Espirulina

A espirulina ou spirulina é un produto formado por biomasa de cianobacterias (algas verde-azuis) que pode ser consumido por humanos e animais.  As tres especies fontes deste produto son: Arthrospira platensis, A. fusiformis e A. maxima (antes clasificadas no xénero Spirulina).

A Arthrospira cultívase en todo o mundo  e utilízase como suplemento dietético ou alimento natural. Tamén se usa como suplemento alimentario nas industrias da acuicultura, acuarios e avicultura.Vonshak, A. (ed.). Spirulina platensis (Arthrospira): Physiology, Cell-biology and Biotechnology. Londres: Taylor & Francis, 1997. Contén diversos nutrientes esenciais, pero non é unha fonte recomendada de vitamina B12.Vitamin B12 & HealthSabrina P. van den Oever, Helmut K. Mayer. Biologically active or just “pseudo”-vitamin B12 as predominant form in algae-based nutritional supplements? Journal of Food Composition and Analysis. Volume 109, xuño de 2022, 104464. doi: https://doi.org/10.1016/j.jfca.2022.104464.

 Etimoloxía e ecoloxía 

upright=1.4|miniatura|Pos de espirulina a 400 aumentos, preparación húmida non tinguida.
As especies A. maxima e A. platensis estaban antes clasificadas no xénero Spirulina, polo que a denominación espirulina (ou spirulina) seguiu usándose por razóns históricas. O nome común espirulina refírese a biomasa seca de A. platensis, fundamentalmente, que son bacterias fotosintéticas do grupo das cianobacterias.

As especies de Arthrospira son cianobacterias filamentosas que flotan libremente caracterizadas por presentar tricomas multicelulares cilíndricos formando unha hélice que xira á esquerda. Aparecen de forma natural en lagos tropicais e subtropicais con alto pH (básicos) e altas concentracións de carbonato e bicarbonato. Illáronse especies de Arthrospira de augas salobres alcalinas e salinas en rexións tropicais e subtropicais. Entre as varias especies incluídas no xénero Arthrospira, A. platensis é a que está máis amplamente distribuída e aparece en África, Asia e Suramérica, mentres que A. maxima está confinada en América Central e crese que se encontra en California e México.. A maioría das algas produtoras de espirulina cultivadas prodúcense en pozas artificiais en canle aberta, usando rodas de pas para axitar a auga.

Prosperan en pH arredor de 8,5 e superior e a temperaturas de arredor de 30 °C. Son autótrofas. Nutrientes necesarios para o seu crecemento son:
bicarbonato de sodio 16 g/L
nitrato de potasio 2 g/L
sal mariño 1 g/L
fosfato de potasio 0,1 g/L
sulfato de ferro 0,0378 g/L

 Uso histórico 

A espirulina foi unha fonte de alimento para os aztecas e outros pobos mesoamericanos ata o século XVI; as colleitas do lago Texcoco en México e a súa venda en pasteis foron descritas por un dos soldados de Hernán Cortés.Diaz Del Castillo, B. The Discovery and Conquest of Mexico, 1517–1521. Londres: Routledge, 1928, p. 300. Os aztrecas chamábanlle tecuitlatl.

Investigadores franceses atoparon abundante espirulina no lago Texcoco na década de 1960, pero non hai referencias de que seguise consumíndose como alimento en México despois do século XVI, probablemente debido ao desecamento dos lagos que o rodean debido a usos agrícolas e ao desenvolvemento urbano. A denominación tecuitlatl, que non se descubriu ata 1520, non foi menncionada de novo ata 1940, cando o psicólogo belga Pierre Dangeard menciona un pastel denominado dihe consumido pola tribo africana Kanembu, que o colleitaba no lago Chad no Chad. Dangeard estudou mostras de dihe e atopou que era un puré seco de algas vede-azuis recollidas no lago. O dihe utilízase para facer caldos para a comida e véndese en mercados. A espirulina colléitase en pequenos lagos e pozas arredor do lago Chad.

Durante os anos 1964 e 1965, o botánico Jean Leonard confirmou que o dihe está feito de espirulina, e posteriormente estudou unha floración de algas nunha instalación para a produción de hidróxido de sodio. Como resultado, o primeiro estudo sistemático e detallado dos requirimentos para o crecemento e a fisioloxía da espirulina realizáronse para coñecer os fundamentos necesarios para a súa produción a grande escala na década de 1970.

 Alimento e nutrición 

Como é un suplemento dietético rico en nutrientes e con sona de ecolóxico, a espirulina está sendo moi investigada para comprobar a súa seguridade alimentaria e aspectos relacionados coa malnutrición, así como para o seu posible uso como apoio dietético en viaxes espaciais de longa duración ou misións a Marte. A súa vantaxe na seguridade alimentaria é que necesita menos superficie terrestre que o gando para producir proteína e enerxía, aínda que o hábitat sexa totalmente diferente.

A espirulina seca contén un 5% de auga, 24% de carbohidratos, 8% de graxas e un 60% (51–71%) de proteínas (ver táboa).

Na súa forma típica de suplemento como pos secos, unha cantidade de 100 g de espirulina achega  e é unha rica fonte (20% ou máis do Valor Diario recomendado, DV) de numerosos nutrientes esenciais, especialmente proteínas, e varias vitaminas do grupo B (tiamina, riboflavina e niacina, con ata o 207%, 306% e 85% do DV, respectivamente, pero non de vitamina B12), e de minerais da dieta, como ferro (219% do DV) e o manganeso (90% do DV) (ver táboa). O contido en lípidos da espirulina é do 8% en peso (ver táboa) proporcionando os ácidos graxos ácido gamma-linolénico,  ácido linoleico, ácido estearidónico, ácido eicosapentaenoico (EPA), ácido docosahexaenoico (DHA) e ácido araquidónico. Do seu contido en certos ácidos graxos fixéronse diversas estimacións, non sempre coincidentes. En contraste con estimacións feitas en 2003 (no que o DHA e o EPA supoñían cada un do 2 ao 3% do total de ácidos graxos), investigacións de 2015 indican que os produtos de espirulina "non conteñen ácidos graxos omega 3 detectables" (menos do 0,1%, incluíndo DHA e EPA). Porén, un estudo in vitro informou que as diferentes cepas de microalgas producían DHA e EPA en cantidades substanciais.

 Vitamina B12
A espirulina contén de forma natural cantidades escasas e variables de vitamina B12, nalgunhas análises cero (ver táboa), e os suplementos de espirulina non son considerados unha fonte fiable ou recomendada de vitamina B12, xa que conteñen predominantemente pseudovitamina B12 (Coα-[α-(7-adenil)]-Coβ-cianocobamida), que é bioloxicamente inactiva nos seres humanos, sen actividade de vitamina B12. En 2009 nun artigo de toma de posición sobre dietas vexetarianas, a American Dietetic Association afirmou que a espirulina non é unha fonte fiable de vitamina B12 activa. De xeito similar, a literatura médica advirte que a espirulina non é axeitada como fonte de vitamina B12.

 Animais e acuicultura 

Fixéronse varios estudos sobre o uso da espirulina como alimentación alternativa para animais e en acuicultura. Pode alimentarse con ata un 10% de espirulina ás aves de coral  e con menos do 4% ao paspallás. O incremento en contido de espirulina ata os  durante 16 días en polos machos para carne de 21 días de idade, tivo como resultado unha coloración amarela e vermella da carne e isto puido deberse á acumulación do pigmento amarelo zeaxantina. Aos porcos e os coellos pode dárselles ata un 10% do seu alimento en forma de espirulina, e o incremento no contido en espirulina en gando vacún orixina un aumento na produción láctea e no peso. A espirulina pode utilizarse como alimento alternativo e reforzo inmunitario para certos peixes de acuicultura como o Ictiobus cyprinellus, o Chanos chanos, Caranx delicatissimus, carpas, Pagrus major, tilapias, Heropneustes fossilis, Pseudotropheus acei, peixe cebra, así como en gambas, e moluscos peneiras. Estableceuse que se pode recomendar de forma segura ata un 2% por día na alimentación para acuicultura.

 Investigacións en humanos 

Segundo os National Institutes of Health de EUA, as evidencias científicas son insuficientes para recomendar a suplementación con espirulina en ningunha condición que afecte ao ser humano, e cómpre facer máis investigacións para aclarar se o seu consumo produce algún beneficio. A administración de espirulina investigouse como forma de control dos niveis de glicosa en persoas diabéticas, pero a Autoridade de Seguridade Alimentaria Europea rexeitou esa posibilidade en 2013. A espirulina foi estudada como un posible suplemento nutricional para adultos e nenos con infección polo VIH, mais non se atopou un efecto concluínte sobre o risco de morte, peso corporal ou resposta inmunitaria.

 Alimento para viaxes espaciais 

A finais da década de 1980 e principio da de 1990, tanto a NASA (proxecto CELSS)<ref>[https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19890016190_1989016190.pdf Characterization of Spirulina biomass for CELSS diet potential. Normal, Al.: Alabama A&M University, 1988.]</ref> coma a Axencia Espacial Europea (proxecto MELiSSA)Cornet J.F., Dubertret G. "The cyanobacterium Spirulina in the photosynthetic compartment of the MELISSA artificial ecosystem." Workshop on artificial ecological systems, DARA-CNES, Marseille, France, 24-26 de otubro de 1990 propuxeron a espirulina como un dos alimentos primarios que se debían cultivar en misións espaciais de longa duración.

 Riscos 
A espirulina pode ter interaccións adversas cando se toma con medicamentos prescritos polos médicos, especialmente cos que afectan ao sistema inmunitario e á coagulación do sangue.

 Seguridade e toxicoloxía 

Como a espirulina se obtén dunha cianobacteria, e algunhas outras cianobacterias que viven no seu hábitat producen toxinas como as microcistinas, atopouse que algúns suplementos de espirulina estaban contaminados por microcistinas, mais en niveis por debaixo do límite establecido polo Departamento de Saúde de Oregón. As microcistinas poden causar trastornos gastrointestinais, como a diarrea, flatulencia, así como dor de cabeza, dor muscular, rubor facial e suor. Se se inxiere cronicamente poden aparecer danos hepáticos. Os efectos da exposición crónica incluso a niveis baixos de microcistinas son preocupantes debido ao risco de toxicidade sobre varios sistemas orgánicos.

Estes compostos tóxicos non os produce a propia espirulina, pero poden aparecer se algúns lotes de espirulina son contaminados con outras algas verde-azuis produtoras de toxinas. Como en países como EUA a espirulina se considera un suplemento dietético e non un alimento, o goberno non regula a súa produción e non obriga a cumprir estándares de seguridade para a súa produción e pureza. Os National Institutes of Health dos Estados Unidos describen os suplementos de espirulina como "posiblemente seguros", con tal de que estean libres de contaminación por microcistinas, pero como "probablemente inseguros" (especialmente para nenos) se están contaminados. Dada a falta de estándares reguladores nos Estados Unidos, algúns investigadores da saúde pública expresaron a súa preocupación polo feito de que os consumidaores non poidan estar seguros de que a espirulina e outros suplementos de algas verde-azuis estean libres de contaminación. En 1999, Health Canada atopou que unhas mostras de espirulina analizadas estaban libres de microcistinas. ("...0/10 mostras de Spirulina'' contiñan microcistinas.")

Outra preocupación é a posible contaminación por metais pesados dos suplementos de espirulina. A Administración de Medicamentos e Alimentos do Estado da China informou que era moi frecuente a contaminación por chumbo, mercurio e arsénico nos suplementos de espirulina comercializados na China. Un estudo informou da presenza de chumbo nunha concentración de 5,1 ppm nunha mostra dun suplemento comercial. Doses de espirulina de 10 a 19 gramos ao día durante varios meses téñense utilizado con seguridade.

 Seguridade en certos grupos diana 
Como todos os alimentos proteicos, a espirulina contén o aminoácido esencial fenilalanina (2,6–4,1 g/100 g), que debería ser evitado polas persoas que padecen fenilcetonuria, un raro tanstorno xenético que impide que o corpo metabolice a fenilalanina, a cal se acumula no cerebro, causando danos.

A espirulina contaminada con microcistinas ten certa toxicidade potencial, especialmente nos nenos e mulleres preñadas, incluíndo lesións hepáticas, shock circulatorio e morte.

Estudos in vivo e in vitro suxiren que a inxestión de espirulina pode estar asociada co inicio clínico de gromos de doenzas caracterizadas por unha resposta inmune esaxerada, como o lupus eritematoso, a dermatomiosite e trastornos autoinmunes con formación de bochas na pel.

 Notas 

Categoría:Algas comestibles
Categoría:Acuicultura
Categoría:Cianobacterias
Categoría:Nutrición