Portugués oliventino

O portugués oliventino, portugués continental ou portugués de Olivenza é a variedade dialectal da lingua portuguesa falada nas cidades de Olivenza, Táliga e aldeas veciñas. Actualmente, os portugueses de Olivenza e Táliga non gozan do recoñecemento de España, que administra este territorio desde a Guerra das Laranxas. Portugal, porén, non recoñece a soberanía española sobre a rexión e afirma que estes territorios lle pertencen.   

Como resultado de dous séculos de administración española e illamento do resto de Portugal, o portugués oliventino é hoxe unha lingua moribunda; a xente nova xa non o fala, quedando só unhas poucas persoas maiores. O portugués deixou de ser a lingua da poboación a partir dos anos corenta, proceso acelerado pola política de castelanización posta en marcha polo franquismo.

 Contexto histórico 
 Olivenza e Táliga no Reino de León 
A orixe de Olivenza está ligada á conquista definitiva de Badaxoz polo último rei de León, Afonso IX, na primavera de 1230. Para agradecer aos templarios a súa participación nesta disputa, Afonso IX concedeulles as prazas de Burguillos e Alconchel. A partir destes puntos, cara ao ano 1256, a Orde crea a encomenda de Olivenza, naquela época só un conxunto de hortas, cabanas e algunhas casas construídas arredor dun manancial. Porén, durante o reinado de Afonso X o Sabio, os templarios tiveron que abandonar Olivenza e entregar as súas terras ao Consello e Bispado de Badaxoz.

 Olivenza e Táliga no Reino de Portugal 
miniatura| O territorio de Olivenza.
Durante a Reconquista, as terras que hoxe forman os territorios de Olivenza e Táliga foron cedidas a Portugal polo Tratado de Alcanizes, en 1297, xunto con outras moitas localidades. O rei Don Dinis aproveitou a feble posición política de Castela para anexionarse e recuperar varios territorios.

Desde 1297 ata 1801 a cidade permaneceu baixo a soberanía portuguesa, incluso durante a Unión Ibérica. Os cinco séculos de dominio portugués provocaron o fluxo a Olivenza da cultura e da lingua portuguesas, ademais da expresión arquitectónica e o folclore.

Debido á peculiar posición xeográfica de Olivenza, separada do resto do país pola Odiana e rodeada de vilas castelás, acabou desenvolvendo un subdialecto do Alentexo, co que comparte moitas das súas isoglosas.

 Olivenza e Táliga en España 
Despois da Guerra das Laranxas, Portugal perdeu Olivenza e Táliga. Aínda que Portugal denuncia que España os perdeu no Congreso de Viena, o certo é que segue administrando ese territorio. O portugués seguiu sendo a lingua vehicular e materna dos habitantes da comarca ata mediados do século XX, cando comezou a decaer, vítima da política castelanizadora do franquismo. O sistema educativo xogou un papel decisivo, dado que o portugués quedou excluído. Actualmente ensínase só como lingua estranxeira.

 Características 
O portugués oliventino é un subdialecto do portugués do Alentexo e, polo tanto, forma parte do grupo dos dialectos do sur portugués. A influencia do castelán nótase nalgúns destes puntos e no ámbito léxico.

Algunhas das características máis definitorias son:

 Preferencia pola monotongación en ô (ser ou en estándar; nalgunhas ocasións pode estar no grupo vocálico oi). Exemplo: ôro/oiro (portugués estándar: ouro);

 Peche da vogal átona final e para i. Exemplo: fomi (portugués estándar: fome);

 Ausencia de ditongo ei, que pasa ê. Exemplo: galinhêro (portugués estándar: galinheiro ), con excepcións: seis, rei, reino, etc. ;
 Yeísmo. Exemplo: casteyanos (portugués estándar: castelhanos ).  A pronuncia da aproximante lateral palatal mantense en São Bento da Contenda e Vila Real pero con forte declive.
 Emprego da africada velar sen voz nos préstamos casteláns, inexistente tanto no portugués estándar como no dialectal. 
 Aspiración dos -s finais, clara influencia do dialecto castelán de Estremadura.  Aínda que non se aspira, a execución é moi lixeira. 
 Confusión ocasional b/v, aínda que tamén presente en falas do norte, en Olivença ten unha clara influencia castelá. 

O portugués olivintino que aínda se fala está cheo de castelanismos, o uso das palabras castelás coche e ancho en detrimento dos portugueses carro e largo.  O castelán que se fala na rexión está fortemente influenciado pola portugués e o asturleonés.

 Características fonéticas 
 Palatalización
miniatura| Mapa dos dialectos do dominio lingüístico galego-portugués. Olivença pertencía ao dialecto do Alentejo.
Na primeira persoa do plural do indicativo hai un trazo fonético peculiar, a palatalización de a por un e. Este trazo é partillado con poboacións do Alto Alentexo. Por exemplo, andêmos por aí en contraposición ao portugués padrão, andamos por aí. Nalgúns casos este fenómeno tamén acontece no infinito, por exemplo, engordér no canto de engordar.
Hai outra modificación dialectal semellante, a palatalización de ã por un ẽ, isto só ocorreu en pobos da marxe este do Odiana como Serpa e Olivença, pero non en Vila Viçosa ou Mértola . Por exemplo, amanhẽ por amanhã. 

 Labialización da vogal pechada ê a u cando vai seguida dunha consoante labial.
Unha característica común a algunhas bolsas isoglósicas do Alto Alentejo. Non é universal en Olivença. Por exemplo, buber e duvertido (estándar: beber e divertido). Hai casos illados desta labialización en Campo Maior.

 Monoftongización de ão a õ
Fenómeno propio de Olivença e Campo Maior, dáse no primeiro só en posición proclítica. Por exemplo, direçõ, açõ e ândõ; en portugués estándar: direção, ação e andam.

 Monoftongización de - in a - ẽ
Trazo xeral do Alentexo e de Olivenza, observada tamén en Campo Maior, incluso nos mozos. Por exemplo, quẽ, armazẽ e paragẽ; en portugués estándar: quem, armazém e paragem. O ditongo permanece en posición átona ou non proclítica pero o e nasal está pechado.

 Ausencia de semivogal "i" ao preceder unha consoante palatal
Características propias non só dos falantes de Olivença e Alentexo senón que tamén se estenden polo centro do país. Por exemplo, más, caxa e faxa (por defecto: mais, caixa e faixa). 

 Síncope de vogais átonas
Caso habitual no Alentexo en xeral, en Olivença a maioría pronuncia pa pola preposición para. A execución das vogais átonas é bastante lixeira, convertendo palabras como: esse, aquele e direita en ess, aquel e drêta.

 Metátese entre consoante e vogal vibrante
Trazo que tamén comparten outras vilas do Alentexo, en Olivença, por exemplo: drento e preguntari (estándar: dentro e perguntar).

 Notas 

Categoría:Olivenza
Categoría:Lingua portuguesa