Tuíre Kayapó

Tuíre Kayapó, tamén chamada Tuíra, nada en 1969/1970, e finada o 10 de agosto de 2024, foi unha activista polos dereitos indíxenas, ecoloxista e xefa do pobo caiapó. Foi activa no movemento contra o proxecto do encoro de Belo Monte no río Xingú na década de 1980 e contra a modificación constitucional PEC 215 na década de 2010.

 Traxectoria 
O pai de Tuíre naceu na aldea de Kubēnkrãkêj. Coñeceu a súa nai na súa aldea natal de Kokrajmoro, que tamén é onde naceu Tuíre. A súa avoa púxolle o seu nome. Ao medrar, os avós e tíos de Tuíre foron líderes caiapó que defenderon as súas terras contra as incursións do goberno. O seu avó paterno, Betikré, morreu durante un destes conflitos. Dende pequena, a súa familia animouna a converterse tamén nunha guerreira e a defender o seu pobo.Aos 17 anos, Tuíre e a súa familia volveron á aldea do seu pai, Kubēnkrãkêj. Os seus pais morreron pouco despois. Tuíre e o seu fillo pequeno mudáronse á aldea de Aukre, onde coñeceu ao seu marido, Takaktô, da aldea de Gorotire. Casaron pouco despois.

 Activismo 
En 1989, cando tiña 19 anos, Tuíre asistiu a unha reunión en Altamira, Pará con funcionarios do encoro de Bela Monte. Ela esgrimiu o seu machete diante dun funcionario de Eletronorte en protesta pola construción do encoro. A foto tomada do momento levou o seu nome á conciencia pública. Na década de 1990, Tuire comezou a viaxar ao estranxeiro, mesmo aos Estados Unidos, para dar a coñecer as loitas políticas do seu pobo. 

Tuíre ocupou o lugar do seu tío cando este morreu, e enfrontou pouca resistencia da súa comunidade, aínda que é unha das primeiras mulleres xefes do grupo.

Ela acudiu ao Congreso do Brasil para falar en nome dos caiapó e outros grupos indíxenas. Ela escolle falar en caiapó mebêngôkre durante estes eventos, e ten un tradutor para ela. Tamén avogou polo acceso dos grupos indíxenas á electricidade e manifestouse en contra da expansión das explotacións mineiras en terras indíxenas. Criticou duramente a aprobación da lei do Marco Temporal en 2023, unha lei que limitaba as reivindicacións indíxenas á terra.

En agosto de 2019, axudou a organizar a primeira Marcha de Mulleres Indíxenas do Brasil en Brasilia. O ano seguinte, axudou a dirixir o Encontro dos Pobos Mebengokrê e dos líderes indíxenas do Brasil en Mato Grosso.

 Recoñecementos 
En 2020, a artista e fotógrafa turca Pinar Yolaçan estreou un filme sobre a vida de Tuíre, titulado Tuire Kayapó (First Contact). Yolaçan e Tuíre coñecéronse durante unha residencia que Yolaçan tiña en Bolivia a finais da década de 2010. En 2024, o pintor Éder Oliveira presentou un retrato de Tuíre.

 Vida persoal 
miniatura|dereita|Tuíre Kayapó en 2017.
Era a xefa da aldea de Kaprãnkrere, na Terra Indíxena Las Casas, no Pará. Tiña un marido, Takaktô, (tamén escrito Kôkôto) Xefe Dudu, con quen tivo dúas fillas. Unha das súas netas leva o seu nome na súa honra. Era a irmá do activista Paulinho Paiakan e a tía da aspirante a política Mail Panunu Paiakan.

A Tuíre diagnosticáronlle cancro de útero en 2023, e comezou a recibir tratamento ese mesmo ano. Morreu a causa da enfermidade o 10 de agosto de 2024, aos 54 anos, mentres recibía coidados paliativos en Redenção, Pará. A súa familia confirmou o seu enterro en Gorociré, unha aldea dos caiapó a uns 60 quilómetros de Cumaru do Norte. Recibiu homenaxes da ministra de Pobos Indíxenas Sônia Guajajara, da Federación de Pobos Indíxenas de Pará e da Fundação Nacional dos Povos Indígenas.

 Notas 

Categoría:Indixenistas de América
Categoría:Ecoloxistas do Brasil
Categoría:Activistas do Brasil
Categoría:Finados en 2024