Fernão de Loronha

Fernão de Loronha, nado en Lisboa c. 1470 ou antes e finado c. 1540, cuxo nome adoita corromperse a de Noronha ou della Rogna, foi un destacado comerciante, explorador e armador portugués do século XVI, de orixe xudía. Foi o primeiro titular de carta (1502–1512), o primeiro capitán do donatario no Brasil e patrocinador de numerosas expedicións portuguesas no exterior. As illas de Fernando de Noronha nas costas do Brasil, descubertas por unha das súas expedicións e concedidas a Loronha e aos seus herdeiros como feudo en 1504, levan o seu nome.

 Traxectoria 
Fernão de Loronha foi un xudeu sefardí convertido ao catolicismo ( cristão-novo ). Era fillo de Martim Afonso de Loronha e irmán doutro Martim Afonso de Loronha, escribán da Orde de Cristo, ambos ennobrecidos e con escudo de armas novo. Casou con Violante Rodrigues.

En 1500, Fernão de Loronha era un comerciante ben establecido en Lisboa, onde serviu como intermediario comercial de Jakob Fugger, xefe da acomodada familia bancaria alemá de Augsburgo. Na súa carta real de 1504, o rei Manuel I de Portugal referiuse a Loronha como un cabaleiro da casa real ( cabaleiro da nosa casa ). A súa adquisición de status nun momento no que incluso xudeus ricos e notables foron perseguidos en Portugal suxire que Loronha tiña conexións moi altas. Incluso a corrupción do seu nome de Loronha a Noronha quizais non sexa casual, pero reflicte unha suposición popular (que quizais non estaba ansioso por corrixir) de que estaba conectado á Casa de Noronha, unha das familias nobres máis ilustres de Portugal, de ascendencia real castelá (aínda que non hai probas de que Loronha tivese vínculos, por sangue ou matrimonio, cos Noronha). 

 Expedición cartográfica 
Despois do descubrimento do Brasil por Pedro Álvares Cabral en 1500, a coroa portuguesa enviou unha expedición cartográfica de seguido en 1501 para explorar a costa brasileira. Descoñécese o comandante desta expedición, pero estivo acompañado por Amerigo Vespucci, quen escribiu un relato da mesma. Algúns estudosos cren que Fernão de Loronha puido ser realmente o capitán xeral desta expedición, aínda que outros cren que é improbable que un comerciante destacado e rico como Loronha se ausentase dos seus negocios para dirixir persoalmente as naves e que o apoio de Loronha (se o houbo) probablemente só fose financeiro.

A expedición cartográfica explorou gran parte da costa oriental brasileira desde o Cabo de São Roque no nordeste ata os arredores de Cabo Frio e nomeou moitos dos lugares ao longo do camiño. Volvendo a Lisboa en setembro de 1502, a expedición informou do descubrimento de abundante madeira ( pau-brasil ) na costa. Esta madeira era moi apreciada pola industria europea de tecidos como un colorante soberbio, producindo unha cor vermella profunda, pero tivo que importarse da India a grandes custos. Intuíndo a oportunidade comercial do novo descubrimento, Fernando de Loronha reuniu un consorcio de comerciantes de Lisboa, con el á fronte, e pediu á coroa permiso para explotar o achado. A finais de setembro de 1502, o rei Manuel I de Portugal emitiu unha carta (agora perdida) que outorgaba a Fernão de Loronha o dereito exclusivo de explotación comercial das "Terras da Vera Cruz" (como se coñecía entón o Brasil) por un período de tres anos. A cambio, Loronha viuse obrigado a equipar e enviar seis barcos ao ano pola súa conta, comprometerse a descubrir 300 leguas de costas novas ao ano e construír un forte ( forteza ) no novo país. Loronha tamén obrigaría a pagar á coroa unha parte dos seus ingresos: cero o primeiro ano, un sexto no segundo ano e un cuarto no terceiro ano. Porén, unha conta diferente informa que Loronha recibira un contrato de dez anos, polo que pagou á coroa unha suma fixa de 4.000 ducados ao ano. Unha posible reconciliación é que estes últimos non reflicten os termos orixinais, senón novos termos que foron negociados tras a renovación da carta de Loronha en 1505. 

 Expedición do pau brasil 
En abril-maio ​​de 1503, o consorcio de Loronha equipou unha nova expedición de seis barcos ao mando do capitán Gonçalo Coelho, acompañado unha vez máis por Amerigo Vespucci, para explorar a costa brasileira e instalar almacéns para a talla. O 10 de agosto de 1503, a expedición tropezou cunha illa deshabitada da costa nordeste brasileira que despois recibiría o nome de illa Fernando de Noronha. Porén, pasou por diferentes nomes naquela época: Vespucci chamouno São Lourenço, os documentos oficiais chamáronlle São João, mentres que un mapa contemporáneo,o planisferio de Cantino, aparece co nome de Quaresma. 

A expedición Coelho-Vespucci foi instruída por Loronha para establecer factorías ( feitorías, esencialmente almacéns ou postos comerciais) ao longo da costa como puntos de recollida para a talla de madeira do Brasil. Crese que nesta expedición se estableceron tres feitorías: un de Vespucci en Cabo Frio ( levada por 24 homes, cubrindo así o requisito de forteza ), outro de Coelho en Porto Seguro ( feitoría da Santa Cruz de Cabrália ) e probablemente un terceiro, tamén de Coelho, na baía de Guanabara ( feitoria da Carioca ). Ao redor de 1509 ou 1511, unha expedición dirixida por Fernão de Loronha ao mando de Cristóvão Pires estableceu outra factoría de madeira do Brasil na Baía de Todos os Santos (actual Baía). Crese que tamén se puido establecer unha factoría en São Vicente arredor de 1508 máis ou menos, aínda que isto é máis especulativo.

O 14 de xaneiro de 1504, o rei Manuel I de Portugal emitiu unha carta real na que se lle outorgaba a illa de São João (⁣Fernando de Noronha) persoalmente a Fernão de Loronha e os seus descendentes, convertendo así a Loronha no primeiro capitán hereditario do Brasil. Inmediatamente instalouse unha factoría na illa, e rapidamente converteuse no centro da operación de Loronha: a madeira do Brasil que se collía directamente a través da auga, ou que se transportaba por pequenos barcos desde as fábricas da costa, recollíase na illa e enviábase en barcos máis grandes de volta a Portugal. En 1506, dise que o consorcio de Loronha recolleu un total 20.000 quintais en 1506, o que representa un beneficio do 400-500% sobre o pago inicial e os gastos do barco. Loronha tamén fixo negocios con mascotas novedosas como coloridos papagaios e monos brasileiros, algodón e, ocasionalmente, escravos nativos.

Non se sabía que a empresa de Loronha, dirixida cun mínimo de persoal, empregaba a coacción. A madeira do Brasil e outros produtos foron adquiridos polo comercio cos pobos indíxenas. Os nativos brasileiros (principalmente os pobos tupís) facían todo o corte de madeira de forma independente e entregaban a mercancía aos almacéns, onde comerciaban cos axentes de Loronha por produtos de ferro, ferramentas, coitelos, machados, espellos e outros produtos europeos deste tipo. Os escravos non foron adquiridos en incursións, senón rescatando cativos de guerra das tribos locais (aínda que isto resultou complicado, dada a tradición de canibalismo arraigada entre os tupís, os xefes locais eran reticentes a vender os seus prisioneiros "sagrados").

 Final da carta comercial 
A carta comercial de Loronha foi renovada en 1506, e despois de novo ata 1512, cando a coroa pasou a carta a un consorcio comercial diferente, dirixido por Jorge Lopes Bixorda. En 1515, a coroa portuguesa deixou caducar a carta de Bixorda, e finalmente fíxose cargo das factorías e do comercio de madeira do Brasil. Nese momento, os intrusos españois e franceses (estes últimos equipados principalmente por comerciantes dos portos atlánticos da Bretaña e Normandía, vinculados ao comercio de teas), comezaran a visitar a costa brasileira con certa regularidade, desembarcando en incursións de talla de madeira do Brasil e/ou saqueando as tendas das factorías portuguesas con menos protección. Como os comerciantes privados portugueses non tiñan os medios (nin a autoridade) para desafiar aos intrusos estranxeiros, as perdas foron importantes. Cando a coroa portuguesa se fixo cargo da empresa, inmediatamente montou patrullas militares costeiras para defender estes lugares. A pesar de perder a súa carta comercial, a familia de Loronha mantivo a súa capitanía hereditaria da illa Fernando de Noronha (os herdeiros confírmanse en documentos ata 1580). 

Independentemente das súas actividades brasileiras, Fernão de Loronha tamén participou no equipamento das armadas portuguesas da India de principios do século XVI. As Bassas da India na canle de Mozambique reciben o nome dun dos barcos de Loronha, a Judia, que descubriu o atol en 1506. O nome orixinal baixas da Judia foi corrompido "bassas da India" debido a erros posteriores.

 Nomeamento do Brasil 
Se alguén é responsable da denominación do Brasil e dos seus habitantes, sería Fernão de Loronha. Aínda que os descubridores orixinais déronlle o nome oficial das terras de Vera Cruz ou Santa Cruz, foi durante o mandato de Loronha cando o nome da terra pasou gradualmente a Terra do Brasil e os seus habitantes a brasileiros. Era bastante común que os portugueses dos séculos XV e XVI se referisen a terras afastadas polo seu produto comercial máis que polo seu nome propio (por exemplo, Illa de Madeira, Costa do Pemento, Costa do Marfil, Costa de Ouro, Illas das Especias, etc.) As terras de Vera Cruz eran simplemente coñecidas popularmente como a "Terra do Brasil" polo mesmo motivo.

Máis curioso é o xentilicio. Na lingua portuguesa, un habitante do Brasil denomínase brasileiro, aínda que o sufixo -eiro denota correctamente ocupacións e non habitantes (aos que normalmente se lles dá o sufixo -ano ). Así, un habitante do Brasil debería terse coñecido en portugués como brasiliano, pero -exclusivamente entre os demónimos portugueses- se fai referencia en cambio como brasileiro. Isto deriva do mandato de Loronha cando o brasileiro era realmente unha referencia a unha ocupación: cortador ou comerciante de pau Brasil. O nome da ocupación foi simplemente estendendo paulatinamente para referirse a todos os habitantes da terra.

 Notas 

Categoría:Navegantes
Categoría:Exploradores
Categoría:Nados en Lisboa
Categoría:Xudaísmo en Portugal
Categoría:Nobreza de Portugal
Categoría:Colonialismo