Aproximación diofantiana

En teoría de números, o estudo da aproximación diofantiana ou diofantina trata sobre a aproximación de números reais por números racionais. Leva o nome de Diofanto de Alexandría.

O primeiro problema foi saber o ben que se pode aproximar un número real mediante números racionais. Para este problema, un número racional p/q é unha "boa" aproximación dun número real α se o valor absoluto da diferenza entre p/q e α pode non diminuír se p/q se substitúe por outro número racional cun denominador menor. Este problema resolveuse durante o século XVIII mediante fraccións continuas simples.

Coñecendo as "mellores" aproximacións dun número dado, o principal problema do campo é atopar límites superiores e inferiores nítidos da diferenza anterior, expresados en función do denominador.

Se definimos a medida de irracionalidade como unha función  que cumpre a desigualdade:


daquela temos unha clasificación dos tipos de números en función de dita medida:
 Se  é racional.
 Se  é alxébrico de grao > 1.
 Se  é transcendental.

A medalla Fields de 2022 foi concedida a James Maynard, en parte polo seu traballo sobre a aproximación diofantiana.

 Mellores aproximacións diofantianas dun número real 
Dado un número real , hai dúas formas de definir unha mellor aproximación diofantiana de . Para a primeira definición, o número racional  é a mellor aproximación diofantiana de  se



para cada número racional {{Math|p/q' }} diferente de  tal que  .

Para a segunda definición, substitúese a desigualdade anterior por



Unha mellor aproximación para a segunda definición tamén é unha mellor aproximación para a primeira, pero o contrario non é certo en xeral.

A teoría das fraccións continuas permítenos calcular as mellores aproximacións dun número real: para a segunda definición, son os converxentes da súa expresión como fracción continua regular. Para a primeira definición, hai que considerar tamén os semiconverxentes.

 Medida da precisión das aproximacións 
A medida obvia da precisión dunha aproximación diofantiana dun número real  por un número racional  é  Porén, esta cantidade sempre pode facerse arbitrariamente pequena aumentando os valores absolutos de  e ; así, a precisión da aproximación adoita estimarse comparando esta cantidade con algunha función  do denominador , normalmente unha potencia negativa da mesma.

Para tal comparación, pódense querer límites superiores ou límites inferiores da precisión. 

Un límite inferior é normalmente descrito por un teorema como "para cada elemento  dalgún subconxunto dos números reais e cada número racional , temos ". Nalgúns casos, "cada número racional" pode ser substituído por "todos os números racionais excepto un número finito deles", o que supón multiplicar  por algunha constante dependendo de .

Para os límites superiores, hai que ter en conta que non todas as "mellores" aproximacións diofantianas proporcionadas polos converxentes poden ter a precisión desexada. Polo tanto, os teoremas toman a forma "para cada elemento  dalgún subconxunto dos números reais, hai infinitos números racionais  tal que ".

 Números mal aproximábeis 
Un número mal aproximábel é un x para o cal hai unha constante positiva c tal que para todo p/q racional temos



Os números mal aproximábeis son precisamente aqueles con cocientes parciais limitados.

De forma equivalente, un número é mal aproximábel se e só se a súa constante de Markov é finita e a súa fracción continua simple está limitada.

 Límites inferiores para aproximacións diofantianas 

 Aproximación dun racional por outros racionais 
Un número racional  pode ser obvia e perfectamente aproximada por  para todo número enteiro positivo i.

Se  temos



como  é un número enteiro positivo e, polo tanto, non é inferior a 1. Así, a precisión da aproximación é ruín en relación aos números irracionais (ver seccións seguintes).

Pódese sinalar que a demostración anterior usa unha variante do principio do pombal: un enteiro non negativo que non é 0 non é menor que 1. Esta observación aparentemente trivial úsase en case todas as probas de límites inferiores para aproximacións diofantianas, mesmo nas máis sofisticadas.

En resumo, un número racional é perfectamente aproximado por si mesmo, mais é mal aproximado por calquera outro número racional.

 Aproximación de números alxébricos, resultado de Liouville 
Na década de 1840, Joseph Liouville obtivo o primeiro límite inferior para a aproximación de números alxébricos: Se x é un número alxébrico irracional de grao n sobre os números racionais, existe unha constante  tal que



cúmprese para todos os números enteiros p e q onde .

Este resultado permitiulle producir o primeiro exemplo probado dun número transcendental, a constante de Liouville



que non cumpre o teorema de Liouville, calquera grao n que se escolla.

Este vínculo entre as aproximacións diofantianas e a teoría de números transcendentais continúa ata os nosos días. Moitas das técnicas de proba compártense entre as dúas áreas.

 Aproximación de números alxébricos, teorema de Thue-Siegel-Roth 
Durante máis dun século, houbo moitos esforzos para mellorar o teorema de Liouville: cada mellora do límite permítenos demostrar que máis números son transcendentais. As principais melloras débense a , ,  e , que conduce finalmente ao teorema de Thue-Siegel-Roth: se  é un número alxébrico irracional e , entón existe un número real positivo  tal que



cúmprese para todo número enteiro  e  tal que .

En certo sentido, este resultado é óptimo, xa que o teorema sería falso con ε = 0. Esta é unha consecuencia inmediata dos límites superiores descritos a continuación.

 Aproximacións simultáneas de números alxébricos 
Posteriormente, Wolfgang M. Schmidt xeneralizou isto ao caso das aproximacións simultáneas, demostrando que: Se   son números alxébricos tal que   son linearmente independentes sobre os números racionais e  é calquera número real positivo dado, entón só hai un número finito -tuplas racionais  tal que



De novo, este resultado é óptimo no sentido de que non se pode eliminar  do expoñente.

 Límites superiores para aproximacións diofantianas 

 Límite superior xeral 
O primeiro resultado importante sobre os límites superiores das aproximacións diofantianas é o  teorema de aproximación de Dirichlet, que implica que, para cada número irracional , hai infinitas fraccións  tal que



Isto implica inmediatamente que non se pode suprimir o  no enunciado do teorema de Thue-Siegel-Roth.

Adolf Hurwitz (1891)  reforzou este resultado, demostrando que para cada número irracional , hai infinitas fraccións  tal que



Polo tanto,  é un límite superior para as aproximacións diofantianas de calquera número irracional. É posíbel que a constante deste resultado non se mellore aínda máis sen excluír algúns números irracionais (ver máis abaixo).

Émile Borel (1903)  demostrou que, de feito, tendo en conta calquera número irracional , e dados tres converxentes consecutivas de , polo menos un debe satisfacer a desigualdade dada no Teorema de Hurwitz.

 Números reais equivalentes Definición: dous números reais  chámanse equivalentes   se hai números enteiros  con  tal que:



Polo tanto, a equivalencia está definida por unha transformación de Möbius enteira sobre os números reais, ou por un membro do grupo Modular , que é o conxunto de matrices 2 × 2 invertíbeis sobre os enteiros. Todo número racional é equivalente a 0; así os números racionais son unha clase de equivalencia para esta relación.

A equivalencia pódese ler na representación de fracción continua regular, como mostra o seguinte teorema de Serret:Teorema: dous números irracionais x e y son equivalentes se e só se existen dous enteiros positivos h e k tal que as representacións da fracción continua regular de x e y



satisfán



para todo enteiro non negativo i.See 

Así, agás unha secuencia inicial finita, os números equivalentes teñen a mesma representación de fracción continua.

Os números equivalentes son aproximábeis no mesmo grao, no sentido de que teñen a mesma constante de Markov.

 Distribución uniforme 
Outro tema que experimentou un desenvolvemento profundo é a teoría da distribución uniforme mod 1. Tome unha secuencia a1, a2 ,... de números reais e considere as súas partes fraccionais. É dicir, de xeito máis abstracto,  a secuencia en , que é un círculo. Para calquera intervalo I no círculo observamos a proporción dos elementos da secuencia que se atopan nel, ata algún número enteiro N, e comparámola coa proporción da circunferencia ocupada por I. A distribución uniforme significa que no límite, a medida que N medra, a proporción de acertos no intervalo tende ao valor "esperado". Hermann Weyl demostrou un criterio básico que mostra que isto equivale aos límites das sumas exponenciais formadas a partir da secuencia. Isto mostrou que os resultados da aproximación diofantiana estaban intimamente relacionados co problema xeral da cancelación en sumas exponenciais, que ocorre en toda a teoría analítica de números na delimitación dos termos de erro.

Relacionado coa distribución uniforme está o tema das irregularidades das distribucións, que é de natureza combinatoria.

 Algoritmos 
Grotschel, Lovasz e Schrijver describen algoritmos para atopar aproximadamente as mellores aproximacións diofantianas, tanto para números reais individuais como para conxuntos de números reais. Este último problema chámase aproximación diofantiana simultánea'''.(Sec. 5.2)

 Problemas sen resolver 
Aínda fican problemas sen resolver na aproximación diofantiana, por exemplo a conxectura de Littlewood e a conxectura do corredor solitario. Tamén se descoñece se hai números alxébricos con coeficientes ilimitados na súa expansión de fracción continua.

 Desenvolvementos recentes 
No seu discurso plenario no Congreso Internacional de Matemáticas de Kioto (1990), Grigory Margulis describiu un amplo programa baseado na teoría ergódica que permite probar resultados da teoría de números utilizando as propiedades dinámicas e ergódicas das accións de subgrupos de grupos de Lie semisimples. O traballo de D. Kleinbock, G. Margulis e os seus colaboradores demostraron o poder desta nova aproximación aos problemas clásicos na aproximación diofantiana. Entre os seus éxitos notábeis atópanse a proba por Margulis da conxectura de Oppenheim, con extensións posteriores de Dani e Margulis e Eskin-Margulis-Mozes, e a proba das conxecturas de Baker e Sprindzhuk nas aproximacións diofantianas sobre variedades de Kleinbock e Margulis. Neste marco tamén se obtiveron varias xeneralizacións dos resultados anteriores de Aleksandr Khinchin na aproximación métrica diofantiana.
 Notas 


 Véxase tamén 

 Bibliografía 
















 Outros artigos 
 Fracción continua.
 Medida da irracionalidade.
 Ligazóns externas 
 Diophantine Approximation: historical survey . From Introduction to Diophantine methods'' course by Michel Waldschmidt.


Categoría:Teoría de números