Orlando Furioso

Orlando Furioso é unha epopea de cabalaría escrito por Ludovico Ariosto en oitavas (estrofa de oito liñas decasílabas utilizada por primeira vez por Boccaccio, en Teseida, 1340).

A primeira edición da obra con 40 cantos é de 1516, mentres que a segunda e terceira edicións publicáronse respectivamente en 1521 e 1536, sendo a última edición 46 cantos. O poema está dedicado ao cardeal Ippolito d'Este (1479–1520) e ten un carácter encomiástico.

 Título 
miniatura| Portada de Orlando Furioso, edición Valgrisi, 1558|esquerda|250x250px
O poema de Ariosto naceu como continuación do poema Orlando apaixonado, de Matteo Maria Boiardo. Nas oitavas V a IX da obra, o poeta revela brevemente que os antecedentes xa foran narrados por Boiardo.

De feito, é posible considerar a historia como unha historia até o infinito, xa que a conclusión de Furioso non pon fin aos acontecementos narrados.

Malia ser unha secuela de Orlando Enamorado, Orlando Furioso presenta importantes cambios no carácter do personaxe. O poema de Boiardo contiña algo novo, en relación con toda a tradición literaria precedente, na medida en que mostraba como apaixonado ao paladín, fervoroso defensor da fe católica. En Ariosto, o amante convértese nun tolo, vencido pola rabia.

Ademais do renacemento do poema anterior, é probábel que o título sexa tamén unha reminiscencia da traxedia latina Hercules furens, do filósofo estoico Séneca.Asor Rosa (2009)

 Oralidade e escritura 
miniatura|350x350px|Páxinas da edición de 1565 do Orlando Furioso de Francesco Franceschi.
Pódese dicir que Orlando Furioso é a última grande obra da literatura occidental na que a relación directa entre o oínte é constitutiva na construción da narración. Esta estreita relación testemuña os diálogos recorrentes, sobre todo cando o poeta se dirixe ao cardeal Ippolito d'Este a quen está dedicada a obra.

Na construción do poema, o paso dunha historia a outra está explicitamente ligado polo desexo de non cansar e aburrir ao lector coa mesma xustificación. Neste sentido, destaca a asociación que Ariosto establece entre a súa obra poética e a dun músico, que alterna sons agudos e graves, ademais de cambiar continuamente de ritmo.

Con relación á coloquialidade, outra característica é a atribución de nomes a personaxes menores. Estes personaxes entran en escena, porén o seu nome só se di cando a acción xa foi completada. Esta técnica é semellante á experiencia común no discurso amable e informal no que se realiza a descrición do feito antes de nomear os suxeitos.

 Canto I 
Nas catro primeiras oitavas do poema, Ariosto define a materia ou tema sobre o que cantará “Damas e paladís, armas e amores / As cortesías e fazañas eu canto”, ademais de establecer un esquema xeográfico e presentar os acontecementos anteriores nuns poucos versos. Dise: “o tempo en que o mar mouro vingador/ pasou, para que Francia acosase tanto” e tamén: “rei de África, Agramante, por tanto / ousou vingar a morte de Troiano / en rei Carlos, emperador romano”. Na segunda estrofa, afirma que falará de cousas nunca ditas en prosa ou rima sobre Orlando “por amor ficou furioso e demente / tendo, antes de ser sensato, grande sona”.

Lese:
1
Le donne, i cavallier, l’arme, gli amori,

le cortesie, l’audaci imprese io canto,

che furo al tempo che passaro i Mori

d’Africa il mare, e in Francia nocquer tanto,

seguendo l’ire e i giovenil furori

d’Agramante lor re, che si diè vanto

di vendicar la morte di Troiano

sopra re Carlo imperator romano. 1
Damas e cabaleiros, armas e amores,

as cortesías e audaces empresas eu canto,

que foi na época na que os Mouros viñeron

do mar de África, e tanto mal fixeron na Francia,

seguindo as iras e os furores xuvenís

de Agramante, o seu rei, disposto a tanto

de vingar a morte de Troiano

sobre o rei Carlos, emperador romano 2
Dirò d’Orlando in un medesmo tratto

cosa non detta in prosa mai né in rima:

che per amor venne in furore e matto,

d’uom che sí saggio era stimato prima;

se da colei che tal quasi m’ha fatto,

che ’l poco ingegno ad or ad or mi lima,

me ne sará però tanto concesso,

che mi basti a finir quanto ho promesso. 2
De Orlando, dun só trazo, falarei

cousa nunca dita en prosa nin en rima:

que por amor veu en furia e loucura,

dese home que tan sabio era estimado antes;

Se dela que case me fixo tal,

Que o pouco enxeño de cando en vez me lima,

me será, con todo, tanto concedido,

que me baste para rematar o prometido.

 Textos 

 Orixinal en italiano
 Tradución portuguesa Ariosto (2002), p. 51

 Personaxes principais 

 Cristiáns 

 Carlomagno: Emperador do Sacro Imperio Romano Xermánico e lidera aos francos na guerra contra os sarracenos. Tamén é tío de Orlando.
 Orlando: Conde de Brava e sobriño de Carlomagno. A característica emblemática que posúe é o cartel de Almonte, formado por cuartos brancos e vermellos. É recoñecido como un dos paladíns máis fortes do exército cristián. Vólvese tolo despois de ver a Anxélica (da que está namorado) de Medoro.
 Rinaldo: irmán de Bradamante e curmán de Orlando. Intrépido guerreiro do exército cristián. Está namorado de Anxélica.
 Astolfo: é o amigo máis valioso de Orlando, un valente cabaleiro e fillo de Carlos de Inglaterra.En algúns casos, os nomes dos reis e outros personaxes históricos eran utilizados de maneira bastante libre, e os seus antecedentes podían ser adaptados ou inventados para se axustaren á historia que o autor quería contar. Neste caso, o rei Carlos I de Inglaterra reinou un século despois da escritura de Orlando Furioso. Ao comezo do poema, o mago Alcina transfórmao nun mirto. El é o responsábel de devolver a Orlando á súa razón na Lúa.
 Bradamante: importante guerreiro do exército cristián. A irmá de Rinaldo e a curmá de Orlando. Está namorada de Ruggiero, que forma parte do exército inimigo. Bradamante casa con Ruggiero e os dous convértense nos precursores da familia Este.
 Zerbino: É fillo do rei de Escocia, duque de Ross, e irmán de Xenevra.Ginevra/Guinevere/Xenevra é un nome coincidente na Materia de Bretaña e na Materia de Francia, pero esta Xenevra e a raíña Xenevra son personaxes distintas e pertencen a diferentes tradicións narrativas. Zerbino e Isabella tampouco teñen conexións directas con personaxes ou reis históricos da Galiza/Gallaecia ou con figuras do ciclo artúrico, a pesar das similitudes nominais. Ariosto, creando un universo narrativo propio, mestura nomes, lugares e tradicións diversas, sen adhesión estrita a datos históricos ou mitolóxicos, así por exemplo nomea un rei sarraceno de Galiza, cousa que nunca aconteceu, ou un rei Carlos de Inglaterra un século antes do reinado de Carlos I de Inglaterra. Participa nunha xusta en Galiza, onde Isabella, filla do rei de Galiza, se namora del. 

 Sarracenos 

 Agramante: rei de África. Busca vingarse de Carlomagno, responsable da morte do rei troiano. Dirixe o exército sarraceno no bloqueo a París.
 Ruggiero: é o precursor da familia Este xunto con Bradamante. É un guerreiro leal e virtuoso, calidades que se destacan no poema. Ruggiero está namorado de Bradamante, un guerreiro cristián, e por iso se converte ao cristianismo. 
 Medoro: mozo do exército sarraceno. Está namorado de Anxélica.
 Anxélica: princesa de Qatar. Moitos personaxes da historia namóranse dela, incluíndo Orlando e Rinaldo. Ao final do poema, casa con Medoro. É experta en herbas e maxia. 
 Marfisa: guerreira valente do exército sarraceno. Inimiga de Bradamante. É irmá xemelga de Ruggiero.

 Trama e estrutura 
dereita|miniatura|300x300px| Ruggiero resgatando a Anxélica de Jean Auguste Dominique Ingres.
A obra consta de 46 cantigas en oitavas establecidas en obras cabaleirescas. En total son 4822 oitavas e 38.576 versos. As cancións teñen estruturas diferentes e poden ter máis ou menos versos. Porén, recorre o preámbulo ao comezo de cada unha das cancións, xeralmente de carácter moral, e Ariosto raramente conclúe a narración dun acontecemento dentro da mesma canción. O poeta interrompe e volve a outros acontecementos, prometendo que seguirá a narración máis adiante. Esta técnica narrativa segmentada permite ao escritor seguir e entrelazar con facilidade as distintas tramas e fíos narrativos.

En canto aos fíos narrativos e tramas presentes en Orlando Furioso, pódese dicir que a trama é complicada e non se describe facilmente. O argumento do poema ten como pano de fondo as guerras entre Carlomagno e os mouros (musulmáns) que invadiron Francia dirixidos por Agramante. Outro fío narrativo presente é o amor, non só de Orlando, senón doutros moitos cabaleiros (cristiáns e musulmáns) conquistados pola beleza de Anxélica (princesa de Qatar). O intento de Anxélica de escapar dos seus pretendientes é o motivo que a leva a fuxir constantemente ata caer en brazos de Medoro, feito que causa tanta desesperación e dor a Orlando que o fai volver tolo.

O terceiro fío condutor narrativo é o amor entre Ruggiero, un cabaleiro pagán ao comezo da historia, e Bradamante, irmá do paladín Rinaldo, unha fermosa e valente guerreira. Da unión entre Ruggiero e Bradamante, que son descendentes de Astyanax, xorde a estirpe da familia Este. É importante lembrar que a obra foi dedicada ao cardeal Ippolito d'Este e ten un motivo encomiástico.

O cuarto fío condutor narrativo son as aventuras de Astolfo, un cabaleiro inglés, que foi transformado en árbore polo mago Alcina. Despois da súa liberación, montado nun cabalo alado, o hipogrifo, vai ao inferno e sobe á Lúa para buscar o xuízo perdido de Orlando. Por último, outro fío condutor narrativo é a historia de Reinaldo, que se basea no clixé do “cabaleiro andante” na tradición cabaleiresca. Reinaldo está dividido entre o seu amor por Anxélica e a súa lealdade ao Emperador e á relixión católica.

A figura da guerreira xa estaba presente na anterior tradición cabaleiresca italiana (como Clorinda na Xerusalén Liberada de Torquato Tasso) e tamén na tradición clásica, en figuras como Pentesilea (raíña das Amazonas) e Camilla (no Eneida).

En Orlando Furioso, hai dúas guerreiras: Bradamante e Marfisa. A primeira aparece no cantare (tipoloxía de poemas compostos na Península Itálica entre os séculos XIV e XV) Historia di Bradamionte sorella di Rinaldo di Monte Albano e é retomada por Boiardo en Orlando apaixonado. Na literatura contemporánea, Bradamante é tamén un personaxe do libro O cabaleiro inexistente de Italo Calvino. E Marfisa, unha guerreira sarracena, aparece por primeira vez no poema de Boiardo.

Hai varias conexións entre as dúas guerreiras: Marfisa descobre que é a irmá xemelga de Ruggiero, á que segue na conversión ao cristianismo; e Ruggiero namórase de Bradamante, que é a irmá do paladín Rinaldo. Ademais, a figura destas mulleres non está exenta de ambigüidade. No campo das armas, non temen o enfrontamento con cabaleiros homes, pero ao mesmo tempo manteñen ideas como a beleza e a feminidade.

 Moralidade e grandes temas 
Debido a que o seu obxectivo é o divertimento, o poema adoita ser acusado de presunta inutilidade; porén, as aventuras que se presentan están baseadas nunha sólida trama moral que emerxe principalmente nos preámbulos.

Os preámbulos comentan o acontecido nos capítulos anteriores ou anticipan o que está a piques de acontecer na canción que introducen. Ademais, algúns son explicitamente encomiásticos e expresan pedras angulares dunha vida civil e moralmente orientada. En xeral, Ariosto expón 3 aspectos principais da súa cosmovisión: a falacia e a inestabilidade do xuízo humano, a importancia do Amor e a Fortuna (entendidos como destino, forza que move os acontecementos).

O autor volve sobre o tema do Amor e o conflito, xa presente na cultura antiga, entre o desexo e a razón. Ariosto destaca como o Amor é unha forza que arranca a lóxica do comportamento dos individuos. En canto ao terceiro aspecto, destácase como a vida e o destino dos homes dependen da Fortuna.

 A tolemia de Orlando 
Se o Amor é o motor da máquina universal e se o Amor tamén é unha loucura, pódese deducir que unha forza desequilibrada controla o mundo e a historia de Orlando é exemplar.

A reflexión sobre a irracionalidade suscitada por Ariosto culmina na viaxe de Astolfo, cabalgando no hipogrifo, até a Lúa para recuperar o xuízo perdido de Orlando. Astolfo é un personaxe singular que ao comezo do poema (canto VI) queda innegablemente fascinado pola maga Alcina e é transformado por ela nun mirto. Non por casualidade se lle encomenda a tarefa de ir á Lúa e buscar o xuízo doutro paladín igualmente perdido no amor.

Ao chegar á Lúa coa axuda dun santo, Xoán Evanxelista, Astolfo atopa o xuízo de Orlando nun frasco lunar. A Lúa preséntase como un espello terrestre: todo o que acontece na Terra tamén pasa na Lúa (só a loucura continúa na Terra).

Entre as causas da loucura, Ariosto enumera: o amor, a honra, a procura de riquezas no exterior, as esperanzas postas nos mestres, as obras dos pintores; de feito, o xuízo de moitos atópase na Lúa. Para non deixar dúbidas sobre o fenómeno, o poeta afirma que todos os que queiran algo na Terra deben renunciar a unha pequena parte do seu xuízo que será selado nun frasco lunar.

 Obras inspiradas en Orlando Furioso 

 No Barroco, o poema foi a base de moitas óperas, entre as que destacan Orlando Furioso de Antonio Vivaldi e Alcina, Ariodante e Orlando de Händel. 

 Tamén se refiren á épica as obras de John Milton e Cervantes.

 Notas 

 Véxase tamén 

 Bibliografía 




 Outros artigos 
 Epopea
 O cantar de Roland
 Literatura do Renacemento
 Ludovico Ariosto
 Poeta de guerra
 Materia de Francia
 Renacemento
 Ricardo Corazón de León

 Ligazóns externas 
Orlando Furioso no Projeto Gutenberg 
 Orlando Furioso no Projeto Gutenberg (en italiano)
 Obras de arte inspiradas na obra Orlando Furioso
 Orlando Furioso, audiolibro (en italiano)

Categoría:Epopeas
Categoría:Obras literarias en italiano
Categoría:Obras literarias de 1516
Categoría:Renacemento
Categoría:Wikipedia:Páxinas con traducións non revisadas