Wallmapu

Wallmapu, tamén chamado Wall Mapu, Wallontun Mapu ou Woyontu Mapu (do mapuche: wall mapu ou waj mapu, e; wallontu mapu, wajontu mapu ou woyontu mapu; que quere dicir territorio circundante, conxunto de territorios circundantes ou universo, respectivamente) é o nome dado por algúns grupos e movementos indixenistas, ademais de sectores sociais e políticos, ao territorio que os mapuches habitan ou habitaron historicamente no Cono Sur de América do Sur: dende o río Limarí polo norte até o arquipélago de Chiloé polo sur, na ribeira suroriental do océano Pacífico, e dende o centro e sur do interior da Provincia de Buenos Aires até a Patagonia, na ribeira suroccidental do océano Atlántico, abranguendo territorios soberanos da actuais Chile e a Arxentina.

A orixe do termo atópase disputado, por unha banda, por quen lle atribúe unha orixe moderna durante a expansión do indixenismo da década de 1990, e por outro, por quen lle atribúe unha orixe ancestral oralmente transmitida ou kimun (do mapuche: kimün, kimvn, 'coñecemento' ou 'saber') do pobo mapuche (na súa orixe faría referencia ao concepto de "Universo" na relixión mapuche e non unha entidade política). Aínda que até a década dos 90 o seu uso concentrábase no movemento autonomista mapuche, a partir do estalido social de Chile do ano 2019 o seu recoñecemento aumentou entre a poboación xeral.

 Etimoloxía 
dereita|miniatura|250x250px|Bandeira Wenufoye creada en 1992 pola organización indixenista denominada Consello de Todas as Terras; principal símbolo do movemento autonomista mapuche, en Chile (principalmente) e na Arxentina.
miniatura|Aucán Huilcamán, recoñecido activista mapuche.
Wall significa en mapuche "ao redor", "rodear" ou "circundante" e Mapu "terra" ou "territorio", polo tanto, Wallmapu quere dicir "terra de arredor" ou "territorio circundante". O wall, como idea circundante, esférica, as marxes ou as beiras do mapu reconfígurase en relación co winka. Esta forma expresada no discurso leva unha serie de medidas que rompen cos sistemas epistémicos e lévanos a mudar de sentido, por tanto, de concepcións territoriais.

 Orixe e uso do termo 
O historiador chileno Cristóbal García Huidobro afirma que: "a terminoloxía 'Wallmapu' non é relativamente antiga, senón máis recente. Xorde, segundo se entende, dun movemento revisionista, a principios dos anos noventa. (...) fan un reestudo e un revisionismo da identidade, da lingua, así como dos símbolos que representarían ao pobo mapuche (...) non é un histórico cuestión como tal, non procede da cultura ancestral do pobo mapuche que nunca percibiu o seu territorio como un lugar particularmente definido".

O termo comezou a ser utilizado masivamente fóra do mundo mapudungun falante, a partir do Consello de Todas as Terras no seu nome en mapudungun, Aukiñ Wallmapu Ngulam, unha vez fundada a organización en 1990, en resposta ao que os movementos indixenistas chaman "represión", e o suposto descoñecemento dos Títulos de Mercé e consecuente onda migratoria de mapuches dende a zona centro-sur ás grandes urbes de Chile, provocada pola ditadura militar chilena. O grupo caracterizouse por realizar revisionismo histórico e reivindicar unha postura política oposta aos intereses do estado chileno na zona, especialmente en consignas ligadas "á recuperación dos territorios ancestrais" e "a autonomía territorial política do pobo mapuche". Neste proceso, ademais, levaron adiante un proceso de elaboración da bandeira nacional mapuche Wenufoye en 1992, así como tamén outras cinco bandeiras asociadas aos principais territorios con presenza mapuche no sur de Chile. A partir do ano 2005 o termo tamén foi promovido polo partido nacionalista mapuche Wallmapuwen.

O Consello logrou fortalecer a noción de autodeterminación a través dun longo desenvolvemento ideolóxico que levaron adiante distintos intelectuais. Paralelamente ao Consello, a fins 1989 varios grupos iniciaron tomas de terra en Lumaco e outras zonas. Nos anos 90, as ideas autonomistas tamén están presentes nalgúns cárceres da rexión.

Mentres nas urbes se consolidaba a transición á democracia, nos campos indíxenas do sur viña configurando un proxecto político que os seus mesmos dirixentes denominaron "a reconstrución do Wallmapu", e que foi ignorado pola clase política chilena.

A construción da central hidroeléctrica Ralco, a cal ocupou cemiterios de comunidades indíxenas, marcou un punto de crebe nas relacións de comunidades mapuche co estado chileno, o que levaría á radicalización do movemento autonomista formándose en 1997 a Coordinadora Arauco-Malleco trala queima de tres camións de Forestal Arauco, o que iniciaría o conflito na Araucania. O feito marcou un punto de inflexión no desenvolvemento do "Movemento Político Autonomista Mapuche" e foi un amplo tema de discusión para intelectuais mapuches.

O mesmo ano realizouse o "Congreso Nacional do Pobo Mapuche" con participación das organizacións territoriais emerxentes. Devandito encontro incorporou o concepto de "territorialidade indíxena" até entón ausente, esixindo o seu recoñecemento e protección. Ademais propuxo que as Áreas de Desenvolvemento Indíxena constituísen "espazos de autoxestión, de participación indíxena, e de protección do territorio fronte a proxectos que prexudican o medio ambiente". O mesmo Congreso propuxo a autonomía como "eixo de articulación do novo diálogo que impulsa o pobo mapuche na súa relación co estado e a sociedade chilena..."

A CAM defínese como anticapitalista e declárase "en resistencia contra o neoliberalismo", utilizan a violencia como método para "recuperar" ou tomar os terreos que alegan como usurpados durante a ocupación da Araucania os cales se atopan actualmente en poder de latifundistas e industrias extractivistas, nestes lugares é onde buscan exercer control territorial o cal ven como "eixo para a autodeterminación e o desenvolvemento integral do militante indíxena". Os dirixentes da CAM (como Héctor Llaitul) son unha xeración posterior á dos fundadores do Consello de Todas as Terras (como Aucán Huilcamán), máis separatista ou "nacionalitaria" e disposta a ocupar os territorios de facto para edificar a "Nación Mapuche".

Na actualidade existe un conflito entre os estados de Chile e a Arxentina e diversos grupos indixenistas. O principal eixo nas demandas destes grupos é a autonomía territorial e a restitución das terras ocupadas polo pobo mapuche xa sexa en recoñecemento polo estado chileno a partir dos Títulos de Mercé (redutos de ducias de hectáreas por familia recoñecidos a algunhas comunidades posterior ao gran roubo de terras provocado polas campañas coñecidas como a Pacificación da Araucania e a Conquista do Deserto).

 Polémica polo uso do termo 
O termo Wallmapu ao ser unha contraposición ao termo Araucania (o cal foi tradicionalmente utilizado pola historiografía para describir unha parte do territorio habitado polos mapuches) non é aceptado pola totalidade da historiografía ou discurso político de Chile e a Arxentina, polo que o seu uso vai ligado a unha postura indixenista da historia. 

O goberno de Gabriel Boric en Chile é o primeiro no país en empregar o termo en declaracións, o que non estivo alleo de respostas por parte da oposición e de políticos e organizacións da Arxentina.

O concepto Wallmapu adoita ser utilizado en referencia a un país e a unha nación mapuche independente ("País Mapuche"), sendo dende o seu inicio unha postura claramente separatista en relación co estado chileno e arxentino. Porén, en termos estritos e no uso cotián e filosófico Wallmapu tamén foi definido como "Universo".

 Notas 

 Véxase tamén 

 Outros artigos 
 Puelmapu
 Araucania (rexión histórica)
 Admapu (organización)
 Patagonia
 Conflito na Araucania
 Coordinadora Arauco-Malleco

Categoría:Pobo mapuche
Categoría:Irredentismo
Categoría:Indixenismo
Categoría:Xeografía de Chile
Categoría:Xeografía da Arxentina