Moeda dunha lira italiana

A moeda dunha lira italiana foi a moeda representativa da unidade do sistema monetario da lira italiana, vixente desde a unificación do Reino de Italia en 1861 ata a implantación do euro en 2002.

Inicialmente, durante o reinado de Vítor Manuel II (1861-1878), as moedas dunha lira cuñáronse en prata de 900 milésimas, mais en 1863 rebaixaron a súa lei a 835 milésimas. Logo da primeira guerra mundial, a moeda dunha lira pasou a cuñarse en níquel entre 1922 e 1938, cun diámetro superior, e finalmente en acmonital, a partir de 1939, tamén cun diámetro lixeiramente superior.

Tras a caída da monarquía, as moedas dunha lira cuñáronse nunha aliaxe de aluminio (96,2 %), magnesio (3,5 %) e manganeso (0,3 %) coñecida como italma, e cun diámetro e peso progresivamente superiores.

A partir de 1968, a moeda dunha lira pasou a emitirse exclusivamente para formar parte das presentacións especiais para coleccionistas producidas e comercializadas pola Casa da Moeda Italiana.

 Reino de Italia 

 Víctor Manuel II (1861-1878) 
O primeiro monarca en cuñar moedas dunha lira foi Vítor Manuel II, xa en 1861, o primeiro ano da unificación italiana. Estas moedas amosaban no seu anverso a cabeza espida do monarca ollando cara á dereita e, debaixo do truncamento do pescozo, engadiuse a inscrición FERRARIS, en letras de pequeno tamaño, correspondentes ao apelido do deseñador e gravador da moeda, Giuseppe Ferraris (1791-1869). A lenda que rodeaba o busto é VITTORIO EMANUELE II e no exergo figura a data de emisión.

Para o reverso hai dous tipos:

miniatura|Vítor Manuel II: primeiro reverso (1861-1867)."1 Lira - Victor Emmanuel II (1861-1862)". Numista.com"1 Lira - Victor Emmanuel II (1863-1867)". Numista.com|230x230px

 O primeiro reverso representa o escudo coroado coas armas da Casa de Savoia, decorado co colar da Suprema Orde da Santísima Anunciación e no interior dunha coroa de loureiro. No centro do exergo indícase o valor facial da moeda (L·1), e engádese á esquerda a marca de ceca e á dereita un monograma incuso nun rectángulo coas iniciais BN (de Banca Nazionale). A lenda do reverso é REGNO D'ITALIA".

miniatura|Vítor Manuel II: reverso alternativo (1863)."1 Lira - Victor Emmanuel II (1863)". Numista.com"|230x230px

En 1861 e 1862, este primeiro modelo da moeda dunha lira cuñouse nas cecas de Turín (marca de ceca T), Florencia (F) e Nápoles (N). Entre 1863 e 1867 cuñouse nas cecas de Turín e Milán (M).

 En 1863 introduciuse un reverso alternativo que unicamente foi utilizado ese ano. Este estaba caracterizado polo valor facial en grande e en dúas liñas (1 LIRA) como motivo principal, no canto do escudo de Savoia. Na parte superior figura a lenda REGNO D'ITALIA , e debaixo unha grilanda de pólas de loureiro, coa marca de ceca e o monograma BA no exergo.

Ambos os modelos foron cuñados en prata, cunha pureza de 900 ‰ nas emisións de 1861 e 1862, e de 835 900 ‰ a partir de 1863. O seu peso é de 5 gramos e o seu diámetro de 23 milímetros.

No canto destas moedas, que ten un grosor de 1,5 mm, aparece incusa a inscrición FERT repetida tres veces, alternando con nós e rosetas de Savoia. FERT era o lema da Casa de Savoia e fora adoptado por Vitor Amadeu II (1666-1732). As teorías sobre o seu significado son variadas; desde que se trata dunha forma do verbo latino ferre (co significado de "sufre" ou "soporta", en alusión á cruz de Cristo) ata que é un acrónimo de formación incerta. 

 Humberto I (1878-1900) 
miniatura|230x230px|Humberto I: modelo único (1883-1890)."1 Lira - Umberto I". Numista.com

O deseñador da lira a nome de Humberto I foi Filippo Speranza. O anverso é moi semellante ao do seu predecesor, coa obrigada substitución do busto do monarca, tamén ollando cara á dereita, e a lenda alusiva a el, que agora é UMBERTO I RE D'ITALIA". No exergo indícase a data e, no truncamento do pescozo, do mesmo xeito que ocorría anteriormente, engádese en letras pequenas o apelido do gravador: SPERANZA. 

O reverso, agora anepigráfico, está caracterizado por un escudo de Savoia moi similar ao do primeiro modelo de Vítor Manuel II, igualmente coroado, co colar da Orde da Anunciación e rodeado por pólas de loureiro e carballo. O valor amósase agora a ambos os lados do escudo (L 1). No exergo á dereita aparece a marca de ceca, que pode ser R (Ceca de Roma) entre 1883 e 1900, ou M (Milán), só en 1887.

O canto segue o mesmo esquema que no reinado anterior, co lema FERT incuso repetido tres veces, alternando con nós e rosetas de Savoia.

miniatura|230x230px|Humberto I: cuñaxe para a Colonia Eritrea (1890-1896)."1 Lira / 2⁄10 Rial - Umberto I". Numista.com

Con datas 1890, 1891 e 1896 cuñáronse tamén moedas dunha lira a nome de Humberto I para a súa circulación na Eritrea Italiana, un territorio que acababa de ser ocupado polos italianos. No seu anverso aparece o busto coroado do monarca ollando cara á dereita e con uniforme, rodeado pola lenda UMBERTO I RE D'ITALIA e a data. Baixo o busto, o apelido do gravador: SPERANZA. 

No reverso indícase o valor da moeda en italiano (L·1), en árabe (عــثرا ريا ل, "dous décimos dun rial") e en lingua ge'ez (፪ የብር ፡ አሥርያ, "dous décimos dun birr), repartido en tres liñas e baixo a estrela italiana. Na parte superior aparece a lenda COLONIA ERITREA na inferior unhas pólas de loureiro e a marca de ceca R, de Roma.

Dos catro millóns e medio de exemplares cuñados na Ceca de Roma nos tres anos de emisión, 3.971.683 pezas foron retiradas da circulación e fundidas novamente.

 Víctor Manuel III (1901-1946) 

 Antes da I guerra mundial 
O reinado de Vítor Manuel III é o que maior variedade de modelos ofrece. Antes da primeira guerra mundial, a lira segue a respectar a métrica establecida pola Unión Monetaria Latina, cunha unidade monetaria de prata de 835 ‰, un peso de 5 gramos e un diámetro de 23 mm. Baixo estes criterios emitíronse, entre 1901 e 1917, tres modelos diferentes da moeda dunha lira, todos eles cuñados en Roma, caracterizados sinaladamente polos seus reversos. Nos seus cantos mantense a inscrición FERT incusa repetido tres veces, alternando con nós e rosetas de Savoia.miniatura|230x230px|Vítor Manuel III: primeiro modelo (1901-1907)."1 Lira - Victor Emmanuel III (1901-1907)". Numista.com

 Primeiro modelo (1901-1907). O autor desta primeira versión é novamente Filippo Speranza. No anverso amósase a cabeza espida do monarca cara á dereita, e baixo ela a marca do gravador. A lenda desta face é VITTORIO EMANUELE III.
O reverso representa unha aguia heráldica co escudo de Savoia no peito e a coroa de Italia sobre a súa cabeza; debaixo a marca de ceca entre estrelas, co valor á esquerda (L·1) e a data á dereita. Este conxunto está rodeado pola lenda REGNO D'ITALIA.

miniatura|230x230px|Vítor Manuel III: segundo modelo (1908-1913)."1 Lira - Victor Emmanuel III (1908-1913)". Numista.com

 Segundo modelo (1908-1913). Este segundo modelo foi creado por Davide Calandra e presenta no anverso un novo busto do monarca con uniforme de gala e ollando cara á dereita, dentro dun círculo adornado con follas vexetais e coa lenda  VITTORIO EMANUELE III RE D'ITALIA polo exterior. Á esquerda do busto, a sinatura do autor é D. CALANDRA M.
Pola súa banda, o reverso amosa unha representación alegórica nacional de Italia en pé sobre unha cuadriga veloz, cun escudo na man esquerda e unha póla de oliveira na dereita. A data aparece debaixo das patas dianteiras dos cabalos, e máis abaixo, sobre a liña do exergo, figura novamente o nome do autor, D. CALANDRA M. Por debaixo, o valor facial da moeda (L ·1) está flanqueado por dous nós, un deles coa marca da Ceca de Roma (R), e o outro coa estrela de cinco puntas de Italia e a marca do gravador: L GIORGI INC. (Luigi Giorgi).

miniatura|230x230px|Vítor Manuel III: terceiro modelo (1915-1917)."1 Lira - Victor Emmanuel III (1915-1917)". Numista.com

 Terceiro modelo (1915-1917). Este novo modelo, creado tamén por Davide Calandra, é unha variante do anterior, aínda que con claras diferenzas. O anverso presenta un novo busto de Vítor Manuel, tamén con uniforme de gala e cun tamaño superior. Ao desaparecer o círculo da versión anterior, a cabeza do monarca aproxímase máis á lenda,  VITTORIO EMANUELE III RE D'ITALIA. O nome do deseñador (D. CALANDRA M) aparece agora baixo o busto.
O reverso é unha reinterpretación da anterior, con Italia e a cuadriga. Hai algunha diferenza salientable, como o feito de que os cabalos adoptan unha actitude briosa, coas patas dianteiras rampantes, e non veloz. Sobre a liña do exergo aparece novamente o nome de Calandra e o do gravador dos cuños, que nesta ocasión é Attilio Silvio Motti (A. MOTTI INC). 

 Despois da I guerra mundial 
miniatura|230x230px|Vítor Manuel III: cuarto modelo (1922-1935)."Buono da L.1 - Victor Emmanuel III". Numista.com

Finalizada a primeira guerra mundial, a partir de 1922 abandónase a prata para a moeda dunha lira e entre ese ano e 1928Entre 1928 e 1935 fixéronse tamén emisións desta moeda aínda que só para coleccionistas, cunha ínfima tiraxe de só 50 exemplares anuais. Véxase "Buono da L.1 - Victor Emmanuel III". Numista.com emitiuse un "bono" dunha lira, xa en níquel, para facer fronte aos gastos ocasionados pola contenda. Tanto o seu diámetro (26,5 mm), como o seu grosor (1,96 mm) e o seu peso (8 g,) son superiores aos das anteriores emisións de prata.

O autor desta moeda é Giuseppe Romagnoli, e presenta no anverso unha personificación alegórica nacional de Italia, sedente, drapeada e ollando cara á esquerda, que sostén coa súa man esquerda unha estatuíña alada da Vitoria e unha póla de oliveira na man dereita e ergueita. Partida a ambos lados da figura, a palabra ITALIA, e baixo a liña do exergo os apelidos do deseñador e do gravador: G·ROMAGNOLI e A·MOTTI INC. (Attilio Silvio Motti). 

Pola súa banda, o reverso amosa o valor facial en dúas liñas (BVONO DA L.1), co escudo coroado das armas de Savoia á súa esquerda, todo dentro dunha coroa vexetal de coroas de pólas de loureiro. No exergo a marca da Ceca de Roma (R). O lema da Casa de Savoia abandona o canto da moeda, que pasa a ser estriado e sen lenda ningunha.

miniatura|Vítor Manuel III: quinto modelo (1936-1943).Variantes de metal: "1936-1938", "1939-1940", "1939-1943". Numista.com|230x230px

Finalmente, para conmemorar a proclamación do Imperio Italiano, entre 1936 e 1943 cuñouse unha nova moeda dunha lira, tamén de níquel, a derradeira da etapa monárquica de Italia. O seu creador foi tamén Giuseppe Romagnoli. No anverso presenta a cabeza espida do monarca  xa ancián, ollando cara á esquerda e rodeada pola lenda VITTORIO EMANUELE III RE E IMP. No exergo, baixo o busto, a marca do deseñador:  G. ROMAGNOLI. 

O reverso representa unha aguia pousada nunha póla, coas súas ás estendidas e a cabeza cara á dereita. Debaixo da aguia hai un fasces en posición vertical cunha machada á dereita. Debaixo, o escudo de Savoia divide a indicación do valor facial (L.1), coa data e a marca da Ceca de Roma (R) á esquerda e a data co calendario fascista (XIV) á dereita. O canto da moeda é estriado.

Esta derradeira lira da época monárquica tiña un diámetro de 26,5 cm e un peso de 8 gramos, e cuñouse en níquel os tres primeiros anos. A partir de 1939, pasou a cuñarse nunha nova aliaxe similar ao aceiro inoxidable chamada acmonital, por mor das leis autárquicas impostas polo Goberno fascista. Con este cambio aumentouse lixeiramente o diámetro da moeda, ata os 26,7 mm.

 República Italiana 
miniatura|230x230px|Primeiro modelo republicano (1946-1950)."Lira (1946-1950)". Numista.com

 Modelo da laranxa 
Como consecuencia do referendo do 2 de xuño de 1946, que abría a nova etapa da Italia republicana, o presidente provisional da República, Enrico de Nicola, asinou o decreto do 6 de setembro polo que se instaba a Zecca dello Stato a emitir moedas de 10, 5, 2 e unha lira nunha nova aliaxe lixeira, chamada italma, composta por aluminio, magnesio e manganeso. O 21 de decembro dese mesmo ano, as novas moedas tiñan xa curso legal."Repúbblica Italiana. Lira ". Numismatica-italiana.lamoneta.it

Giuseppe Romagnoli foi novamente o autor do deseño da moeda dunha lira, que amosaba no seu anverso unha cabeza feminina cara á esquerda, que representa a Italia, con dúas espigas de trigo na cabeza (o xeito habitual de representar a Ceres, a deusa da agricultura e da fertilidade). No exergo do anverso aparecen as inscricións ROMAGNOLI - P.G.INC., indicativas do deseñador da moeda e do gravador dos cuños (Pietro Giampaoli). 

Pola súa banda, o reverso reproduce unha poliña de laranxeira cunha laranxa e, debaixo, a indicación do valor facial (L. 1), a data e a marca da Ceca de Roma. O canto da moeda é liso.

 Modelo da cornucopia 
miniatura|230x230px|Derradeiro modelo da lira italiana (1950-2001)."1 Lira (1951-2001)". Numista.com
Consonte o decreto do 24 de decembro de 1951,"Legge 24 dicembre 1951. Nº 1405. Norme sulla circolazione monetaria". Normattiva.it emitiuse un novo modelo da moeda dunha lira, caracterizado pola figura dunha balanza no seu anverso, como símbolo da xustiza, e unha cornucopia no reverso, que representa a riqueza.

Esta derradeira lira, deseñada tamén por Giuseppe Romagnoli, está igualmente cuñada en italma e ten un peso de 0,6 g, un diámetro de 17,2 mm, e un grosor de 1,2 mm. Logo da súa primeira emisión de 1951 cuñouse ininterrompidamente ata 1959, mais nese ano cesou a súa produción, dado que a inflación fixo que o seu valor chegase a ser ínfimo. En 1968 retomouse a súa produción mais unicamente para a incluír nas series anuais para coleccionistas comercializadas pola Zecca dello Stato. Finalmente, a súa cuñaxe cesou de xeito definitivo en 2001 por mor da chegada do euro.

 Notas 

 Véxase tamén 

 Bibliografía 

 Boasso, A. (2008). Catalogo Alfa delle Monete italiane e Regioni (33ª ed.). 2008. Alfa Edizioni, Turín. ISBN 978-8888032139
 Gigante, F. (2023). Gigante 2024. Catalogo nazionale delle monete italiane dal '700 all'euro (32ª ed.). Gigante, Varese. ISBN 978-8889805459
 Montenegro, E. (2020). Manuale del collezionista di monete italiane. 26ª ed. Montenegro, Turín. ISBN 978-8888894034

 Outros artigos 

 Lira italiana
 Istituto Poligrafico e Zecca dello Stato

Categoría:Lira italiana