Guerra Luso-Holandesa

A Guerra Luso-Holandesa foi un conflito entre a República das Sete Provincias Unidas e o Imperio Portugués. Comezada en 1602, o conflito implicou principalmente ás compañías da India holandesa que invadiron as colonias portuguesas en América, África, India e Extremo Oriente. A guerra pódese considerar unha prolongación da Guerra dos Oitenta Anos librada en Europa entre España e as Provincias Unidas, xa que as coroas portuguesas e españolas permaneceron unidas durante a maior parte do conflito.

Portugal conseguiu rexeitar os intentos holandeses de conquistar Brasil e Angola, pero os holandeses arrebataron aos portugueses as colonias orientais de Malaca, Ceilán, a costa de Malabar e as Molucas e tomaron o control do comercio no Extremo Oriente. Os británicos proporcionaron axuda aos holandeses durante a guerra e beneficiáronse moito dun conflito que enfrontou aos seus dous principais competidores no comercio no leste asiático.

 Introdución 
Tras a Unión Ibérica de 1580, Portugal permaneceu até a segunda metade do século XVII baixo o dominio dos Habsburgo de España, que estaban en guerra coas Provincias Unidas rebeldes. Antes da unión das coroas portuguesa e española, os comerciantes portugueses utilizaban os Países Baixos como base para a venda de especias no norte de Europa. Cando os Habsburgo tomaron o control do Imperio portugués, embargaron todo o comercio coas provincias rebeldes (ver Unión de Utrecht). Nun intento de someter as provincias rebeldes, Filipe II separou os Países Baixos do mercado de especias de Lisboa, obrigando aos holandeses a participar directamente no comercio de especias das Indias.

Como os franceses e os británicos, os holandeses buscaron crear unha rede comercial global a costa dos reinos ibéricos. O Imperio Holandés atacou moitos territorios asiáticos baixo o dominio portugués e español, incluíndo Formosa, Ceilán e Filipinas e afectou os intereses comerciais españois e portugueses no Xapón, África e Iberoamérica.

 Fondo 
En 1592, durante a guerra con España, unha frota inglesa capturara un gran galeón portugués fronte aos Azores, o Madre de Deus, cargado con 900 toneladas de mercadorías procedentes da India e a China, por valor de preto de medio millón de libras (case a metade dos ingresos fiscais por impostos de Inglaterra nese momento). Este anticipo das riquezas do leste provocou o interese na rexión. O mesmo ano, os comerciantes holandeses enviaron a Cornelis de Houtman a Lisboa, para reunir a maior cantidade de información posible sobre as Molucas. En 1595, o comerciante e explorador Jan Huygen van Linschoten, que viaxou moito polo océano Índico ao servizo dos portugueses, publicou un informe de viaxe en Ámsterdam, o Reys-gheschrift vande navigatien der Portugaloysers in Orienten ("Relato da viaxe de os navegantes dos portugueses en Oriente"). Van Linschoten, Jan Huyghen. Voyage to Goa and Back, 1583–1592, with His Account of the East Indies : De Linschoten's Discourse of Voyages, in 1598 / Jan Huyghen Van Linschoten. Reimpreso en Nova Deli, AES, 2004, xxiv, 126 p. . O informe publicado incluía unha ampla orientación sobre como navegar polas rutas entre Portugal e as Indias Orientais e o Xapón. O interese holandés e británico, impulsado pola nova información, levou a un aumento da expansión comercial e a fundación da Compañía inglesa das Indias Orientais en 1600 e da Compañía Holandesa das Indias Orientais (VOC) en 1602.

En 1602 fundouse a Verenigde Oost-Indische Compagnie (Compañía Holandesa das Indias Orientais ou VOC), co obxectivo de compartir os custos da exploración das Indias Orientais e de restablecer o comercio de especias, unha fonte vital de ingresos para a nova República das Sete Provincias Unidas.
miniatura| Mapa dos imperios holandés e portugués despois da guerra. 

 Casus belli 
Na madrugada do 25 de febreiro de 1603, oito barcos da Compañía Holandesa das Indias Orientais (VOC) capturaron o Santa Catarina, un galeón portugués cargado de mercadorías, no estreito de Singapur. A carga do barco foi incautada e poxada en Ámsterdam como botín de guerra. O botín era tan rico que os ingresos das súas vendas duplicaron o capital do COV. A captura do barco provocou unha polémica internacional e os españois reclamaron a devolución da carga. En 1604 a Unión Ibérica presentou unha vista xudicial pública contra a Compañía. O xuízo celebrouse en Ámsterdam ante o tribunal do Almirantado holandés e a VOC chamou como asesor xurídico ao famoso xurista Hugo Grotius. Grotius en Mare Liberum (publicado en Leiden en 1609 a petición expresa da Cámara Holandesa da Compañía das Indias Orientais)Mónica Brito Vieira, “Mare Liberum vs. Mare Clausum: Grotius, Freitas, and Selden's Debate on Dominion over the Seas,” Journal of the History of Ideas, Vol. 64, No.3 (2003) formulou, en contra da política portuguesa do Mare clausum, o novo principio segundo o cal o mar era un territorio internacional. e todas as nacións eran libres de usalo para o comercio marítimo. Os "mares libres" proporcionaron unha xustificación ideolóxica adecuada para que os holandeses rompesen o monopolio marítimo portugués a través do seu formidable poder naval.

 A guerra en Oriente: o desafío entre Goa e Batavia 
esquerda|miniatura| A batalla de Goa de 1639.
miniatura| Batalla naval de Goa entre as frotas holandesas e portuguesas en 1638.
As primeiras expedicións holandesas conseguiron expulsar aos portugueses do cabo de Boa Esperanza e do océano Índico en xeral. O sistema de fortificación portugués na India estaba tecnoloxicamente atrasado e en mal estado. As fortalezas portuguesas en todas partes estaban illadas e carecían de persoal. Os holandeses tamén lograron romper o monopolio portugués do comercio de especias. A medida que creceu o tamaño das frotas holandesas, tamén se fixo a súa interferencia no comercio portugués, e producíronse as primeiras escaramuzas.

As bases portuguesas quedaron illadas e os holandeses atacáronas por separado, non sempre con éxito.Boxer (1969), p.23. Ambón foi capturado dos portugueses en 1605, pero a ofensiva holandesa en Malaca o ano seguinte rematou coa derrota dos holandeses na batalla de Cabo Rachado.Boxer (1965), p.189. En 1607 e 1608, dúas sucesivas ofensivas holandesas non lograron capturar o bastión portugués na illa de Mozambique, debido á estreita cooperación entre os veciños e os portugueses.

En 1619 os holandeses comandados por Jan Pieterszoon Coen capturaron Iacarta, máis tarde rebautizada como Batavia en honor dos Batavi, presuntos antepasados dos holandeses. Batavia converteríase na capital das Indias Orientais Holandesas.

Durante os próximos corenta e catro anos, as dúas cidades de Goa e Batavia loitarían sen descanso, unha como capital da India portuguesa e outra como base de operacións da Compañía Holandesa das Indias Orientais. Coa axuda do sultanato de Bijapur, os holandeses incluso intentaron conquistar a propia Goa, pero a diplomacia portuguesa puido frustrar o plan.

En realidade, Goa estivo baixo asedio intermitente desde 1603 . A maior parte dos combates tiveron lugar no oeste da India, onde a campaña holandesa en Malabar buscaba acabar co monopolio portugués sobre o comercio de especias. As frotas holandesas e portuguesas loitaron polo control das rutas marítimas como ocorreu na batalla de Mormugao o 30 de setembro de 1639, mentres que na India continental a guerra implicaba cada vez máis os reinos e principados indios aliados holandeses, que explotaban as instalacións para as conquistas portuguesas de principios do século XVI. En 1624, Fernando de Silva dirixiu unha frota ibérica para saquear algúns barcos holandeses que navegaban preto da costa de Siam. A acción provocou a reacción indignada de Songtham, rei de Siam, que tiña unha relación preferente cos holandeses e ordenou o ataque e a toma de todas as embarcacións ibéricas.
dereita|miniatura| Batalla de Malaca entre a VOC e a frota portuguesa, 1606.
A guerra entre Filipe II e outros países provocou unha deterioración do Imperio Portugués, que perdeu a base de Ormuz a favor de Persia, axudado por Inglaterra, pero o Imperio Holandés foi o principal beneficiario da crise de Portugal.

En 1640 os portugueses aproveitaron a sublevación en Cataluña e rebeláronse contra a Unión Ibérica. A partir de entón os británicos restableceron a súa alianza con Portugal.
esquerda|miniatura| Principais asentamentos holandeses e portugueses en Asia ao redor de 1665 . Con excepción de Iacarta e Deshima, todos os asentamentos holandeses foran tomados de Portugal pola Compañía Holandesa das Indias Orientais . Boxer (1969), p.24.

 A VOC gañando terreo 
miniatura| Barcos holandeses bombardeando portugueses en augas de Macau, debuxo de 1665.
A VOC aproveitou a inestable situación da Península Ibérica para atacar a serie de fortalezas costeiras pertencentes ao Imperio portugués: Malaca caeu en mans dos holandeses en xaneiro de 1641 .

Tamén tiveron lugar importantes batallas no mar da China Meridional. Os holandeses, nun primeiro momento apoiados polos británicos e máis tarde pola súa conta, tomaron Macau. Os intentos holandeses de conquistar Macao, de forzar a China aos portugueses a entregarlles a eles e de colonizar as illas Pescadores fracasaron, en parte grazas ás longas relacións diplomáticas entre os portugueses e os Ming, pero os holandeses finalmente lograron conquistar o país. Porén, os catro intentos holandeses de conquistar MacauShipp, p. 22. desde onde Portugal monopolizaba o lucrativo comercio entre a China e o Xapón fracasaron.

Os holandeses estableceron unha colonia en Tayouan en 1624, a actual Anping ao sur de Taiwán, coñecida polos portugueses como Formosa e en 1642 capturaron á forza o norte de Formosa aos españois.

En 1638 os holandeses interviñeron na guerra cingalés-portuguesa en Ceilán, inicialmente como aliados do reino de Kandy contra Portugal. Os holandeses capturaron Batticaloa en 1639 e Galle en 1640 antes de que a alianza rompese. Despois dun período de guerra entre holandeses, portugueses e kandianos, a alianza restableceuse en 1649. Coa axuda decisiva dos kandianos (a quen posteriormente traizoaron), os holandeses lograron capturar Colombo en 1656 e expulsaron os derradeiros portugueses de Ceilán en 1658. A guerra entre os holandeses e os kandianos continuou esporádicamente durante máis dun século.

Na illa de Timor, no arquipélago malaio, os avances holandeses foron bloqueados por un grupo autónomo e poderoso de asiáticos de orixe portuguesa chamado Topasses . os Topasses puideron manter un forte punto de apoio na illa e manter o control do comercio de sándalo . Coa axuda dos aliados locais puideron repeler as expedicións holandesas enviadas para conquistar Timor en 1653, 1655, 1656 e 1657 . A súa resistencia durou ao longo dos séculos XVII e XVIII, polo que Timor oriental permaneceu baixo control portugués. Matos, Artur Teodoro de (1974), Timor Portugues, 1515–1769, Lisboa: Instituto Histórico Infante Dom Henrique.  Roever, Arend de (2002), De jacht op sandelhout: De VOC en de tweedeling van Timor in de zeventiende eeuw, Zutphen: Walburg Pers.

En todas as conquistas holandesas a costa dos portugueses foran modestas: algunhas posesións indonesias e algunhas cidades e castros no sur da India. O golpe máis importante que sufriu o imperio de oriente portugués foi a conquista de Malaca en 1641 (que os privou do control do estreito), de Ceilán en 1658 e da costa de Malabar en 1663, conservada aínda despois da sinatura do tratado de paz da Haia (1661).

 Guerra do azucre: os portugueses contra a WIC 
miniatura| A reconquista de Salvador polas tropas hispano-portuguesas (1 de maio de 1625). Lenzo de Juan Bautista Maino.
Sorprendida polas fáciles conquistas no Leste, a República das Provincias Unidas decidiu axiña explotar a debilidade de Portugal nas Américas. En 1621 creouse a Compañía Holandesa das Indias Occidentais (West-Indische Compagnie, abreviada como WIC) para facerse cargo do comercio de azucre e colonizar América (o proxecto de Nova Holanda). A Compañía beneficiouse de grandes investimentos de capital, aproveitando o entusiasmo dos principais financeiros e capitalistas da República, como Isaac de Pinto, xudeu de orixe portuguesa. A Compañía Holandesa das Indias Occidentais, con todo, non tivo tanto éxito como a súa contraparte oriental.

A invasión holandesa comezou en 1624 coa conquista da entón capital do estado do Brasil, a cidade de Salvador da Bahia, pero a conquista holandesa foi de curta duración. En 1625, unha frota conxunta hispano-portuguesa de 52 barcos e 12.000 homes reconquistou rapidamente Salvador. A cidade xogaría en diante un papel crucial como base portuguesa na loita contra os holandeses polo control do Brasil.
esquerda|miniatura| Asedio holandés de Olinda e Recife, a maior e máis rica zona produtora de azucre do mundo. 
En 1628 a captura dun convoi hispano cargado de prata na baía de Matanzas proporcionou aos holandeses os fondos necesarios para tentar unha nova conquista da colonia brasileira.Catherine Lugar, "Dutch West India Company" in Encyclopedia of Latin American History and Culture, New York: Charles Scribner's Sons 1996, vol. 2, p. 421. Francis A. Dutra, "Dutch in Colonial Brazil" in Encyclopedia of Latin American History and Culture, New York: Charles Scribner's Sons 1996, vol. 2, p. 415.

En 1630 os holandeses volveron ao ataque e capturaron primeiro Olinda e despois Recife, rebautizada como Mauritsstadt, establecendo a colonia do Brasil holandés. O comandante portugués Matías de Albuquerque retirou as súas forzas cara ao interior, onde estableceu un campamento chamado Arraial do Bom Jesus.Saturnino Monteiro (2011) Portuguese Sea Battles Volume VI - 1627-1668 p.57 Até 1635, os holandeses non puideron coller azucre debido aos ataques da guerrilla portuguesa, e foron confinados aos perímetros amurallados das cidades. Finalmente, os holandeses lograron expulsar aos portugueses coa axuda dun terratenente local, Domingos Fernandes Calabar, pero durante a retirada a Bahía, Matías de Albuquerque capturou Calabar en Porto Calvo e fíxoo aforcar por alta traizón.Saturnino Monteiro (2011) Portuguese Sea Battles Volume VI - 1627-1668 p.127

Os portugueses rexeitaron dúas ofensivas holandesas en Bahía en 1638. Porén, en 1641 os holandeses capturaron São Luís, estendendo o seu dominio sobre todo o noroeste do Brasil entre Maranhão e Sergipe.Klein p.47

 A insurrección pernambucana 
dereita|miniatura| Asedio holandés de Olinda e Recife.
En 1644, o gobernador de Nova Holanda Xoán Mauricio de Nassau foi destituído do seu cargo e obrigado a regresar á súa terra natal debido ao gasto excesivo e ás sospeitas de corrupción. A hostilidade mutua entre católicos portugueses e protestantes holandeses e o duro réxime fiscal imposto polos holandeses aos terratenentes empobrecidos polos estragos da guerra provocaron un forte resentimento dos colonos portugueses cara á nova administración.

En 1645, gran parte do Brasil holandés sublevouse baixo o liderado do propietario mulato João Fernandes Vieira, que permanecera leal aos portugueses. As forzas do WIC foron derrotadas na batalla de Tabocas, limitando aos holandeses ao perímetro das cidades costeiras fortificadas, defendidas por continxentes de mercenarios alemáns e flamengos. Ese mesmo ano, os holandeses abandonaron São Luís. A Segunda Batalla de Guararapes, en 1649, marcou o inicio do fin da ocupación holandesa do Brasil portugués, ata a súa expulsión definitiva de Recife en 1654.

 África occidental e Angola 
Ao mesmo tempo, os holandeses realizaron incursións contra as posesións portuguesas en África para tomar o control do comercio de escravos e completar o triángulo comercial que aseguraría a prosperidade económica de Nova Holanda.

En 1626, unha expedición holandesa enviada para tomar Elmina case foi eliminada nunha emboscada polos portugueses, pero en 1637, Elmina caeu en mans holandesas. En 1641 (despois dunha tregua entre Portugal e Holanda), os holandeses capturaron a illa de Santo Tomé e, antes de finais de 1642, ocuparon o resto da Costa de Ouro portuguesa.

En agosto de 1641 os holandeses formaron unha alianza a tres bandas co reino do Congo e a raíña Nzinga de Ndongo, e coa súa axuda capturaron Luanda e Benguela, pero non lograron evitar que os portugueses se retiraran no interior a fortalezas como Massangano, Ambaca e Muxima. Asegurando unha inmensa reserva de escravos, os holandeses abstivéronse de seguir actuando, pensando que os seus aliados serían suficientes para deter aos portugueses. Porén, ao non ter nin artillaría nin armas de fogo, a raíña Nzinga e o Congo demostraron ser incapaces de derrotar con decisión aos portugueses e aos seus aliados Imbangala.

 A reconquista de Luanda e Santo Tomé 
dereita|miniatura| Luanda no século XVII
Como os portugueses non puideron enviar reforzos suficientes ás súas colonias debido á Guerra de Restauración en curso en Portugal, en 1648 o gobernador portugués da Capitanía de Río de Xaneiro, Salvador Correia de Sá organizou unha expedición militar para recuperar Luanda aos holandeses comezando directamente do Brasil.

A principios de agosto, a frota portuguesa chegou a Luanda, onde de Sá informou á guarnición holandesa de que, como os holandeses non respectarían os termos da tregua, os portugueses non sentían a obriga de ofrecer unha. Aínda que os portugueses foron superados en número, unha rápida demostración de forza resultou na rendición de Luanda e de todas as forzas holandesas en Angola o 15 de agosto . Ao saber da caída de Luanda, a raíña Nzinga retirouse a Matamba, mentres que a guarnición holandesa de Santo Tomé abandonou a illa, que foi reocupada polos portugueses ese mesmo ano.

 Segundo Tratado da Haia (1661) e paz (1663) 
Os holandeses, decididos a recuperar ou manter os seus territorios, aprazaron o final do conflito. Pero como tiveron que enfrontarse aos británicos ao mesmo tempo, finalmente decidiron ofrecer a paz.

 Notas 

 Véxase tamén 

 Imperio portugués
 República das Sete Provincias Unidas
 Historia de Portugal
 Historia dos Países Baixos
 Brasil holandés
 Ruta das especias
 Colonialismo
 Groot Desseyn

 Bibliografía 




 Ligazóns externas  
 Legado colonial holandés e portugués en África e Asia
 Directorio de guerras

 Historia das batallas navais da Armada Portuguesa (portugués)
Categoría:Historia de Portugal
Categoría:Historia dos Países Baixos
Categoría:Historia de Asia
Categoría:Historia de Europa
Categoría:Historia de América do Sur
Categoría:Wikipedia:Páxinas con traducións non revisadas
Categoría:Guerras do século XVII