Célestin Freinet

Célestin Freinet (Gars, Alpes Marítimos, 15 de outubro de 1896 - Vence, Alpes Marítimos, 8 de outubro de 1966) foi un mestre e pedagogo francés, creador das "Técnicas Freinet". Atribúeselle a xestación do chamado "materialismo escolar", partindo da filosofía krausista e marxista. Propón a autoxestión, cooperación e solidariedade entre o alumnado a través da introdución da imprenta na escola, o texto libre e o método natural de lectura e escrita. Foi o creador en 1928 da Cooperativa de Ensino Laico e da Escola proletaria, precedentes do Movemento da Escola Moderna de Freinet. Diferentes sectores de educadores e analistas considérano fundador da escola moderna-sindicalista. A súa obra máis coñecida naquel momento foi A imprenta na escola. Louis Legrand, un dos seus máis documentados biógrafos, sostén que Freinet "ábrenos no terreo da pedagoxía o camiño da razón e o corazón".

Ao comezo do século XXI, existen diversos colexios e institucións de elite que levan o seu nome ou anuncian as técnicas Freinet, na súa maioría baixo a coordinación da FIMEM.

 Biografía 
Nacido nunha familia campesiña na Provenza francesa, na súa infancia foi pastor. Tras estudar en Grasse entre 1913 e 1919, ingresou na escola normal de mestres de Niza. Mobilizado durante a Primeira guerra mundial con apenas 19 anos, foi ferido gravemente nun pulmón, do que nunca se recuperou completamente. Recibiu a Lexión de Honra e tivo catro anos de convalecencia.

 Mestre de escola 
miniatura|alt=Caricatura de Célestin Freinet por Luis Ricardo, lenda "Célestin Freinet"|Caricatura de Célestin Freinet por Luis Ricardo.
En 1920 iniciouse como mestre de escola en Bar-sur-Loup, nos Alpes Marítimos. Nese período comeza a desenvolver a súa faceta activista pedagóxica con propostas como a imprenta na escola. Tamén comeza a publicar artigos na prensa profesional e política, e a participar nos congresos internacionais da chamada "Escola Nova". Nesas reunións toma contacto con docentes franceses como Bovet, Cousinet, Ferrière e Claparède. Tamén le os clásicos da pedagoxía contemporánea para preparar as oposicións á inspección primaria, que con todo non aprobou. Decepcionado quizais, decide apartarse tanto da pedagoxía tradicional como da nova e a pesar da súa admiración pola obra de Ferrière.

En Gars, o seu lugar de nacemento, crea unha cooperativa de traballadores para electrificar a poboación e convértese nun activista sindical nas filas do Partido Comunista, militancia que lle permite en 1925 viaxar á URSS cunha delegación sindical e coñecer alí a Krupskaia, Ministra de Educación e esposa de Lenin.

 Militancia sindicalista 
Freinet estivo influído polas correntes obreiras e socialistas de comezo do século XX. De aí a súa militancia sindicalista e a base marxista do seu discurso, as críticas á sociedade capitalista e as súas propostas dunha "Educación polo Traballo, dunha Escola do Pobo e dunha Pedagoxía Popular e Moderna". Todo iso en clara resonancia coa Escola Nova. Aínda que os aspectos fundamentais de orientación pedagóxica de Freinet constitúen unha dura crítica á escola tradicional, tamén realiza críticas á Escola Nova, considerando que goza dunhas condicións económicas e ambientais moi favorábeis das que están privadas a maioría das escolas públicas.

 O casamento con Élise 
En marzo de 1926 casa con Élise Lagier-Bruno, institutriz e artista, en Saint-Martin-de-Queyrières (unión da que nacerá unha filla, Madeleine, en agosto de 1929). En 1928, o matrimonio instálase temporalmente en Saint-Paul-de-Vence, onde Élise foi trasladada, e continúan desenvolvendo o corpo central da súa pedagoxía: a imprenta, a correspondencia interescolar, a cooperativa escolar e, a nivel nacional, a Cooperativa de Ensino Laico (CEL) que chegaría a converterse nunha verdadeira empresa de produción de material e edición de documentos pedagóxicos. Freinet xa é coñecido tanto a nivel nacional como internacional polos congresos nos que participaba ou organizaba.

 A Cooperativa de Ensino Laico 
En 1927 publica o libro "A imprenta na escola" e crea no marco da Cooperativa de Ensino Laico (CEL), conxuntamente coa aprobación dos seus estatutos, un boletín chamado "L’imprimerie à l’école" que en principio é mensual. Posteriormente cambia a súa periodicidade a quincenal e en 1932 cambia o seu nome por "L'educateur prolétarien". Neste marco realizábanse anualmente congresos chegando a ter mil asociados en 1935. 

A orixe da escola libre experimental sitúase entre 1934 e 1935, cando Freinet pon en marcha unha escola en Vence, con apoio comunista. O alumnado é na súa maioría interno e pertencente ás capas sociais desfavorecidas ou a familias en apuros. Ao empezar a segunda guerra mundial, é considerado perigoso debido á súa militancia comunista e é internado nun campo de concentración, aínda que máis tarde sae en liberdade e únese ao maquis do Briançonnais, que máis tarde chegaría a dirixir. Concluída a guerra, preside o Comité de Liberación dos Altos Alpes e renova a súa actividade en Vence.

 O Instituto da Escola Moderna 
En 1948 a Cooperativa de Ensino Laico transfórmase no Instituto da Escola Moderna, que se traslada a Cannes. En 1953 Freinet foi expulsado do Partido Comunista, como disidente. Nese período reforza o sistema de coordinación do traballo pedagóxico e didáctico dos seus discípulos, creando o Institut Coopératif de l'École Moderne (ICEM), que tivo o seu reflexo internacional en 1958, coa fundación da Federación Internacional de Movementos de Escola Moderna (FIMEM).

Célestin Freinet faleceu en Vence oito días antes de cumprir os 70 anos de idade. O seu proxecto foi continuado pola súa compañeira Élise Freinet (1898-1983).

 Continuadores 
esquerda|miniatura|Expansión das técnicas Freinet representada pola FIMEM.
Aínda que a difusión das técnicas pedagóxicas de Freinet foi tan ampla como diversa, poden mencionarse algúns continuadores, por exemplo, en España, e durante o florecente período republicano, a Cooperativa Española da Imprenta na Escola, creada por Herminio Almendros e María Cuyás Ponsa, inspectores de ensino, e xerme da Revista Colaboración que organizaría varios congresos, algúns deles coa presenza de Freinet como ocorreu na Escola de Verán de Barcelona de 1933.

Por mor da Guerra Civil Española e do proceso de persecución e aniquilación dunha pedagoxía progresista emprendido polo franquismo e a Igrexa católica española, moitos dos mestres e mestras no exilio difundiron as técnicas de Freinet en Latinoamérica. En España, segue a súa pedagoxía o Movemento Cooperativo de Escola Popular (MCEP), que pertence á FIMEM (Federación Internacional de Movementos de Escola Moderna).

 As "técnicas de vida" 
Seguindo o testemuño de Élise Freinet, durante o período vivido en Bar-sur-Loup, Célestin experimentou dúas fases de "iluminación pedagóxica", interiorizando e superando a súa propia experiencia tras a Gran Guerra e o movemento para o novo modelo educativo que proporía. O grande descubrimento ou a clave de orixinalidade –común a case todos os movementos pedagóxicos contemporáneos de Freinet– foi "a necesidade imperiosa, física e psicolóxica, de saír da aula para ir buscar a vida na rica contorna do campo veciño e a artesanía aínda existente: a clase-paseo". Sobre esta base, Freinet desenvolveu un abanico de actividades para estimular "a libre expresión infantil, a cooperación e a investigación da contorna". A natureza axudaría ao pedagogo a elaborar unhas claves de traballo. Un exemplo levado ao cine é o filme de José Luis Cuerda, A lingua das bolboretas (1999), que reflicte a actividade dun mestre e o seu alumnado entregados á observación da natureza.

As principais técnicas descritas ao longo da súa obra son:

 O texto libre: Texto realizado polos nenos e nenas seguindo estas fases: a escrita do texto, que constitúe unha actividade creativa e individual; a lectura ante todo o grupo, co que se traballa a entoación e a modulación da voz; o comentario de texto de forma colectiva; e outras técnicas como a impresión e reprodución dos textos para a revista escolar e a correspondencia. Ademais de exercitar a creatividade, o texto libre serve de soporte para a aprendizaxe da lectura. Como o texto procede dos propios nenos e nenas, séntense máis implicados e aprenden con maior facilidade.
 A revista escolar: Froito do traballo dos pequenos e pequenas que se constrúe a partir da propia organización do traballo. Constitúe unha ferramenta para comunicarse coas familias. A gramática e a ortografía cobran sentido porque non se debe publicar un texto con erros ortográficos.
 Os plans de traballo: Plans inseridos na planificación colectiva co alumnado e ao amparo dunhas decisións de grupo que, á súa vez, están na previsión xeral do curso. O neno ou a nena responsabilízanse do seu traballo e saben o que deben facer.
miniatura|dereita|alt=Nenos e nenas plantando leitugas nun horto escolar|Nenos e nenas plantando leitugas nun horto escolar
 O horto escolar: Trátase de realizar cultivos e utilizalos como fontes de aprendizaxe conceptual, procedemental e actitudinal sobre o medio, a agricultura, as plantas, a tecnoloxía, a nutrición, a observación, a experimentación, a colaboración e o traballo. 
 As conferencias: Exposicións orais desenvoltas no marco do grupo-clase, as críticas á realidade por parte do alumnado e o seu posterior estudo.
 Biblioteca de traballo: O material clasifícase de acordo coa dinámica e as necesidades de consulta do alumnado, que acceden libremente a el, pero tamén se responsabilizan de ordenalo e controlalo.
 A asemblea de clase: Espazo e tempo destinados a expor problemas, debater e intercambiar ideas, e buscar medios para a súa resolución, para planificar e posibilitar a realización de proxectos. Desenvolve as competencias vencelladas á planificación, toma de decisións, participación e de revisión do traballo e da vida do grupo-clase.
 A correspondencia escolar: A imprenta, pola súa divulgación escolar, social e humana inspirou a correspondencia escolar (interescolar, é dicir, entre escolas). Freinet consideraba necesario que os textos libres dos nenos e nenas fosen apreciados non só nas súas aldeas ou polos seus pais e nais, iniciando un intercambio dunha escola a outra de paquetes con postais, debuxos, cartas...
 A axenda escolar: Onde estarían consignadas informes, preguntas e suxestións para ser expostas durante as clases ou como un forma de plasmar futuros traballos.
 Intercambios escolares: Envío de mensaxes ou obxectos entre escolas para favorecer o texto libre e outras técnicas de vida.
 O debuxo libre: Similar ao texto libre, pero co debuxo como técnica principal.
 O ficheiro escolar cooperativo: Fichas onde se garda información que poida ser útil en traballos posteriores e contribuír coa resolución dos proxectos. O ficheiro nunca se acaba en tanto que todos os proxectos posteriores poden retroalimentala.
 Os talleres de traballo: Lugares dentro da escola onde se favoreza o uso de diferentes ferramentas relacionados coas profesións, onde os pequerrechos e pequerrechas poderán expresarse e desenvolver capacidade ao redor dun oficio.
 Carné escolar: Axuda á creación dun perfil do estudante, é unha forma de identificar ao alumnado durante as clases-paseo e ante as persoas que non pertenzan á escola.
 Ficheiros autocorrectivos: Poden adoptar formas diversas como cadernos de traballo ou fichas individuais. Hai varios tipos de ficheiros conducentes á aprendizaxe individual e autorregulada de cada estudante: información xeral, explotación (traballo de campo, elaboración etc.), busca de palabras, guías de traballo e solucións (propiamente autocorrectivos). 
 Xornal mural: Permite unha creación grupal con novas que se poden organizar en seccións expostas na aula ou no centro traballando os textos, as fontes de información e as imaxes.

 Riscos da pedagoxía Freinet 
miniatura|alt=nenos e nenas imprimindo follas nunha imprenta artesanal|A imprenta Freinet na escola. Escuela Experimental Freinet, San Andrés Tuxtla, Veracruz (México)A base das técnicas Freinet é o método natural, é dicir, ofrecer un ambiente favorábel ao descubrimento continuado, no que se reflicta a vida cotiá do alumnado e sexa posíbel a expresión libre, o intercambio e o contraste de ideas nunha institución que eles mesmos conforman. Outra das claves do desenvolvemento destas técnicas é a creación de talleres dedicados ao traballo manual. Todo iso nunha liña pedagóxica de actitude investigadora, incentivando a curiosidade polo que rodea ao alumnado, salvagardando o respecto polas propias realizacións e as dos demais, e autoxestionando o bo uso dos materiais como soporte da aprendizaxe.

 Xénese desde a práctica 
Aínda que Freinet fixo referencias a diversos autores e autoras contemporáneos e mesmo colaborou con eles en actividades, publicacións e congresos, para xustificar ou reforzar as súas propostas pedagóxicas, toda a súa produción nace da práctica docente e todas as súas técnicas son solucións a problemas da praxe da aula. 

 Evolución permanente 
Freinet entende a pedagoxía como unha ciencia dinámica en constante diálogo coa vida que debe incorporar os adiantos e trocos que se producen permanentemente como consecuencia da evolución humana, dos descubrimentos científicos e das creacións culturais. 

 O tenteo experimental 
No plano máis teórico e como base psicolóxica da súa proposta educativa, Freinet estimula a idea de "tenteo experimental". Considera que as aprendizaxes prodúcense a partir das propias experiencias, da manipulación da realidade que poden realizar os nenos e nenas, da expresión das súas vivencias, da organización do contexto (ambientes) no que o alumnado poida formular e expresar as súas experiencias. Debe considerarse a funcionalidade do traballo, crear  institucións que impliquen que o traballo escolar teña un sentido, unha utilidade, unha función. Outra das achegas é o principio de cooperación, que exixe a creación dun ambiente na aula no que existan elementos mediadores na relación docente-alumnado.

 A aprendizaxe da lectura e a escrita 
miniatura|alt=Primeira páxina dun xornal escolar co texto: L'expo classe, revista atípica e atípica de CE2, CM1 e CM2 do colexio Daniel Vincent Anor, "La foto de clase", Debuxo: Jakson e Thomas, maio de 2008, impreso na escola. Papel azul con texto negro e debuxo infantil. Escola Daniel Vincent (Anor, Hauts-de-France)|Portada dun xornal escolar de 2008 da Escola Primaria Daniel Vincent (Anor, Hauts-de-France)
A aprendizaxe da lectura é un dos primeiros descubrimentos de Freinet que rompe coa pedagoxía tradicional excesivamente racionalista (desde a perspectiva adulta) e que o induce a propor o método natural, defendendo o sentido común xerado da experiencia docente e da vida cotiá dos cativos e cativas. A lecto-escrita é o eixe vertebrador de boa parte das técnicas que deseñou e practicou como o texto libre, a revista escolar, a correspondencia escolar e o xornal mural.

 O cálculo vivo 
Freinet tamén aborda co método natural outra das dificultades escolares tradicionais: as matemáticas. Para iso utiliza de novo as experiencias diarias, familiares e próximas dos rapaces e rapazas recollendo as súas propostas a partir das conversas e dos debates que se producen nas asembleas. Esta dinámica grupal e comunicativa permite motivar o alumnado implicándoo na selección dos contidos que se tratan na aula, identificar os temas habituais nas súas vidas cotiás, determinar os seus coñecementos e xerar un sentimento de aproveitamento e utilidade das aprendizaxes desenvoltas. 

 A cooperativa escolar 
A cooperativa é unha das estratexias que se foi incorporando e mesmo institucionalizando entre todos os docentes e centros practicantes das técnicas Freinet. Permite unha estratexia organizativa, unha fonte de financiamento, unha oportunidade de participación e unha posibilidade de aprendizaxe.

 Obra 
O conxunto da obra de Freinet foi recompilado por Georges Piaton e publicado na Pensée pédagogique de Célestin Freinet (Tolosa, Editorial Privat, 1974) onde lle dedica medio centenar de páxinas reunindo mil setecentos títulos, na súa maioría artigos.

 Principais orixinais en francés 
 L’Imprimerie à l’école, Boulogne, Ferrary, 1927.
 L'École moderne française, París, Éditions Ophrys, 1946.
 Conseils aux parents, Cannes, Éditions de l’École Moderne, 1943.
 L'Éducation du travail, Cannes, Éditions de l’École Moderne, 1949.
 Les Dits de Mathieu, Cannes, Éditions de l’École Moderne, 1949.
 Essai de psychologie sensible appliquée à l'éducation, Cannes, Éditions de l’École Moderne, 1950.
 Les Méthodes naturelles dans la pédagogie moderne, París, Éditions Bourrelier, 1956.
 La Méthode naturelle, 3 volumes, Neuchâtel, Éditions Delachaux et Niestlé, 1968–69 (póstuma).
 Pour l’école du peuple, París, Éditions Maspero, 1969 (póstuma). 

 Obras sobre Freinet 

 Estudos en francés 
 Clanché, P., Devarieux, E., Testaniere, J. (eds.) La pédagogie Freinet. Mises à jours et perspectives. Bordeus, Presses Universitaires de Bordeaux, 1993.
 Legrand, Louis. Pour une pédagogie de l'étonnement. Neuchâtel, Delachaux & Niestlé, 1960.
 Lobrot, M. La pédagogie institutionnelle. París, Gauthier-Villars, 1966.
 Maury, L. Freinet et la pédagogie. París, Presses Universitaires de France, 1988.
 Oury, F. E et Vasquez, A. Vers une pédagogie institutionnelle? París, Maspero, 1967.
 Piaget, J. Psychologie et pédagogie. París, Denoël, 1969.
 Piaton, G. La pensée pédagogique de Célestin Freinet, Tolosa, Privat, 1974.
 Viario, J. "Pédagogie Freinet, pédagogie du travail, de l'aléatoire et da dédicace". En: Célestin Freinet, París, I.P.N., 1967.

 Estudos en galego 

 Cid Fernández, X. M. (Coord.) Por unha escola do pobo. No Centenario de Freinet, Universidade de Vigo, 1998.
 Cid Fernández, X. M. (Coord.) Vintecinco anos de Freinet en Galicia, Universidade de Vigo, 2000.
 Revista galega de educación, nº. 26, monográfico: No centenario de Celestin Freinet, ISSN 1132-8932, 1996.

 Estudos en español 

 Costa Rico, A. D'abord les enfants: Freinet y la educación en España (1926-1975), Universidade de Santiago de Compostela, 2010.
 Gertrúdix Romero de Ávila, S., Construyendo Escuela, Editorial Octaedro, 2017.
 Gertrúdix Romero de Ávila, S., La Pedagogía Freinet. Principios y Técnicas de Trabajo, MCEP Publicaciones, 2019.
 González-Monteagudo, J. El universo pedagógico de Célestin Freinet, Editorial Escuela Viva, 2018.
 González-Monteagudo, J. La Pedagogía de Célestin Freinet: contexto, bases teóricas, influencia, Ministerio de Educación Cultura e Deporte, 1988.
 Hernández Huerta, J. L., Freinet en España (1926-1939). Escuela popular, historia y pedagogía, Castilla Ediciones, 2012.
 Imbernón Muñoz, F., Las invariantes pedagógicas y la pedagogía Freinet cincuenta años después, Editorial Graó, 2010.
 Porto Ucha, A. S. e Vázquez Ramil, R. "Tras las huellas de la prensa freinetiana en Galicia durante la Segunda Reoública. Faro Infantil, periódico de los niños de la escuela de A Cañiza (Pontevedra)". La prensa de los escolares y estudiantes. Su contribución al patrimonio educativo, Universidade de Salamanca, pp. 165–178, 2015.

 Freinet no cine 
Jean-Paul Lle Chanois dirixiu en 1949 L'École buissonnière, longametraxe de 99 minutos estreado aquel ano en Francia, con guión do propio Lle Chanois, a partir dunha sinopse de Élise Freinet. O filme tivo como intérpretes principais a Bernard Blier, Juliette Faber, Édouard Delmont e Edmond Ardisson. A acción transcorre en 1920, nunha aldea da Provenza, onde o señor Pascal, mozo mestre recentemente chegado ao lugar, fai radicais cambios sobre a metodoloxía tradicional do seu predecesor: "escoita aos nenos, inspírase nos seus descubrimentos, ponos en contacto coa natureza e dá valor ás capacidades de cada un".

Outro exemplo similar pode atoparse na Lingua das bolboretas, dirixida en 1999 por José Luis Cuerda.

 Notas 

 Véxase tamén 

 Bibliografía 






 Outros artigos 
 Didáctica
 Escola moderna
 Escola rural galega
 Jacques Bens

 Ligazóns externas 
Sitio web da Fédération Internationale des Mouvements d'Ecole Moderne (fr)
Sitio web do Institut Cooperatif de l’École Moderne (fr)
Sitio web de Liberté et pédagogie (fr) 
Sitio we do Movimiento Cooperativo de Escuela Popular (es)

Categoría:Nados en 1896
Categoría:Finados en 1966
Categoría:Pedagogos de Francia