Paixón segundo San Mateu

A Paixón segundo San Mateu, BWV 244 (título orixinal en latín: Passio Domini Nostri J. C. Secundum Evangelistam Matthaeum; en alemán: Matthäus-Passion) é unha paixón oratórica escrita para voces solistas, dobre coro e dobre orquestra por Johann Sebastian Bach.

Presenta o sufrimento e a morte de Cristo segundo o evanxeo de San Mateu. Cunha duración de máis de dúas horas e media (nalgunhas interpretacións mesmo máis de tres horas), é a obra máis extensa do compositor. É unha obra central da música artística (Hubert Parry considerouna como o máis rico e nobre exemplo da historia da música sacra).

A Paixón segundo San Mateu consta de dúas grandes partes conformadas por 68 números en total. O texto do evanxeo de San Mateu, capítulos 26 e 27, é cantado literalmente polo evanxelista Mateu e o do resto de personaxes da trama (Cristo, Xudas, Pedro, etc.), polos demais solistas. En torno ao texto bíblico agrúpanse coros, corais, recitativos e arias coa intención de interpretar o texto.

 Historia 
miniatura|250x250px|Primeira páxina da partitura autógrafa.

 Composición 
Non se sabe con certeza se a Paixón segundo San Mateu foi composta en 1727 ou en 1729. Aínda que se relaciona directamente coa música fúnebre para o príncipe Leopoldo de Anhalt-Cöthen de 1729, descoñécese se a cantata fúnebre serviu como modelo para a paixón ou se foi á inversa (ou se existen outras orixes anteriores). Sexa como sexa, sábese que a Paixón segundo San Mateu foi interpretada o 15 de abril de 1729 (Venres Santo) na igrexa de Santo Tomás en Leipzig baixo a dirección do compositor, nunha representación para a cal Bach non puido dispor dos recursos idóneos (nun memorando ao Consello da cidade de Leipzig, queixouse de que unicamente 17 dos 54 membros do coro estivesen á altura). Agora ben, en 1975, o musicólogo Joshua Rifkin demostrou que a estrea da obra tivo lugar en 1727.

 Análise 

 Instrumentación 
A obra está escrita para dous coros, cada un formado por un grupo de catro voces (soprano, contralto, tenor e baixo) e un grupo de instrumentos (dúas frautas, dous óboes, óboe d'amore, cordas e baixo continuo). Neste sentido poderíase falar dun coro e unha orquestra dobres.

Ademais, nos números 1° e 35º aparece unha voz extra de sopranos (soprano in ripieno), que adoita cubrirse por un coro de nenos (en contraposición ás voces femininas dos dous coros). Porén, esta tradición non se corresponde coa intención de Bach, xa que nos coros das igrexas non participaban voces femininas, senón unicamente nenos e falsetistas. Neste sentido, non distinguían entre as voces dos coros I e II e a de soprano in ripieno (a menos que os dous coros fosen unicamente interpretados por solistas, contrapostos entón aos ripienistas).

 Libreto 
O texto do libreto está baseado, por unha banda, nos capítulos 26 e 27 do evanxeo de Mateu na tradución de Martiño Lutero e, pola outra, en composicións poéticas do escritor Christian Friedrich Henrici (tamén coñecido como Picander) e en corais luteranos relacionados coa paixón. É posible ler o seu texto completo, na súa versión orixinal en alemán e a súa tradución castelá.

 Personaxes 
Na Paixón segundo San Mateu aparecen os seguintes personaxes:

 Evanxelista – tenor
 Xesús – barítono
 Xudas Iscariote – baixo
 Pedro – baixo
 Sumo sacerdote – baixo
 Pilato – baixo
 Dúas serventas – sopranos
 Dous sacerdotes – baixos
 Esposa de Pilato – soprano
 Dúas testemuñas – contralto e tenor

Ademais, hai ariosos e arias para as catro voces principais de ambos os coros (soprano, contralto, tenor, baixo), diferenciadas tamén segundo o coro ao que pertencen.

 Estrutura 
A obra divídese en dúas grandes partes, entre as que tiña lugar o sermón e que corresponden, a primeira, co capítulo 26 e, a segunda, co capítulo 27 do evanxeo de San Mateu. Segundo a tradición das paixóns oratóricas, o texto bíblico atópase musicalizado de forma relativamente sinxela en recitativos, mentres que nos ariosos e nas arias, longas e contemplativas, presentan novos textos poéticos que comentan os diversos eventos da narración bíblica e dan un carácter máis íntimo á vida de Cristo.

O exemplo máis coñecido deste caso é a aria n.º 39, Erbarme dich, mein Gott (Apiádate de min, Deus meu), unha das partes máis fermosas da obra.Magdalena Kožená interpreta el aria Erbarme dich, mein Gott. Entre os recitativos, ariosos e arias atópanse tamén corais intercaladas, que permiten a participación activa da congregación, que coñecía as melodías e os seus textos, e que, igualmente, comentan e levan á reflexión sobre as principais escenas da paixón.

A obra produce, ademais, unha fantástica sensación estereofónica grazas ao seu dobre coro e orquestra, que dialogan de xeito constante, principalmente no coro de entrada e no coro final, mais tamén nalgúns dos coros intermedios. Este formato dobre constitúe unha gran diferenza fronte á maior parte dos traballos interpretados nos servizos relixiosos dominicais. Neste aspecto, merece especial interese o coro de entrada Kommt, ihr Töchter, helft mir klagen (Veñan, fillas, axúdenme a laiarme), no que, ademais dos dous coros (e orquestras) que dialogan, aparece unha voz de soprano in ripieno que canta a coral O Lamm Gottes, unschuldig (Oh, inocente cordeiro de Deus) no medio dunha complexa estrutura polifónica e de grandes tensións harmónicas.

 Primeira parte 
Abreviaturas empregadas:

 Voces: S Soprano - S rip. Soprano in ripieno - A Contralto - T Tenor - B Baixo - S, A, T, B Coro mixto a catro voces
 Instrumentos: Fr Frauta (travesa) - Fr doce Frauta doce - Ób Óboe - Ób d'amore Óboe d'amore - Ób da caccia Óboe da caccia - Vl Grupo de violíns - Vl solo Violín solista - Va Grupo de violas - Va da gamba Viola da gamba - Cont. Baixo continuo

Parte INúmeroDotaciónCoro ICoro IIExtra1. Coro Kommt, ihr TöchterS, A, T, B, 2Fr, 2Ób, 2Vl, Va, Cont.S, A, T, B, 2Fr, 2Ób, 2Vl, Va, Cont.S rip.2. Recitativo Da Jesus diese Rede vollendet hatteEvanxelista, Xesús, 2Vl, Va, Cont. - -3. Coral Herzliebster Jesu, was hast du verbrochenS, A, T, B, 2Fr, 2Ób, 2Vl, Va, Cont. -4a. Recitativo Da versammleten sich die HohenpriesterEvanxelista, Cont. - -4b. Coro Ja nicht auf das FestS, A, T, B, 2Fr, 2Ób, 2Vl, Va, Cont.S, A, T, B, 2Fr, 2Ób, 2Vl, Va, Cont. -4c. Recitativo Da nun Jesus war zu BethanienEvanxelista, Cont. - -4d. Coro Wozu dienet dieser UnratS, A, T, B, 2Fr, 2Ób, 2Vl, Va, Cont. - -4e. Recitativo Da das Jesus merketeEvanxelista, Xesús, 2Vl, Va, Cont. - -5. Recitativo Du lieber Heiland duA, 2Fr, Cont. - -6. Aria Buß' und ReuA, 2Fr, Cont. - -7. Recitativo Da ging hin der Zwölfen einerEvanxelista, Xudas, Cont. - -8. Aria Blute nur, du liebes Herz -S, 2Fr, 2Vl, Va, Cont. -9a. Recitativo Aber am ersten TageEvanxelista, Cont. - -9b. Coro Wo willst du, dass wir bereitenS, A, T, B, 2Fr, 2Ób, 2Vl, Va, Cont. - -9c. Recitativo Er sprach: Gehet hin in die StadtEvanxelista, Xesús, 2Vl, Va, Cont. - -9d. Coro Herr, bin ich's?S, A, T, B, 2Vl, Va, Cont. - -10. Coral Ich bin's, ich sollte büßenS, A, T, B, 2Ób, 2Vl, Va, Cont. -11. Recitativo Er antwortete und sprachEvanxelista, Xesús, 2Vl, Va, Cont. - -12. Recitativo Wiewohl mein Herz in Tränen schwimmtS, 2Ób d'amore, Cont. - -13. Aria Ich will dir mein Herze schenkenS, 2Ób d'amore, Cont. - -14. Recitativo Und da sie den LobgesangEvanxelista, Xesús, 2Vl, Va, Cont. - -15. Coral Erkenne mich, mein HüterS, A, T, B, 2Fl, 2Ób, 2Vl, Va, Cont -16. Recitativo Petrus aber antworteteEvanxelista, Xesús, Pedro, 2Vl, Va, Cont. - -17. Coral Ich will hier bei dir stehenS, A, T, B, 2Ób, 2Vl, Va, Cont. -18. Recitativo Da kam Jesus mit ihnenEvanxelista,  Xesús, 2Vl, Va, Cont. - -19. Recitativo con coral O Schmerz!T, 2Fr doce, 2Ób da caccia, Cont.S, A, T, B, 2Vl, Va, Cont. -20. Aria con coro Ich will bei meinem Jesu wachenT, Ób, Cont.S, A, T, B, 2Fr, 2Vl, Va, Cont. -21. Recitativo Und ging hin ein wenigEvanxelista, Xesús, 2Vl, Va, Cont. - -22. Recitativo Der Heiland fällt -B, 2Vl, Va, Cont. -23. Aria Gerne will ich mich bequemen -B, 2Vl, Cont. -24. Recitativo Und er kam zu seinen JüngernEvanxelista, Xesús, 2Vl, Va, Cont. - -25. Coral Was mein Gott willS, A, T, B, 2Fr, 2Ób, 2Vl, Va, Cont. -26. Recitativo Und er kam und fand sie schlafendEvanxelista, Xesús, Xudas, 2Vl, Va, Cont. - -27a. Aria con coro So ist mein Jesus nun gefangenS, A, 2Fr, 2Ób, 2Vl, VaS, A, T, B, 2Fr, 2Ób, 2Vl, Va, Cont. -27b. Coro Sind Blitze, sind DonnerS, A, T, B, 2Fr, 2Ób, 2Vl, Va, Cont.S, A, T, B, 2Fr, 2Ób, 2Vl, Va, Cont. -28. Recitativo Und siehe, einer aus denenEvanxelista, Xesús, 2Vl, Va, Cont. - -29. Coral O Mensch, bewein dein Sünde großS, A, T, B, 2Fr, 2Ób d'amore, 2Vl, Va, Cont.S rip.

 Segunda parte 
Abreviaturas empregadas:

 Voces: S Soprano - S rip. Soprano in ripieno - A Contralto - T Tenor - B Baixo - S, A, T, B Coro mixto a catro voces
 Instrumentos: Fr Frauta (travesa) - Fr doce Frauta doce - Ób Óboe - Ób d'amore Óboe d'amore - Ób da caccia Óboe da caccia - Vl Grupo de violíns - Vl solo Violín solista - Va Grupo de violas - Va da gamba Viola da gamba - Cont. Baixo continuo

Parte IINúmeroDotaciónCoro ICoro II30. Aria con coro Ach, nun ist mein Jesus hinA, Fr, Ób d'amore, 2Vl, Va, Cont.S, A, T, B, 2Vl, Va, Cont.31. Recitativo Die aber Jesum gegriffan hattenEvanxelista, Cont. -32. Coral Mir hat die Welt trüglich gericht'tS, A, T, B, 2Fr, 2Ób, 2Vl, Va, Cont.33. Recitativo Und wiewohl viel falsche ZeugenEvanxelista, Sumo sacerdote, Cont.Dúas testemuñas, Cont.34. Recitativo Mein Jesus schweigt -T, 2Ób, Cont.35. Aria Geduld, wenn mich falsche Zungen -T, Va da gamba, Cont.36a. Recitativo Und der Hohepriester antworteteEvanxelista, Xesús, Sumo Sacerdote, 2Vl, Va, Cont. -36b. Coro Er ist des Todes schuldigS, A, T, B, 2Fr, 2Ób, 2Vl, Va, Cont.S, A, T, B, 2Fr, 2Ób, 2Vl, Va, Cont.36c. Recitativo Da speieten sie ausEvanxelista, Cont. -36d. Coro Weissage uns, ChristeS, A, T, B, 2Fr, 2Ób, 2Vl, Va, Cont.S, A, T, B, 2Fr, 2Ób, 2Vl, Va, Cont.37. Coral Wer hat dich so geschlagenS, A, T, B, 2Fr, 2Ób, 2Vl, Va, Cont.38a. Recitativo Petrus aber saß draußenEvanxelista, Dúas serventas, Pedro, Cont. -38b. Coro Wahrlich, du bist auch einer -S, A, T, B, 2Fr, 2Ób d'amore, 2Vl, Va, Cont.38c. Recitativo Da hub er an sich zu verfluchenEvanxelista, Pedro, Cont. -39. Aria Erbarme dich, mein GottA, Vl solo, 2Vl, Va, Cont. -40. Coral Bin ich gleich von dir gewichenS, A, T, B, 2Fr, 2Ób, 2Vl, Va, Cont.41a. Recitativo Des Morgens aber hielten alleEvanxelista, Xudas, Cont. -41b. Coro Was gehet uns das anS, A, T, B, 2Fr, 2Ób, 2Vl, Va, Cont.S, A, T, B, 2Fr, 2Ób, 2Vl, Va, Cont.41c. Recitativo Und er warf die SilberlingeEvanxelista, Dous sacerdotes, Cont. -42. Aria Gebt mir meinen Jesum wieder -Xudas, Vl solo, 2Vl, Va, Cont.43. Recitativo Sie hielten aber einen RatEvanxelista, Xesús, Pilato, 2Vl, Va, Cont. -44. Coral Befiehl du deine WegeS, A, T, B, 2Fr, 2Ób, 2Vl, Va, Cont.45a. Recitativo Auf das Fest aberEvanxelista, Pilato, Esposa de Pilato, Cont. -45b. Coro Barrabam!S, A, T, B, Cont.S, A, T, B, Cont.45c. Recitativo Pilatus sprach zu ihnenEvanxelista, Pilato, Cont. -45d. Coro Lass ihn kreuzigen!S, A, T, B, 2Fr, 2Ób, 2Vl, Va, Cont.S, A, T, B, 2Fr, 2Ób, 2Vl, Va, Cont.46. Coral Wie wunderbarlich ist doch diese StrafeS, A, T, B, 2Fr, 2Ób, 2Vl, Va, Cont.47. Recitativo Der Landpfleger sagteEvanxelista, Pilato, Cont. -48. Recitativo Er hat uns allen wohlgetanS, 2Ób da caccia, Cont. -49. Aria Aus Liebe will mein Heiland sterbenS, Fr, 2Ób da caccia -50a. Recitativo Sie schrieen aber noch mehrEvanxelista, Cont. -50b. Coro Lass ihn kreuzigen!S, A, T, B, 2F, 2Ób, 2Vl, Va, Cont.S, A, T, B, 2Fr, 2Ób, 2Vl, Va, Cont.50c. Recitativo Da aber Pilatus saheEvanxelista, Pilato, Cont. -50d. Coro Sein Blut komme über unsS, A, T, B, 2Fr, 2Ób, 2Vl, Va, Cont.50e. Recitativo Da gab er ihnen Barrabam losEvanxelista, Cont. -51. Recitativo Erbarm es Gott! -A, 2Vl, Va, Cont.52. Aria Können Tränen meiner Wangen -A, 2Vl, Cont.53a. Recitativo Da nahmen die KriegsknechteEvanxelista, Cont. -53b. Coro Gegrüßet seist du, Jüdenkönig!S, A, T, B, 2Fr, 2Ób, 2Vl, Va, Cont.S, A, T, B, 2Fr, 2Ób, 2Vl, Va, Cont.53c. Recitativo Und speieten ihn anEvanxelista, Cont. -54. Coral O Haupt voll Blut und WundenS, A, T, B, 2Fr, 2Ób, 2Vl, Va, Cont.55. Recitativo Und da sie ihn verspottet hattenEvanxelista, Cont. -56. Recitativo Ja freilich will in unsB, 2Fr, Va da gamba, Cont. -57. Aria Komm, süßes KreuzB, Va da gamba, Cont. -58a. Recitativo Und da sie an die Stätte kamenEvanxelista, Cont. -58b. Coro Der du den Tempel Gottes zerbrichstS, A, T, B, 2Fr, 2Ób, 2Vl, Va, Cont.S, A, T, B, 2Fr, 2Ób, 2Vl, Va, Cont.58c. Recitativo Desgleichen auch die HohepriesterEvanxelista, Cont. -58d. Coro Andern hat er geholfenS, A, T, B, 2Fr, 2Ób, 2Vl, Va, Cont.S, A, T, B, 2Fr, 2Ób, 2Vl, Va, Cont.58e. Recitativo Desgleichen schmäheten ihn auchEvanxelista, Cont. -59. Recitativo Ach GolgathaA, 2Ób da caccia, Cont. -60. Aria con coro Sehet, Jesus hat die HandA, 2Ób da caccia, Cont.S, A, T, B, 2Ób, 2Vl, Va, Cont.61a. Recitativo Und von der sechsten Stunde anEvanxelista, Xesús, Cont. -61b. Coro Der rufet dem EliasS, A, T, B, 2Ób, 2Vl, Va, Cont. -61c. Recitativo Und bald lief einerEvanxelista, Cont. -61d. Coro Halt! laß sehen -S, A, T, B, 2Fr, 2Ób, 2Vl, Va, Cont.62. Coral Wenn ich einmal soll scheidenS, A, T, B, 2Fr, 2Ób, 2Vl, Va, Cont.63a. Recitativo Und siehe daEvanxelista, Cont. -63b. Coro Wahrlich, dieser ist Gottes SohnS, A, T, B, 2Ób, 2Vl, Va, Cont.63c. Recitativo Und es waren viel Weiber daEvanxelista, Cont. -64. Recitativo Am Abend, da es kühle warB, 2Vl, Va, Cont. -65. Aria Mache dich, mein Herze, reinB, 2Ób da caccia, 2Vl, Va, Cont. -66a. Recitativo Und Joseph nahm den LeibEvanxelista, Cont. -66b. Coro Herr, wir haben gedachtS, A, T, B, 2Fr, 2Ób, 2Vl, Va, Cont.S, A, T, B, 2Fr, 2Ób, 2Vl, Va, Cont.66c. Recitativo Pilatus sprach zu ihnenEvanxelista, Pilato, Cont. -67. Recitativo Nun ist der Herr zur Ruh gebrachtS, A, T, B, 2Vl, Va, Cont.S, A, T, B, 2Fr, 2Ób, 2Vl, Va, Cont.68. Coro Wir setzen uns mit Tränen niederS, A, T, B, 2Fr, 2Ób, 2Vl, Va, Cont.S, A, T, B, 2Fr, 2Ób, 2Vl, Va, Cont.

 Simbolismo 
Na Paixón segundo San Mateu Bach traballa con diversos símbolos musicais. Por esa razón, as palabras de Cristo son sempre acompañadas por tons longos das cordas, que se empregan como símbolo do divino, mentres que os outros personaxes só son acompañados polo baixo continuo. Tan só cando Cristo pronuncia as súas últimas palabras, as cordas calan. Isto simboliza a conversión de Cristo en home.

 Recepción da obra 
A obra non foi moi estimada no seu tempo polo seu estilo "operístico", que foi rexeitado na súa maioría polos representantes do pietismo dentro da burguesía de Leipzig. Bach revisou algunhas das partes da obra varias veces, a última delas en 1736, cando incluíu un grupo de continuo con órgano para cada un dos dous coros.

Tras a morte de Bach, a obra caeu no esquecemento (como, en xeral, toda a obra do compositor) e non foi até 1829 cando o compositor e director de orquestra Felix Mendelssohn volveu interpretala coa Sing-Akademie de Berlín nunha versión abreviada. A nova interpretación desta obra deu comezo a un forte interese polo estudo e a análise das obras de Bach, particularmente as de grande escala, que persistiu ata os nosos días. Tras o descubrimento da obra en 1829 por parte de Mendelssohn, Adolf Bernhard Marx, íntimo amigo naquela época do compositor, persuadiu ao editor musical Adolf Martin Schlesinger de emprender a publicación da composición, facendo a obra mestra de Bach accesible para os académicos por vez primeira.Burnham, Scott. Aesthetics, Theory, and History in the Works of Adolf Bernhard Marx. Tesis, Brandeis University, 1988 Ata o século XX, era común que as festas do luteranismo usasen a Paixón segundo San Mateu de Bach durante os servizos relixiosos na celebración do Venres Santo.

Na actualidade, existen moitas e moi diversas interpretacións desta obra mestra (Wilhelm Furtwängler, Karl Richter, Otto Klemperer, Herbert von Karajan, Nikolaus Harnoncourt, Gustav Leonhardt, Frans Brüggen, Ton Koopman, John Eliot Gardiner, Hermann Max, Paul McCreesh, Peter Dijkstra, entre outros), que amosan o amplo espectro de posibilidades que ofrece a interpretación desta paixón.

 Notas 

 Véxase tamén 
 Outros artigos 
 Lista de cantatas de Johann Sebastian Bach

 Bibliografía 








 Ligazóns externas 
 «Paixón segundo San Mateu» partitura dixitalizada en Bach Dixital.
 «Paixón segundo San Mateu» en Kareol, texto completo da obra en alemán e castelán.
 «Paixón segundo San Mateu» en Eltamiz.com, análise en castelán e audición completa da obra.
 «Paixón segundo San Mateu»:  emisión do 06-04-2012 de Música antiga, programa de Radio Clásica.ligazón=Archivo:Speaker_Icon.svg|20x20px
 «Paixón segundo San Mateu»:  emisión do 18-04-2014 de Música e significado, programa de análise musical de Radio Clásica.ligazón=Archivo:Speaker_Icon.svg|20x20px

Categoría:Música clásica
Categoría:Composicións musicais de Johann Sebastian Bach