Danzas brancas

As danzas brancas, ou danzas gremiais, son danzas rituais ligadas habitualmente á procesión dunha virxe ou santo. Celébranse tamén noutras datas sinaladas como no día de reis, no Entroido, polo Corpus Christi ou nas festas patronais. Con probábel orixe nas asociacións gremiais de artesáns da Idade Media, consérvanse hoxe máis de trinta destas danzas por todo o territorio galego.       

 Orixe 
Malia teren unha orixe pagán para algúns estudosos, os primeiros rexistros documentais asocian as danzas brancas coas sociedades gremiais dos séculos XVI e XVII. Estas organizacións de artesáns participaban nas festas de vilas e cidades executando cadansúa danza cerimonial. En Compostela, por exemplo, saían até doce agrupacións no día do Corpus Christi: prateiros, ferreiros, carniceiros, xastres, tecedores, barbeiros, acibecheiros, correeiros, pedreiros, carpinteiros, armeiros e zapateiros. Os gremios foron abolidos na época do liberalismo, porén, a tradición das danzas continuou da man de confrarías de mariñeiros ou da propia veciñanza das parroquias.

 Características 
esquerda|miniatura|260x260px|Mostra dalgunhas danzas.
As danzas desenvólvense polo xeral no adro da igrexa, ás veces como acto previo ao inicio dunha procesión relixiosa. Como esquema xeral, comezan cunha reverencia inicial, seguida da parte coreográfica da propia danza na que, nunha serie de movementos e cruces prefixados, os danzantes baten paus, espadas, trenzan fitas de cores arredor dun mastro ou danzan con arcos. O evento finaliza cunha nova reverencia.   

A denominación "danzas brancas" provén do emprego polos danzantes das pezas de roupa branca que van por baixo da vestimenta tradicional: camisas, cirolas, enaguas etc. Se ben cada lugar complementa esta indumentaria de distintos xeitos engadindo faixas vermellas, bandas cruzando o peito, chapeus con fitas etc. 

A maioría das danzas acompáñanse musicalmente por grupos de gaiteiros, e nalgunha aparecen tamén figuras festeiras como abandeirados, demos, comparsas de xigantes e cabezudos ou cocas. Estas últimas, representacións medievais de dragóns, mantéñense en Betanzos e Redondela, lugar onde tamén se conservaron as penlas, nenas vestidas de branco e con ás de anxo que bailan nos ombros de dúas mulleres (chamadas burras) mentres se efectúa unha danza de espadas.

As danzas gremiais foron prohibidas no século XVIII a instancias da igrexa católica, que as consideraba propias do paganismo supersticioso. Polos mesmos motivos sufriron graves problemas durante o franquismo. En Ourense, por exemplo, celebráronse até o ano 1956 cando, por orde do bispo Temiño Sáiz, a música e a danza foron prohibidas nas procesións, o que provocou a súa desaparición.

 Tipos 

Atendendo os instrumentos empregados polos danzantes, as danzas pódense clasificar nos seguintes tipos: arcos, castañolas, espadas, fitas ou paus. Porén na maioría delas empréganse varios deles, ou todos, durante a danza. Existen tamén os ranchos de reis, que se ben hoxe gardan gran similitude co resto das danzas, eran en orixe agrupacións de veciños que percorrían as parroquias durante as festividades do Nadal, aninovo e reis.  

 Danzas de Arcos: os danzantes levan arcos flexíbeis agarrados polos extremos. Nalgunhas danzas suxéitanse cunha man mentres coa outra agárrase o dun compañeiro creando unha liña de bailadores que se move facendo figuras.
 Danzas de espadas: os danzantes terman das espadas creando ringleiras e outras figuras dirixidos por un guía.
 Danzas de castañolas: os danzantes empregan castañolas para marcar o ritmo da marcha ou do baile.
 Danzas de fitas: os danzantes móvense arredor dun mastro do que penduran fitas de cores, termando cada un da súa mentres danzan trenzándoas e facendo figuras.
 Danzas de paus: os danzantes levan dous paus que baten entre si ou co dos outros mentres se leva o ritmo da danza.
Danzas de reis: inclúense no repertorio dos ranchos de reis, grupos de veciños, dalgúns lugares do sur de Pontevedra, que percorren as casas pedindo o aguinaldo na noite de reis. 

 Danzas conservadas 
No ano 2008 anunciouse a creación da Asociación Galega de Concellos con Danzas Brancas, constituída coa intención de rescatar todo este patrimonio, sumándose á proposta a maioría dos concellos que conservan algunha destas danzas, até vinte e un. Enuméranse a continuación algunhas das danzas galegas existentes ou xa desaparecidas.
NomeLugarTipoGremio/FestaEstadoDanza dos xastres de Allariz.Fernández Senra (2000). pp.78-108AllarizFitas e pausXastres / Festa do BoiDanzouse de xeito descontinuo desde 1942, e recuperouse a finais da década de 1960.Fernández Senra (2000). p.85 Hoxe báilase o 2º ou 3º domingo de agosto, durante a festa do boi.Danza da virxe do libramento.ArboCastañolas, fitas, arcos e paus.Festa do libramento.Recuperada na década de 1990 pola Asociación Cultural Barca de Loimil.Danza procesional de Güín.Fernández Senra (1999) pp.74-107Güín (Bande)Castañolas, fitas e paus.Festa de virxe da Espectación.Deixouse de bailar na década do 1950 por problemas co párroco. Recuperada no ano 1993,Fernández Senra (1999). p.78. hoxe xa non se baila.Danza de espadas de Baiona.BaionaEspadas.Mariñeiros / Virxe da Anunciada.Dánzase o primeiro sábado de agosto.Danza do gremio de Labradores.BetanzosEspadasLabradores / Festas de San Roque.Bailase o 16 de agosto, nas festas patronais de San Roque.Danza do gremio de mareantes.BetanzosArcosMariñeiros / Festas de San Roque.Bailase o 16 de agosto, nas festas patronais de San Roque.Danza do gremio de zapateiros.BetanzosArcosZapateiros / Festas de San Roque.Bailouse por última vez no ano 1902.Danza procesional de Xuvencos.Fernández Senra (2000). pp.24-79Xuvencos (Boborás)Castañolas, fitas e paus.Virxe de Xuvencos /Festa das MudaciósDánzase cada catro anos no 2º e 3º domingos de maio.Danza de arcos de Camariñas.CamariñasArcosFesta do Carme.Faise o 16 e 17 de xullo, polas festas da virxe do Carme.Danza de AldánSan Cibrán de Aldán (Cangas)CastañolasSan Sebastián.20 de xaneiro.Danza de San Roque do HíoO Hío (Cangas)CastañolasSan Roque.16 de agosto.Danza e contradanza de DarboDarbo (Cangas)CastañolasSanta María / Romaría de Darbo.8 de setembro.Danza de arcos de Cariño.CariñoArcosFesta do Carme.16 de xullo.Danza da Franqueira.A CanizaFitas e paus.Romaría da Franqueira.Luns de Pentecosté.Danza de Seara de MontesFernández Senra (1999). pp.109-152As 
Seixadas (Cartelle)Castañolas, fitas e paus.Santa RitaRecuperada no ano 1980.Fernández Senra (1999). p.110 Hoxe abandonada.Danza branca á Virxe das Neves.Barral (Castrelo do Miño)Castañolas, fitas e paus.Virxe das Neves.Abandonada no 1972.Romaría dos danzantes.Fernández Senra (1999). pp.182-199Fontefría (Castrelo do Val)Castañolas e fitasSanta Marta.Derradeiro domingo de agosto. Abandonada no 1950. Recuperada no 1980.Fernández Senra (1999). p.191Danza das cocas.Fernández Senra (1999). pp.154-172.Santa Tegra (Castro Caldelas)Arcos.Festa da Virxe da Luz.1º domingo de agosto. Deixouse de bailar no 1952. Recuperada en 1983.Fernández Senra (1999). p.160Danza do cristalVilanova dos Infantes (Celanova)Procesional: Castañolas, fitas e paus.Zapateiros / Virxe do Cristal.15 de setembro.San Pedro de Líncora.ChantadaPausVirxe da saúde.Abandonada.Danza de paus de nosa señora das AreasFisterraPausFesta do cristo de Fisterra.Semana santa.Danza de Arcos da CervelaA Cervela (O Incio)ArcosSanta Lucia.26 e 27 de agosto.Danza procesional de Laza.Fernández Senra (2000). pp.108-128LazaCastañolas e espadas.Festa do santo cristo.1º fin de semana de maio. Bailouse de xeito intermitente durante todo o século XX. Regularmente desde o 1971.Fernández Senra (2000). p.118Danza procesional de Maceda.Fernández Senra (2000). pp.183-193MacedaFitasDanzouse por última vez no 1959.Danza de espadas de Marín.MarínEspadasMariñeiros / San Miguel29 de setembro..Danza de arcos de Covas.Covas (Meaño)Arcos, castañolas.San Bieito de Cambados.11 de xullo.Danza procesional de Cádavos.Fernández Senra (2000). pp.154-183Cádavos (A Mezquita)Castañolas, fitas e paus.Festas do Sagrado Corazón.3º domingo de xuño.Danza de Mouriscados.San Cibrán de Mouriscados (Mondariz)Arcos, Paus, fitas.Virxe do Socorro.16 de agosto.Rancho de reis de Riofrio.Riofrio (Mondariz)Arcos, castañolas, fitas e paus.Virxe do leite.5 e 6 de xaneiro.Danza de espadas de Quintáns.Quintáns (Muxía)EspadasSan Isidro1º domingo de agosto.Rancho de reis das Cortellas.As Cortellas (Ponteareas)Arcos, castañolas, fitas e paus.Día de reis.5 e 6 de xaneiro.Rancho de reis de Fozara.Fozara (Ponteareas)Arcos, castañolas, fitas e paus.Día de reis.5 e 6 de xaneiro.Rancho de reis de Guláns.Guláns (Ponteareas)Arcos, castañolas, fitas e paus.Día de reis e día de San Xián (patrón)6 e 7 de xaneiro.Danza de Anceu.Anceu (PonteCaldelas)Arcos, castañolas, fitas e paus.Virxe das Dores.Derradeiro domingo de setembro.Danza de espadas de Redondela.RedondelaCastañolas, espadas.Festa da coca.Dánzase xoves e domingo do Corpus Christi.Rancho de reis de Salceda de Caselas.Salceda de CaselasCastañolasDía de reis.5 e 6 de xaneiro.Rancho de reis de Fornelos.Fornelos (Salvaterra de Miño)Arcos, castañolas, fitas e paus.Día de reis.5 e 6 de xaneiro.Rancho de reis de LouridoLourido (Salvaterra de Miño)Arcos, castañolas, fitas e paus.Día de reis.5 e 6 de xaneiro.Danza de espadas de Carril.Carril (Vilagarcía de Arousa)EspadasFestas de Carril.Dánzase o 25 de xullo.Danza da Santa Cruz de Lamas.Fernández Senra (2000). pp.128-154Santa María de Lamas (Xinzo da Limia)Castañolas, fitas e paus.Festa da Santa Cruz.3 de maio. Prohibida a música na procesión no 1954. Foi recuperada no 1980.Fernández Senra (2000). p.132

 Notas 

 Véxase tamén 

 Bibliografía 





Categoría:Danzas brancas