Gramática do interlingue

O interlingue, é un idioma auxiliar internacional creado en 1922 por Edgar de Wahl, quen buscou lograr a máxima regularidade gramatical e manter un carácter natural. O vocabulario baséase en palabras  prexistentes de varios idiomas e un sistema de derivación que utiliza prefixos e sufijos recoñecibles.

 Alfabeto 
A (a), B (be), C (ce), D (de), E (e), F (ef), G (ge), H (ha), I (i), J (jot), K (ka), L (el), M (em), N (en), O (o), P (pe), Q (qu), R (er), S (es), T (te), U (u), V (ve), W (duplic ve), X (ix), Y (ypsilon), Z (zet)Grammatica de Interlingue in English , F. Haas 1956

As letras pronúncianse como en galego, excepto:
 c antes de e, i, e pronúnciase como ts, no resto de casos, como k;
 g ande de e, i, e pronúnciase como j en francés, no resto dos casos, como a g de gato;
 h pronúnciase como en inglés;
 j como en francés;
 q pronúnciase como en alemán e inglés;
 t pronúnciase ts antes de  ia, ie, io, iu, no resto de casos, como en español;
 v como en inglés;
 x = ks;
 z = ds;
 zz = ts (como en pizza en italiano);
 ch como a ch andaluza ou como  k antes de consoantes

 Acentuación 

 Artigo 
Como o inglés, o occidental ten un artigo determinado e outro indeterminado. O artigo determinado é li, e o indeterminado, un.

O final do artigo determinado pódese cambiar a lo (masculino), la (feminino), lu (neutro), lis (plural), los (masculino plural), e las (feminino plural). Destas formas, as máis comúns son lu e lis: lu é igual que o lo do español, como en Ne li aprension de un lingue es lu essential, ma su usation (O esencial dun idioma non é a súa aprendizaxe senón o seu uso) e lis úsase con palabras que son difíciles de escribir en plural como lis s (as eses).

 Substantivos 
O plural faise engadindo -s despois dunha vocal, ou -es despois da maioría de consoantes. Para evitar cambios de pronuncia e de acentuación, ás palabras que terminan en -c, -g e -m só se lles engade unha -s: un libre, du libres, un angul, tri angules, li tric, li trics, li plug, li plugs, li album, pluri albums, li tram, du trams.

 Adxectivos 

 Pronomes persoais 
GalegoSuxeitoObxectoPosesivoDeterminante posesivoeuyomemeimititutetuituelillesuisuelaellalaisoitnósnoinosnostrinorvósvuvosvestrivorelesillosloslorlorelasellaseles (xeral)ili

 Verbos 
+Tempos simplesFormaInterlingueInglésNotasInfinitivoar / er / iramar / decider / scrirto love / to decide / to writePresentea / e / iyo ama / decide / scriI love / decide / writePasado -tyo amat / decidet / scritI loved / decided / wrotestress thus falls on the last syllable: yo amatFuturova + inf.yo va amar / decider / scrirI will (shall) love / decide / writeva on its own is not a verb (to go = ear or vader)Condicionalvell + inf.yo vell amar / decider / scrirI would love / decide / writeAlso used for hearsay: Un acusation secun quel il vell har esset... - An accusation alleging him to have been...
(lit. an accusation according to which he would have been...)Imperativoa! / e! / i!ama! / decide! / scri!love! / decide! / write!Imperative of esser is esse.

 Correlativos 
Para interrogarPara mostrarIndeterminadoNegaciónNingunha indicaciónTotalCantidadequanttantalquantnequantquantcunctotmenTempoquandetandealquandenequandequandecuncsempreLugaru?ta, cialcúnecúúcuncpartúPersoasqui ti alqui nequi quicunc omniCousasquo to alquo nequo quocunc omnoPersoas e cousasquel tel alquel nequelquelcunc chascunCalidadequal tal alqual nequalqualcuncModoquam tam alquam nequamquamcunc 

 Adverbios 
O interlingue ten adverbios primarios e adverbios derivados. Os adverbios primarios non se xeran a partir doutras partes do discurso e, por tanto, non se forman usando terminacións especiais: tre (moi), semper (sempre), etc.

Os adverbios derivados fórmanse agregando o sufixo -men a un adxectivo (rapid = rápido, rapidmen = rapidamente), relacionado co francés - ment, a español -mente e outros. A terminación - men inspirouse no francés provenzal e falado (que non pronuncia a t en -ment) e elixiuse sobre -mente para evitar conflitos coa terminación do substantivo - ment e outros substantivos no idioma derivados do tempo pasado en -t.​ Os adxectivos poden usarse como adverbios cando o sentido é claro:​

Il ha bon laborat = Traballou ben

Noi serchat long = Buscamos moito tempo

 Preposicións 
 Conxuncións 
 Interxeccións 

 Formación de palabras 
 Derivación 

A aplicación da regra de De Wahl aos verbos, e o uso de numerosos sufixos e prefixos, creouse para resolver as irregularidades coas que os creadores doutros proxectos lingüísticos anteriores ao occidental infestaran as súas obras. Estes víronse obrigados a elixir entre regularidade e formas antinaturais, ou irregularidade e formas naturais. A opinión predominante antes da súa aplicación era que as formas naturais debían sacrificarse co fin da regularidade, mentres que aqueles que optaban polo naturalismo víanse obrigados a admitir numerosas irregularidades ao facelo ( Idiom Neutral, por exemplo, tiña unha lista de 81 verbos con radicais especiais​ usados ao formar derivados), un paradoxo resumido por Louis Couturat en 1903 da seguinte maneira:

As regras creadas por de Wahl para resolver isto describíronse por primeira vez en 1909​ nas Discusións da Academia pro Interlingua de Peano e son as seguintes:

 Se despois da eliminación de -r ou -er do infinitivo, a raíz termina en vogal, agrégase a -t final. Crear (crear), crea/t-, crea/t/or, crea/t/ion, crea/t/iv, crea/t/ura.
 Se a raíz termina nas consoantes d ou r, transfórmanse en s: decid/er (decidir), deci/s-, deci/s/ion deci/s/iv. Adherer (adherirse), adhe/s-, adhe/s/ion.
 En todos os demais casos, con seis excepcións, a eliminación da terminación dá a raíz exacta: duct/er, duct-, duct/ion.
Unha vez aplicadas estas regras, o occidental quedou con seis opoñas excepción. Son:
 ced/er, cess- (concesión)
 sed/er, sess- (sesión)
 mov/er, mot- (moción)
 ten/er, tent- (tentación)
 vert/er, vers- (versión)
 veni/r, vent- (advento)

Os sufixos agréganse á raíz verbal ou ao tema presente do verbo (o infinitivo menos - r). Un exemplo disto último é o sufijo - ment: move/r, move/ment (non movetment), experi/r, experi/ment (non experimentment) e -ntie (inglés -nce): tolera/r (tolerar), tolera/ntie, existe/r (existir), existe/ntie.

 Afixos 
+affixmeaningaffixed tobefore affixafter affixnotes -abil/-ibilableverbal rootposser (to be able)possibil (possible) -abil for -ar verbs, -ibil for -er and -ir verbs -ada/-ida -adeverbal rootpromenar (to stroll)promenada (a walk, a promenade) -ada for -ar verbs, -ida for -er and -ir verbs -ach-pejorativeverbal rootcriticar (criticize)criticachar (complain, whine) -argeneral verbnoun, adjectivesicc (dry)siccar (to dry)General verb final in most cases for all modern verbs -ardpejorative noun suffixverbal rootfurter (steal)furtard (thief)bel-kinship by marriagenounfratre (brother)belfratre (brother-in-law)des-cessationvariousinfectar (infect)
avantage (advantage)desinfectar (disinfect)
desavantage (disadvantage)dis-separation, dispersionvariousmembre (member)
semar (sow, seminate)dismembrar (dismember)
dissemar (disseminate) -er-doer of verbverbal rootlavar (wash)lavere / lavera / lavero (washer) -a or -o to specify female or male gender -ettediminutivenoundom (house)domette (cottage)ex-ex-nounpresidente (president)expresidente (ex-president)ho-thisnounsemane (week)ho-semane (this week) -illiocaressivenounfratre (brother)fratrillio (bro)affixed to male nounsín-in-, un-, etc.adjectivecredibil (believable)íncredibil (unbelievable) -inniacaressivenounmatre (mother)matrinnia (mom/mommy)affixed to female nouns -ion -ionperfect themecrear (create)creation (creation) -iv -iveperfect themeexploder (explode)explosiv (explosive)perfect theme: explod-er → explod → explos -ment -mentpresent themeexperir (to experience)experiment (experiment)mi-halfnounfratre (brother)mifratre (half-brother)mis-false (mis-)variouscomprender (understand)miscomprender (misunderstand)non-non-nounfumator (smoker)nonfumator (non-smoker) -ntie -ncepresent themetolerar (tolerate)
experir (to experience)tolerantie (tolerance)
experientie (experience) -ir verbs add an e: ir → ientie -or -er, -orperfect themedistribuer (distribute)distributor (distributor) -ori -oryperfect themecurrer (run)cursori (cursory)perfect theme: curr-er → curr → cursper-through, all the wayverbforar (pierce)perforar (perforate)pre-beforevarioushistorie (history)prehistorie (prehistory)pro-to the frontverbducter (lead)producter (produce)re-re-verbvenir (come)revenir (return)step-step-nounmatre (mother)stepmatre (stepmother) -ura -ureperfect themescrir (write)scritura (scripture)

 Sintaxe 
 Puntuación 
 Ortografía 

 Notas 

 Véxase tamén 

 Bibliografía 
 Haas, Fritz. 1956. Grammatica de Interlingue in Interlingue. Interlingue-Servicie Winterthur (Svissia).  (en interlingua) 
 Rodriguez, José María. 1999. Breve gramática de Interlinguie/Occidental en Gazeto Andaluzia (órgano oficial da Asociación Andaluza de Esperanto) N° 57 marzo 1999.  (en esperanto) 

Categoría:Interlingue
Categoría:Gramáticas