desembocadura do Mondego, un río ao carón do que hai un castelo moi forte, chamado Montemor. Os campos de Coimbra son moi fértiles.

 Campañas en Occidente 
Lardosa foi presurada no ano 882 por Muzara e Zamora, dous mozárabes que seguramente procedían do sur.Mário Jorge Barroca: Fortificações e Povoamento no Norte de Portugal (séc. IX a XI), 2004, artigo em Portugália, Revista Científica Nacional, Universidade do Porto, p. 182. En 910 morre o rei Afonso Magno de Asturias e o seu reino foi dividido entre os seus tres fillos.H. V. Livermore (1947). A History Of Portugal, Cambridge University Press. p. 37. León recaeu no seu fillo maior García; Galicia, con Portugal e Coimbra caeu ante o seu segundo Ordoño II de maior idade e Asturias caeu ante Froilán II.

Dume foi presurada ao ano seguinte da morte de Afonso Magno por Bermudo Lucides, fillo do conde de Portugal Lucidio Vimaraniz. En 912 morre o conde de Coimbra Hermenegildo Guterres, e sucedeuno o seu fillo Aires Mendes. En agosto de 913, o rei Ordonho II realizou unha grande incursión en terras andaluzas e chegou á cidade de Évora, cuxa guarnición derrotou, o seu líder asasinou e a cidade saqueou, regresando con rico botín e miles de cativos.Flood, Timothy M. (2018). Rulers and Realms in Medieval Iberia, 711-1492, McFarland. p. 40 O rei García de León morreu ao ano seguinte sen descendencia e o seu irmán Ordonho II sucedeuno no trono.

O conde de Portugal Lucidio Vimaraniz morreu en 926 e sucedeuno non polo seu fillo senón por Hermenegildo Gonçalves, nobre galego, casado con Muniadona Díaz.

En 924 morre Ordonho II e sucedeu nos tronos de León e Galicia o rei Fruela de Asturias, quen así reuniu baixo un único cetro o reino dividido polo seu pai. En 950, o conde Gonzalo Menendiz sucedeu no goberno de Portugal. Cinco anos despois, o rei Ordoño III dirixiu unha grande incursión que logrou chegar a Lisboa, que saqueou e, posteriormente, asinou unha tregua co califa Abd al-Rahman III.Díez, Gonzalo Martínez (2005). El Condado de Castilla, 711-1038: La Historia Frente a la Leyenda, Marcial Pons Historia. p. 406 Durante estes anos, Muniadona Díaz mandou construír o castelo de Guimarães para protexer aos habitantes e relixiosos dun mosteiro próximo dos ataques musulmáns ou normandos e no ano 968 o castelo xa estaba rematado.Castelo de Guimarães in monumentos.gov.pt.

 Incursións cordobesas, 977-1009 

O territorio entre o Douro e Mondego permaneceu en poder dos cristiáns durante máis dun século.

O 1 de outubro de 976 Hisham II sucedeu a Al-Hakam II no trono califal de Córdoba, e á semana seguinte nomeou a Ibn Abi Amir, máis tarde coñecido como Almanzor, para o cargo de hadjib ou primeiro ministro. Acontecemento de singular importancia, xa que Almanzor continuou as reformas militares iniciadas con anterioridade por Al-Hakam II e, ameazado polas incursións cristiás, instituíu ao ano seguinte unha política de campañas destrutivas contra os reinos cristiáns do norte, en xeral dúas veces ao ano, para tributalos ou saquealos se se negaban a pagar, unha política que se estendería máis aló da súa morte, ata 1008. Foron 31 anos de hexemonía cordobesa imposta sobre os reinos cristiáns con brutalidade e os mais caóticos desde o inicio da Reconquista.

 Perda de Coimbra, 987 
No ano 986 a cidade de Conimbriga foi saqueada e os arredores de Coimbra destruídos. Ao ano seguinte, Almanzor atacou Coimbra pero ese mesmo ano volve á cabeza das súas tropas e toma a cidade, así como Seia, Viseu e Lamego. En 990 os cordobeses conquistaron Montemor-o-Velho.Castro, Aug Mendes Simoès de (1867). Guia histórico do viajante em Coimbra e arredores Condeixa, Lorvão, Mealhada, Luso, Bussaco, Monte-Mor-O-Velho e Figueira, Imprensa da universidade. p. 316. A fronteira foi así trasladada de novo ao val do Douro, aínda que o castelo de Montemor-o-Velho aínda volvería a posesión cristiá, para caer de novo en mans musulmás.O Archeólogo Português, Museu Ethnográphico Português. 1907. p. 73. Aguiar da Beira foi saqueada en 995, con miles de persoas morrendo ou capturadas no ataque.Flood, 2018, p. 58.
miniatura|Porto e as súas murallas medievais.
No ano 997 tivo lugar a máis famosa aceifa de Almanzor, dirixida contra Santiago de Compostela. A cabalería partiu de Córdoba o 3 de xullo pola antiga estrada romana en dirección noroeste acompañada de carros de víveres, mentres que a infantería, armas, alimentos e municións embarcarían en Alcácer do Sal e o seu punto de encontro sería a cidade de Porto, en territorio portugués. Ao seu paso por Coria, Almanzor chegou a Viseu, onde se lle sumaron algúns condes súbditos e fidalgos cristiáns exiliados dos seus países, como Galindo o Galego ou Froila Gonçalves, último conde de Coimbra, que preferiu conniverse con Almançor.Gonçalves, Pedro Alexandre. “Froila Gonçalves. O condado de Coimbra, caudilhismo de fronteira e a defensio de cenóbios no Ocidente Peninsular”. Juvenes - The Middle Ages seen by young researchers, edited by André Madruga Coelho and Silvana R. Vieira de Sousa, Publicações do CIDEHUS, 2020, https://doi.org/10.4000/books.cidehus.9682. Unha vez reunido todo o exército no Porto, cruzaron alí o Douro por unha ponte de barcos que Almanzor mandou construír, a primeira para conectar as dúas marxes do río.Queirós, Eugénio. «PRIMEIRA PONTE ENTRE PORTO E GAIA DATA DO ANO DE 997» in O Gaiense. O Porto estaba mal fortificado e opuxo pouca resistencia ás tropas de Almançor.Manoel da Rocha: Portugal Renascido, 1730, p. 398. A campaña cara a Galicia estivo precedida dunha incursión de tropas dirixidas polo irmán de Froila Gonçalves, Veila Gonçalves, encargadas de neutralizar as forzas que puidesen poñer en perigo o avance do exército musulmán, especialmente as do conde Gonzalo Menendiz de Portucale. O señor do castelo de Maia, principal fortificación da comarca, entrou en connivencia con Veila. Braga foi asediado con dificultade pero foi saqueado e destruído.Bernardino José de Senna Freitas: Memorias de Braga, tomo IV, 1890, Imprensa Catholica, p. 27. En Valadares de Monção cruzaron o Miño.López, Emilio González (1978). Grandeza e decadencia do reino de Galicia, Vigo, Editorial Galaxia, p. 110. Ese mesmo ano morre o conde de Portugal Gonzalo Menendiz, que foi sucedido no cargo polo seu fillo Menendo II Gundisalviz, quen adoptou unha postura máis submisa cara a Córdoba.

Almanzor morreu o 8 de agosto de 1002 e o seu fillo Abd al-Malik al-Muzaffar sucedeuno no cargo. Ameazado polas tropas cordobesas enviadas para reforzar Coimbra, o conde Menendo II Gundisalviz entendeu que o poder musulmán permanecía intacto, polo que optou por negociar o mantemento dunha tregua previa.Flood, Timothy M. (2018). Rulers and Realms in Medieval Iberia, 711-1492, McFarland, p. 60. De feito, al-Muzaffar desempeñou o seu papel cunha mestría igual á do seu pai, aínda que só durante seis anos, ata a súa morte.Herculano, Alexandre (1846). Historia de Portugal, I, p. 109 Aínda en 1008 morreu tamén o conde Menendo II Gundisalviz e sucedeuno Aloito Nuniz.

 Primeiro avance ao Texo, 1009-1093 
Despois de suceder a al-Muzaffar o seu irmán Abd al-Rahman Sanchuelo, moito menos popular ou capaz, en 1009 o califa Hisham II foi deposto polo seu curmán Mahoma II e Sanchuelo foi posteriormente asasinado, estalando a guerra civil en Andalus. Isto provocaría a fragmentación do Califato en varios emiratos ou reinos taifa independentes, rivais entre si, circunstancia propicia para a expansión dos reinos cristiáns do norte. Deixaron de pagar tributo e puideron retomar a vida normal, lonxe das murallas de vilas e castelos.

En 1028 Afonso V de León impuxo un cerco á cidade de Viseu, pero morreu na acción. Ese mesmo ano morre o conde de Portugal Nuno I Aloitiz e sucedeuno Ilduara Menendiz como como rexente durante a minoría de idade do seu fillo Menendo III Nuniz.González (ed.), Raúl González; Peñín (ed.), Raquel Martínez; González (ed.), Silvia María Pérez (2023). La Edad Media en la Europa meridional: Gentes, Dinámicas y Procesos, Servicio de Publicaciones de la Universidad de Huelva, p. 53.

O 14 de outubro de 1034, Gonçalo Trastamires da Maia reconquista Montemor-o-Velho.

 A campaña de Beiras, 1055-1064 

En 1054, o emperador Fernando Magno de Leão prepara unha campaña militar en Tierra de Campos con vistas a ampliar cara ao sur os territorios do oeste peninsular, perdidos aos mouros. No verán do ano seguinte entrou en Portugal tras cruzar o Douro dende Zamora. Entre 1055 e 1063 foron conquistados os castelos de Seia, Tarouca, Lamego, conquistado o 29 de novembro de 1057, o castelo de Marialva, entón chamado Castro de São Justo, Viseu, o 25 de xullo de 1058, o ataque a esta cidade animado polo espírito de represalia en relación á morte de Afonso V durante o infructuoso asedio de 1028, São Martinho de Mouro, Travanca e Penalva do Castelo.João Paulo Martins Ferreira, « De Rodrigo a Rodrigo: Os testemunhos da conquista das Beiras por Fernando Magno na obra do Conde D. Pedro e a sua relação com as personagens de Rodrigo Dias de Vivar e de Rodrigo Froilaz de Trastâmara », e-Spania [En ligne], 40 | octobre 2021, mis en ligne le 07 octobre 2021, consulté le 18 octobre 2023. URL : http://journals.openedition.org/e-spania/42323 ; DOI : https://doi.org/10.4000/e-spania.42323

En 1063, o emperador levou a cabo unha importante incursión contra os reinos de Sevilla e Badaxoz, da que comezou a recibir parais ou tributos. Este ano, o señor de Tentúgal, Sisnando Davídiz, mozárabe que servira na Corte de Córdoba, casado coa filla do último conde de Portucale, propúxolle a Fernando Magno a conquista da cidade de Coimbra.Herculano, Alexandre (1846). Historia de Portugal, I, p. 193. A expedición comezou a prepararse en decembro de 1063 e tras unha peregrinación a Santiago de Compostela, á que asistiu toda a familia real, a cidade de Coimbra foi atacada o 20 de xaneiro de 1064, inicio dun duro asedio que se prolongaría durante seis anos. meses pero que resultaría na conquista da cidade por forzas cristiás, o 9 de xullo de 1064. D. Sisnando permaneceu en posesión da cidade. Gobernaría a rexión recentemente reconquistada ata a súa morte en 1091.

 Conquista de Estremadura, 1093 
Cando Fernando Magno de Leão morre en 1065, o seu reino foi dividido entre os seus fillos, caindo a D. García, o máis novo, Galicia, Portugal e Coimbra. Seis anos máis tarde, o conde Nuno II Menendiz sublevouse contra o rei García, pero este foi derrotado na batalla de Pedroso e, ao morrer o conde, o título foi abolido, perdendo así Portugal a autonomía da que gozaba ata entón.

Por matrimonio con Orraca, herdeira do emperador Afonso VI de León, Raimundo de Borgoña recibiu en 1090 o título de conde de Galicia e o goberno de todas as terras do occidente peninsular. Naquela ocasión, o conde mozárabe Martim Moniz de Ribadouro foi apartado do goberno de Coimbra.

Nun momento no que o emir almorábide Yusuf ibn Tashfin buscaba conquistar os pequenos emiratos de Andalus ou reducilos á súa autoridade, o emir de Badaxoz ofreceu ao Emperador as cidades de Lisboa, Sintra e Santarém a cambio de protección militar. 

O Emperador estivo en Coimbra o 22 de abril de 1093, tendo confirmado no seu momento os foros, ou privilexios, desta cidade. Lisboa, Sintra e Santarém foron entón ocupadas entre o 30 de abril e o 8 de maio de 1093, tomando Soeiro Mendes posesión deste territorio. Soeiro Mendes estaba subordinado ao conde Raimundo, responsable desta volta da defensa de todo o territorio de Galicia ata o río Texo. 

 Ofensivas almorábides, 1093-1117 
A cesión de terras aos cristiáns causou un escándalo entre os musulmáns e os residentes en Santarém, Sintra e Lisboa, que non se resignaron ao dominio cristián, apelaron rapidamente ao emir almorábide para que interviñese no seu favor, pouco despois de que Soeiro Mendes tomara posesión da rexión.H. V. Livermore: A History Of Portugal, Cambridge University Press, 1947, p. 47.

Poucos meses despois, aínda en 1093, o xeneral musulmán Seyr desembarcou na península Ibérica á fronte dun poderoso exército, con orde de reducir ao dominio almorábide varias cidades, entre elas Badaxoz, Lisboa, Sintra e Santarém.

Badaxoz foi atacada na primavera de 1094, o emir da cidade foi asasinado, xunto cos seus fillos e a poderosa praza foi conquistada, antes de que o conde Raimundo puidese intervir. O conde tamén reuniu un corpo de tropas en Coimbra cos bispos de Santiago e Lugo, e moitos cabaleiros galegos. Avanzou en territorio musulmán, pero foi derrotado na batalla e só a gran custo conseguiu regresar a territorio cristián.Livermore, 1947, p. 48.

 Perda de Lisboa e Sintra, 1094 
Lisboa e Sintra rendironse aos almorábides en 1094. En Santarém, Soeiro Mendes, rodeado pelos almorábides, resistiu con forza ata que Seyr regresou ao norte de África.

miniatura|Bandeira nos tempos do conde D. Henrique.

A incapacidade mostrada por D. Raimundo contra os almorábides provocou a súa perda de prestixio na Corte leonesa e, en 1096, as terras entre o río Minho e Mondego foron entregadas ao seu curmán, D. Henrique, fixo novo conde de Portucale.

En 1102, o conde D. Henrique loitou, con Egas Moniz, contra os mouros de Lamego, que foron vencidos na batalla de Arouca.

Nos anos 1108 e 1109, o rei Sigurd de Noruega pasou pola costa occidental ibérica, camiño de Terra Santa con 60 barcos e 5000 homes, no que se coñecería como a Cruzada norueguesa. Partindo no outono de 1107, un ano despois os noruegueses invernaron na costa de Galicia coa autorización dun señor local pero, a falta de provisións, saquearon o seu castelo.Borges, M. O. (2012). "A defesa costeira do litoral de Sintra-Cascais durante o Garb al-Ândalus. I – Em torno do porto de Colares", Revista Da Faculdade De Letras Da Universidade Do Porto, 2. Pp. 124-125. De camiño ao Mediterráneo, subiron á Ribeira de Colares, que daquela aínda non estaba enlimada, e despois saquearon o castelo de Sintra, loitaron contra os musulmáns de Lisboa e despois saquearon Alcácer do Sal.

O 24 de xaneiro de 1110, o conde D. Henrique uniuse ao rei Afonso I de Aragón para inflixir xuntos unha derrota ao emir de Zaragoza Almostaim II na batalla de Valtierra, preto de Tudela.Abel Estefânio, «De novo a data e o local de nascimento de Afonso I», Medievalista [Online], 19 | 2016, posto online no dia 01 junho 2016, consultado o 10 março 2024. URL: http://journals.openedition.org/medievalista/996; DOI: https://doi.org/10.4000/medievalista.996

 Perda de Santarém, 1111 
miniatura|A península ibérica en 1115.

Como os almorábides ameazaban a fronteira sur do condado de Portugal, en 1110 o conde D. Henrique enviou a Adail Suário Fromarigues a Santarém á fronte dunhas tropas de reforzo. Estes foron, con todo, atacados cando acamparon en Vatalandi, nun lugar que agora se descoñece pero próximo ao Texo, e Suário Fromarigues e o cabaleiro Miro Crescones morreron na acción.

Ao ano seguinte, Santarém volve estar rodeado polas tropas de Seyr. Sen forzas suficientes nin promesas de axuda, a vila cae en mans dos almorábides.

En 1112 morre o conde D. Henrique, e a súa muller D. Teresa asumiu a rexencia do condado portucalense, durante a minoría do seu fillo Afonso Henriques.

 Campañas almorábides, 1116-1117 

Desde antes da morte do conde D. Henrique agardaban novos ataques almorábides, pero só en 1116 un exército almorábide, comandado por Abd al-Malik, avanzou sobre a rexión de Coimbra.H. V. Livermore: A History Of Portugal, Cambridge University Press, 1947, pp. 55-56. Os almorábides masacraron a guarnición do castelo de Miranda da Beira e capturaron o de Santa Eulália, cuxo alcalde, Diogo Galinha, foi capturado. Os habitantes de Soure abandonaron o seu castelo e retiráronse a Coimbra. Os suburbios desta cidade foron entón atacados e destruídos, e os almorábides partiron entón cara ao sur.

Ese mesmo ano, os almorábides tamén conquistaron a última taifa independente da península Ibérica, en Mallorca, poñendo así todo Andalus baixo seu poder.

Coimbra foi atacada de novo en 1117 polo propio emir almorábide, Ali Ben Iusuf, á fronte dun gran exército que incluía tanto a africanos como a andaluces, "tantos como os grans de area do mar", iscribiuse. Desta volta, os almorábides desembarcaron en Montemor-o-Velho e desde alí continuaron cara a Coimbra, cuxos arredores chegaron e saquearon, matando e capturando xente. Os portugueses refuxiáronse de novo entre as murallas da cidade, onde neste punto tamén estaba presente a condesa D. Teresa.

Os almorábides someteron Coimbra a asaltos diarios desde finais de xuño, pero non puideron tomar a cidade amurallada. Despois de 20 días, a principios de xullo, o emir Ali Ben Iusuf retirouse a Sevilla. Manter Coimbra en terras hostís sería difícil para os almorábides.

Moitos miles morreron no ataque.Livermore, 1947, p. 56. O cerco de Coimbra marcou o auge do poder almorábide na Península Ibérica.Bernard F. Reilly: The Contest of Christian and Muslim Spain 1031 - 1157 p. 143. O asedio de Coimbra marcou o auxe do poder almorábide na Península Ibérica. Despois da exitosa defensa de Coimbra, a condesa D. Teresa comezou a fichar como "raíña".

miniatura|Cruz da Orde do Templo.

En 1128, os templarios instálanse en territorio portugués, sendo D. Teresa doando á Orde o castelo de Soure, construído na segunda metade do século. XI de D. Sesnando Davides, preto de Coimbra, na estrada que comunicaba esta cidade con Lisboa.Mário Jorge Barroca: OS CASTELOS DOS TEMPLÁRIOS EM PORTUGAL E A ORGANIZAÇÃO DA DEFESA DO REINO NO SÉC. XII pp.213-225.

 A conquista definitiva de Estremadura portuguesa 1135-1148 

Trala batalla de São Mamede, en 1138, D. Afonso Henriques asumiu o goberno do condado Portucalense e en 1135, fundou o castelo de Leiria, a medio camiño entre Santarém e Coimbra, defendendo unha importante vía entre as dous cidade. O papel da guarnición non era só defender o acceso a Coimbra senón tamén atacar a cidade de Santarém e o seu territorio, atacando campos, cativando xente, emboscando caravanas, ata que a cidade estivesse suficientemente debilitada para ser tomada polo asalto. A fundación de Leiria foi o primeiro acto bélico de D. Afonso Henriques dirixido aos mouros. O famoso guerreiro D. Paio Guterres foi nomeado alcalde do Castelo de Leiria.

No ano seguinte á conquista de Leiria, D. Afonso Henriques conquistou Ourém.

Tan efectivos foron os ataques que D. Paio Guterres lanzou contra o termo de Santarém que, en 1137, Leiria foi atacada, tomada e arrasada, morrendo máis de 200 homes, entre peóns e cabaleiros.Livermore, H. V. (1947). A History of Portugal, Cambridge, Cambridge University Press, p. 63. Paio Guterres, con todo, logrou escapar.Pereira, João Felix (1846). Historia de Portugal, Lisboa, p. 53. Leiria foi posteriormente reocupada polos portugueses.

 A batalla de Ourique, 1139 


Unha vez asinada a Paz de Tui co emperador Afonso VII de Leão, o seu curmán, o rei portugués levou a cabo un grande raid en terras andaluzas. O momento foi ben escollido, xa que este ano os leoneses rodearon a Orexa e os almorábides desviaran as súas tropas dos castelos do oeste peninsular para precipitarense cara ao castelo asediado. Así, pouca resistencia se terá oposto ao rei portugués.Miguel Gomes Martins: De Ourique a Aljubarrota - A Guerra Na Idade Média, A Esfera dos Livros, 2011, pp. 39-57. 

Os portugueses terían entre 800 e 1000 cabaleiros e entre 1600 e 2000 peóns, entre lanceiros e ballesteros. No camiño de volta foron interceptados no Baixo Alentejo por un exército musulmán comandado por "Esmar". Convocou ás guarnicións de Beja, Badaxoz, Évora, Sevilla e Elvas, formando un exército relativamente grande.

Cando intentaron atacar o campamento portugués construído nun outeiro, os portugueses saíron ao seu encontro divididos entre vangarda, retagarda, dúas ás e derrotáronos cunha pesada carga de cabalería.

O día que tivo lugar a batalla de Ourique, D. Afonso Henrique foi aclamado rei polos seus homes á antiga moda xermánica, sendo levantado no seu escudo. A partir de agora asinaría como "rex".

 Batalla de Trancoso, 1140 
miniatura|O Castelo de Trancoso.

Despois da batalla de Ourique, "Esmar" reagrupou as súas tropas en Santarém e avanzou contra territorio portugués en busca de vinganza. Os musulmáns arrasaron de novo Leiria, mataron parte da guarnición no ataque e o alcalde D. Paio Guterres foi capturado.Alexandre Herculano: História de Portugal, Volume 1, 1846, p. 334. Os cabaleiros musulmáns entraron entón en territorio portugués ata Trancoso, que saquearon.Alexandre Herculano: História de Portugal, Volume 1, 1846, p. 335.

D. Afonso Henrques estaba entón en Galicia co seu exército loitando contra o rei D. Afonso VII de Leão cando soubo do ataque a Leiria. Trala batalla de Arcos de Valdevez asinou a paz con Leão e marchou cara ao sur. Cruzou o Douro preto de Lamego e levou a cabo unha cabalgata contra os mouros aínda en Trancoso, aos que venceu en dous encontros. De volta daquela campaña, fundou o Mosteiro de Tarouca.Alexandre Herculano: História de Portugal, I, p. 266.

 Primeiro intento de conquistar Lisboa, 1142 

Unha frota de cruzados do norte de Europa, na súa maioría ingleses normandos, de Southampton e Hastings, desembarcaron en Gaia, desviados da súa ruta cara a Terra Santa debido ao mal tempo.Livermore, 1947, p. 71. O rei portugués conseguiu convencelos para que prestasen a súa axuda nunha audaz campaña contra Lisboa, a principal cidade da rexión, cuxo dominio lle daría dun só golpe todo o territorio de Estremadura.

A frota cruzada entrou no Texo e xunto cos portugueses atacaron a cidade de Lisboa, pero o cerco tivo que ser abandonado por desacordos entre D. Afonso Henriques e os europeos do norte.Livermore, 1947, p. 72.

 Destrución de Soure, 1144 
miniatura|O castelo templario de Soure.
Probablemente de volta en Coímbra do seu marrado ataque a Lisboa, D. Afonso Henriques refunda o castelo de Leiria, primeiro paso na reconquista de toda Estremadura ata o Texo.

En 1143, selouse a paz con León, ao norte, mediante o Tratado de Zamora, garantindo así a seguridade da fronteira norte. En 1144, os almorábides, abandonando Santarém e comandados por Esmar, saquearon o castelo templario de Soure, cuxos defensores foron capturados.Selvagem, 1931, p. 44. Ao ano seguinte, D. Afonso Henriques realizou un raid a Beja, de onde regresou cargado de botín.

 A revolta muridina, 1144-1445 
miniatura|Estatua dedicada a Ibn Qasi, en Mértola.
O poder almorábide en Iberia comezou a derrubarse en 1144, cando os Muridines ("discípulos") comezaron unha gran revolta no Gharb, dirixida polo místico sufí Ibn Qasi.H. V. Livermore: A New History of Portugal, Cambridge University Press, 1966 , pág. 56. Ibn Qasi era un antialmorávide milenario e radical, que abandonara unha vida de luxo e cuxos escritos mostran fortes tendencias esotéricas ismailíes. É probable que a súa revolta fose debida a unha complexa mestura de teoloxía almohade, reivindicacións mesiánicas, unha idea espiritualista do islam e non só a perturbadora riqueza dos ulemas senón o rigorismo pedante dos xuristas islámicos maliquistas favorecidos polos almorábides. Conquistou Mértola coa axuda de Ibn al-Qabila e 70 muridines en 1144. Coa axuda do gobernador de Évora Ibn Wazir e Muhammad Ibn al-Mundhir, Ibn Qasi tomou Silves, Évora, Beja, Huelva, Niebla e organizou dous ataques contra Sevilla e Córdoba, estes fracasos.Yousef Casewit: The Mystics of al-Andalus, Cambridge University Press, 2017, pp. 65. 

Os muridines separáronse en 1145. Ibn Qasi apelou a D. Afonso Henriques, quen cruzou o Texo á fronte das súas tropas e reuniuse con Ibn Qasi para devastar conxuntamente os territorios de Beja e Mérida pero pronto se viu obrigado a retirarse polas tropas dos alcaldes Sidray Ibn Wazir e Ibn al-Mundhir.Herculano, 1846, I, pp. 350-360.Selvagem, 1931, p. 44. Ibn Qasi viuse deposto por Ibn Wazir. Logo uniuse aos almohades. A revolta muridina debilitou en gran medida os almorábides, axudando indirectamente aos cristiáns.Lawrence I. Conrad: The World of Ibn Ṭufayl: Interdisciplinary Perspectives on Ḥayy Ibn Yaqẓān, BRILL, 1996, p. 137.

Aínda en 1145, o castelo de Longroiva foi concedido aos templarios pola irmá de Afonso Henriques, Sancha Henriques, e o seu marido Fernão Mendes de Bragança II, o Bravo..org/details/in.ernet.dli.2015.152869/page/n100/mode/1up Livermore, 1947, p. 81.

 Conquista definitiva de Santarém, 1147 
miniatura|A conquista de Santarém.
Co pretexto de falar cos templarios capturados en Soure, D. Afonso Henriques enviou a Santarém a Mem Ramires, que sabía falar árabe, para espiar as súas defensas. O momento da toma de Santarém foi ben escollido porque nese momento o imperio almorábide estaba en proceso de desintegración por graves revoltas internas, sobre todo contra os almohades.

O 10 de marzo o rei sae de Coimbra con 250 homes, entre cabaleiros templarios ou peóns, e despois de cinco días de marcha, sempre de noite e por estradas secundarias, acampan en Pernes. De madrugada, as murallas de Santarém foron escaladas por un pequeno grupo dirixido por Mem Ramires, quen abriu entón as portas ao rei e aos seus homes que agardaban fóra, caendo así a cidade en mans portuguesas.

 Conquista definitiva de Lisboa, 1147 

miniatura|O cerco de Lisboa, ilustrado por Roque Gameiro.
Tras a caída de Edesa, o papa Uxío III pediu unha nova cruzada e foi neste contexto cando o 16 de xuño chegou ao porto unha gran frota de cruzados que suman 164 barcos, camiño de Oriente Medio. O bispo de Porto Pedro II Pitões recibiunos e convenceunos a participaren no planeado asedio de Lisboa.

O exército de D. Afonso Henriques saíu de Coimbra o 6 de xuño e cando a frota cruzada entrou no Texo o 28 de xuño, os portugueses xa tiñan establecido campamentos no Monte de S. Gens, onde hoxe está o Miradouro da Senhora do Monte.Miguel Gomes Martins: De Ourique a Aljubarrota - A Guerra Na Idade Média, A Esfera dos Livros, 2011, pp. 79-101. O rei estivo acompañado por algúns dos máis insignes personaxes da nobreza, como Fernão Mendes II de Bragança ou Fernão Peres Cativo, así como outros máis modestos, como Martim Moniz, que morrería durante o asedio. Os portugueses debían ter uns 3,000 individuos, mentres que os cruzados terían entre 10,000 e 13,000 homes.

O 29 de xuño tivo lugar unha reunión entre o rei e os principais dirixentes cruzados, para acordar os termos da conquista así como o repartimento do botín, acordándose que os cruzados terían dereito a saquear, prisioneiros, rescates e privilexios comerciais, mentres que o rei revertería a cidade coas súas casas e propiedades, para repartir como premio aos participantes no cerco que querían instalarse máis tarde en Lisboa.
miniatura|Rendición de Lisboa, pintura do século XIX de Joaquim Rodrigues Braga.
Os musulmáns rexeitan unha oferta de renderse pacíficamente. Os ingleses e normandos estableceron o seu campamento ao oeste da cidade, mentres que os alemáns e flamengos elixiron o lugar onde hoxe se atopa o Mosteiro de São Vicente de Fora. Produciuse un duro asedio, no que se tomaron violentamente os arrabaldes extramuros, empregáronse trebuquetes, minas subterráneas e unha gran torre móbil ata que os defensores, afectados pola fame e a peste pola falta de espazo dentro das murallas para enterrar os mortos, pediron a rendición despois de tres meses e 20 días. O 25 de outubro tivo lugar a entrada solemne do rei na cidade.

Unha vez conquistada Lisboa, rendeuse o castelo de Sintra, así como o de Vila Franca de Xira, Povos e Arruda.

 Conquista de Occidente, 1148 
miniatura|A península ibérica en 1148.
Menos de tres meses despois da conquista de Lisboa, Óbidos foi tomada durante a noite, por un grupo de homes dirixidos por Gonçalo Mendes da Maia, o Lidador, o 10 de xaneiro de 1148.História in cm-obidos.pt"História de Óbidos" in obidosvilaliteraria.com Este ano tamén foron conquistados polas forzas de D. Afonso Henriques os castelos de Torres Novas, Porto de Mós, Alenquer, o 24 de xuño, despois de dous meses de asedio e Torres Vedras, o 15 de agosto.I. De Vilhena Barbosa: Archivo Pittoresco, Volume VIII, Lisboa, Typographia de Castro Irmão, 1865, p. 361."História" in alenquer.pt O castelo de Torres Vedras tiña fortes murallas e opuxo unha forte resistencia aos portugueses, pero ao ser tomado pola forza todos os seus ocupantes que non puideron escapar foron masacrados. O 8 de decembro foi conquistado Abrantes.Augusto Soares d'Azevedo Barbosa de Pinho Leal: Portugal Antigo e Moderno, volume I, 1873, p. 16.

 Véxase tamén 

 Outros artigos 
Moura
Cruzadas
Historia de Portugal
Reconquista

 Bibliografía 

 Disney, Anthony (2009). A History of Portugal and the Portuguese Empire: From Beginnings to 1807, volume 1, Cambridge University Press.
 Henriques, António Castro (2003). Conquista do Algarve - 1189-1249 - O Segundo Reino Tribuna da História.
 Herculano, Alexandre, (1846). História de Portugal, volume I, Bertrand.
 Heculano, Alexandre, (1854). História de Portugal, volume II.
 Jensen, Kurt Villads, (2016). Crusading on the Edges of Europe: Denmark and Portugal c.1000 – c.1250, Taylor & Francis.

 Livermore, H. V., (1947). A History Of Portugal, Cambridge University Press.
 Livermore, H. V., (1966). A New History of Portugal Cambridge University Press.
 Martins, iguel Gomes, (2011). De Ourique a Aljubarrota - A Guerra Na Idade Média, A Esfera dos Livros.
 McMurdo, Edward, (1888). The History of Portugal: From the Commencement of the Monarchy to the Reign of Alfonso III, S. Low, Marston, Searle, & Rivington.
 Nascimento, Manuel do (2016). Histoire de Portugal: une Chronologie, Editions L'Harmattan, Paris.
 Selvagem, Carlos (1931). Portugal militar: Compêndio de história militar e naval de Portugal : desde as origens do estado portucalense até o fim da Dinastia de Bragança, Imprensa Nacional de Lisboa.
 Lopez, Emilio Gonzalez (1978). Grandeza e Decadencia do Reino de Galicia, Editorial Galaxia,

 Notas 

Categoría:Reconquista
Categoría:Historia medieval de Portugal