Luzmila Chiricente Mahuanca

Luzmila Chiricente Mahuanca é unha dirixente peruana asháninka, activista polos dereitos humanos das poboacións amazónicas, presidenta da Federación Rexional de Mulleres Indíxenas Asháninkas, Nomatsiguengas e Kakintes da Selva Central (FREMANK), membro do Consello de Reparacións ás vítimas do conflito armado.

 Biografía 
Luzmila Chiricente Mahuanca é orixinaria da comunidade Cushiviani, distrito de Río Negro, provincia de Satipo, departamento de Junín no Perú. En 1972 comezou a participar na vida pública da súa comunidade, onde foi recoñecida e aceptada como líder local e posteriormente rexional e nacional, sempre defendendo os dereitos dos pobos Asháninka, Nomatsiguenga e Kankinte, así como unha defensa permanente dos dereitos das mulleres.

Luzmila Chiricente participou nas actividades públicas da súa comunidade, nun período de guerra interna no Perú, entre 1980 e 2000, no que os homes temían ser asasinados polos militares do grupo terrorista Sendero Luminoso (PCP-SL), ela mesma estivo ameazada de morte e en 1988 secuestraron a un dos seus cinco fillos, Juan que tiña 14 anos, sen que até a data (2021) apareza.

É unha das primeiras mulleres que acceden a cargos estratéxicos nas organizacións indíxenas, conseguindo co seu exemplo proporcionar un incentivo para as mulleres e os homes indíxenas e facerlles actores do seu propio desenvolvemento, defendendo e exercendo os seus dereitos de maneira solidaria e democrática.

 Traxectoria 

 Actividades sociais e políticas 
Desde 1972 en que comezou a participar na vida pública de Cushiviani (Satipo), Luzmila Chiricente Mahuanca foi ampliando o seu radio de acción, traballando na defensa dos dereitos dos pobos amazónicos e das mulleres. Na súa comunidade traballaba no Club de Nais e era secretaria da Xunta Directiva Comunal desde onde loitou por conseguir unha escola primaria, un consultorio médico e un local comunitario, co apoio das familias de Cushiviani que lle facilitaron os espazos necesarios.
esquerda|miniatura|195x195px| Perú - Departamento de Junín
En 1983 comezou a coordinar as actividades das mulleres da conca do río Tambo, sendo elixida vicepresidenta da Federación de Comunidades Nativas Campas -ashaninka (FECONACA), traballando polo dereito de participación e consulta dos pobos indíxenas sobre o desenvolvemento rexional e favorecendo a participación das mulleres indíxenas. Un aspecto importante a destacar é o interese desenvolvido pola saúde intercultural, a través de obradoiros formativos para dirixentes e autoridades das comunidades nativas da conca do río Tambo.

Implicada na consecución da paz no seu país, persoalmente e como dirixente local e rexional, Luzmila Chiricente Mahuanca participou na loita contra a subversión e na organización de manifestacións pola paz en Satipo, xunto coa acción do Estado e de organizacións da sociedade civil, como o Centro Amazonas de Antropoloxía e Aplicación Práctica (CAAAP), o Instituto de Defensa Xurídica (IDL), o Centro de Investigación para a Amazonia (CIPA) e o Centro Flora Tristán para Mulleres Peruanas, entre outros.

En 1995 acompañou ao representante das Nacións Unidas, Francis Deng, na súa visita á selva central, a partir deste momento, Luzmila Chiricente foi o contacto de organizacións estatais e ONG para apoiar as súas actividades nas comunidades ashaninka e nomatsiguenga. 

Durante o período máis violento do Perú, colaborou con diferentes institucións nacionais e internacionais (CAAAP, IDL, Cruz Vermella, PROMUDEH, CIPA, ACPC, ONEP, Misión Francis Deng, representante da ONU, DED) para a realización de obradoiros, misións de recuperación de cativos dos campamentos senderistas e conferencias.

En 1996, Luzmila Chiricente iniciou unha serie de visitas ás comunidades de Pangoa e do río Tambo para contribuír á educación e formación das mulleres en todo o relacionado cos seus dereitos e, tamén, sobre os dereitos dos nenos e nenas, outro dos obxectivos destes percorridos foi a transmisión dos seus coñecementos sobre a protección dos territorios comunais.

Contribuíu á creación da oficina da Defensoría do Pobo para Asuntos Indíxenas en Satipo.

En 1999 fundou a Federación Rexional de Mulleres Indíxenas Ashaninkas, Nomatsiguengas e Kakintes (FREMANK), ten influencia en 44 comunidades e anexos de cinco distritos da selva central do Perú, o seu labor céntrase na loita contra a violencia doméstica, a desnutrición infantil, a defensa do territorio das invasións de colonos, madeireiros e petroleiras, e os dereitos humanos.

Entre 2002 e 2003, Luzmila participou nos traballos da Comisión da Verdade e Reconciliación (CVR) na provincia de Satipo, acompañando aos encuestadores e traducindo os testemuños recolleitos, sendo nomeada en 2012 membro do Consello de Reparacións, e axudou á elaboración da documentación de miles de nativos e de colonos para a súa inscrición no Rexistro Único de Vítimas.

Foi dinamizadora nos obradoiros “Proceso de Desenvolvemento Local e as Bases”, os obradoiros “Fortalecemento das capacidades da organización indíxena de defensa territorial e creación de capacidades de base para a xestión de conflitos”, dinamizadora no “Foro Zonal Familia Arahuac Selva Central”, no Obradoiro “Na procura da Paz, dereitos consuetudinarios e dereitos humanos: experiencias Asháninkas” e tamén, dinamizadora e tradutora en obradoiros electorais para pobos indíxenas dos distritos de Río Tambo e Río Negro. Algúns destes obradoiros foron organizados e financiados en colaboración co Banco Mundial .

Ademais de Chiricente, Elsa Casancho Peralta, Abelina Ampinti Shiñungari e Ketty Marcelo López son lideresas nas súas comunidades onde impulsaron organizacións para defender os dereitos das mulleres da selva central no Perú para loitar contra o machismo que aínda persiste.

A pesar das dificultades de comunicación entre as comunidades, debido a que a súa localización no territorio sitúaas a quilómetros de distancia, Chiricente coordinou ás mulleres como podía. Utilizaba canoas con pequenos motores ou camionetas para facer chegar os oficios e comunicacións. Posteriormente modernizáronse e empezaron a utilizar a tecnoloxía, aínda que teñen dificultades técnicas pola distancia dalgúns territorios.

Tras a pandemia da COVID-19 durante os anos 2020 e 2021 debilitáronse os seus lazos, xa que se esforzaron no coidado da saúde das súas familias e comunidades, á vez que puxeron a proba os coñecementos de medicamento ancestral.

 Participación en congresos nacionais e internacionais 
Participou en conferencias, congresos e encontros a nivel rexional, nacional e internacional, algúns deles:

 Formou parte da delegación peruana enviada a Madrid en novembro de 2013, no marco do proxecto Gobernanza Democrática Local: Fortalecemento de Capacidades e Competencias para a Xestión Municipal Inclusiva con Visión Intercultural.  
 II Encontro de Mulleres Rurais de América Latina e o Caribe, en representación das mulleres indíxenas da Selva Central, Departamento de Junín, en Tlaxcala . México, 2005. 
 Encontro Internacional de Mulleres da Selva Amazónica, Mulleres Medio Ambiente e Desenvolvemento, Río Blanco, Brasil, xuño de 1998
 Reunión do Órgano Consultivo Indíxena, Fondo de Desenvolvemento dos Pobos Indíxenas de América Latina e o Caribe, Nicaragua, 1998.
 Taller de saúde indíxena, Villa María Winnipeg, Canadá, 1993.
 Conferencia de Intercambio de Coñecementos sobre Medicina Tradicional de Pobos Indíxenas, Organización Panamericana da Saúde - OPS, Canadá, 1992
 Participación política dos pobos quechua e shuar, Quito, Ecuador, 1992
 Conferencia Comités de Autodefensa Asháninka e Tráfico de Drogas, Bogotá, Colombia, 1992
 Conferencia sobre Os Dereitos Humanos dos Pobos Indíxenas, España 1990 -1991.

 Cargos 

 Desde 2012 é membro do Consello de Reparación ás Vítimas do conflito armado.
 No ano 2000 foi a promotora electoral dos pobos indíxenas da ONPE na provincia de Chanchamayo .
 Presidenta da Federación Rexional de Mulleres Indíxenas Ashaninkas, Nomatsiguengas e Kakintes da Selva Central (FREMANK) desde a súa fundación en 1999. Como representante de FREMANK, participou en diferentes instancias autonómicas:
 Membro do Consello de Coordinación Rexional de Junín (CONCOREJ) en representación de mulleres e pobos indíxenas, período 2005 - 2006.
 Vogal do Consello da Muller, como fiscal e acreditada pola Xunta de Junín .
 Presidenta do Consello Rexional da Muller, 2005-2006, Huancayo .
 Coordinadora da Mesa de Diálogo de Mulleres na Provincia de Satipo acreditada pola Xunta de Junín.
 Subsecretario da Oficina de Desenvolvemento do Pobo Asháninka do Municipio de Distrito de Río Negro provincia de Satipo 2003 - 2006.
 Secretaria de Asuntos da Muller entre 1995 e 1998 do Consello de Unificación Indíxena da Selva Central (CONISEC).
 Dende 2002, membro da Rede de Facilitadores Indíxenas e Afroperuanos (REFIAP).
 Delegado do Consello Nomatsiguenga e Ashaninka de Pangoa (CONOAP) entre 1993 e 1995.
 Vicepresidente da Federación de Comunidades Nativas Campa-Ashaninka (FECONACA), entre 1986-1993

 Presidenta da súa comunidade, entre 1988 e 1995
 Secretaria de Asuntos Femininos da Confederación de Nacionalidades Amazónicas do Perú (CONAP) nomeada en 1987 permanecendo no cargo até 1995.

 Premios e recoñecementos 
Luzmila Chiricente recibiu un recoñecemento polo seu labor humanitario e desinteresado na defensa dos dereitos cívicos e humanos dos indíxenas, por contribuír a mellorar as súas condicións de vida e escapar da pobreza; e tamén pola súa valente labor social durante a guerra interna (de IDL, da Asociación para os Dereitos Humanos ( APRODEH ), da Defensoría do Pobo, de Amnistía Internacional, do Ministerio da Muller do Perú):

 En 2014, recibiu a distinción de "Meritoriosa Personalidade da Cultura" do Ministerio de Cultura do Perú, pola súa defensa dos dereitos culturais do pobo Ashaninka.   

 Premio La Paz 2007 en recoñecemento ao seu labor de promoción da formación, sensibilización e participación política das mulleres indíxenas no exercicio dos seus dereitos como cidadás nas eleccións municipais e autonómicas. Así como polo traballo de protección da súa etnia durante o conflito armado no Perú entre 1980 e 2000. 

 En 2006, recibiu o título de Personalidade Benemérita, concedido polo Ministerio de Cultura do Perú, dentro da celebración do Día Internacional da Muller, que distingue ás mulleres que tiveron unha contribución destacada na arte, a educación, a investigación e o activismo cultural e político. 

 Notas 

 Véxase tamén 
 Bibliografía 
 Estudio de casos de Impunidad en el acceso a la Justicia de Mujeres Asháninkas afectadas por la violencia de Género.
  (2014)Los pueblos ashaninka, kakinte, nomatsigenga y yanesha. (Lima: Ministerio de Cultura) Isbn 9786124126376.
 La violencia política en la selva central del Perú: 1980-2000 (Human Rights Documents online)
  La violencia senderista entre los ashaninka de la Selva Central. Cronología de la guerra interna en la región de Satipo. (Lima: Centro de Documentación e Investigación del Lugar de la Memoria)

Categoría:Pobo asháninka
Categoría:Indixenistas de América
Categoría:Activistas do Perú
Categoría:Nados no século XX
Categoría:Mulleres líderes indíxenas