Dolomitas

Os Dolomitas (, Ladino: Dolomites; ,"Dolomiten" no dicionario alemán-inglés. , ), tamén coñecidos como Montañas Dolomitas, os Alpes dolomíticos ou Alpes dolomíticos, son unha cordilleira situada no nordés de Italia. Forman parte dos Alpes surorientais e esténdense desde o Río Adige no oeste ata o Val de Piave (Pieve di Cadore) no leste. As fronteiras norte e sur están definidas polo Val Puster e o Val Sugana (en italiano: Valsugana). Os Dolomitas están situados nas rexións de Véneto, Trentino-Tirol do Sur e Friúl-Venecia Xulia, que abrangue un área compartida entre as provincias de Belluno, Vicenza, Verona, Trentino, Tirol do Sur, Udine e Pordenone.

Outros grupos montañosos de estrutura xeolóxica similar están espallados ao longo do río Piave cara ao leste, Dolomiti d'Oltrepiave; e moi lonxe sobre o río Adige ao oeste, Dolomiti di Brenta (Dolomitas occidentais). Un grupo máis pequeno chámase Piccole Dolomiti (Pequenos Dolomitas), situado entre as provincias de Trentino, Verona e Vicenza.

O Parque nacional dos Dolomitas de Belluno e moitos outros parques rexionais están situados nos Dolomitas. En agosto de 2009, os Dolomitas foron declarados Patrimonio da Humanidade da UNESCO.

 Etimoloxía 
Os Dolomitas, tamén coñecidos como "Montañas Pálidas", toman o seu nome da rocha carbonática dolomía. Este foi o nome do mineraloxista francés do século XVIII Déodat Gratet de Dolomieu (1750–1801), que foi o primeiro en describir o mineral.Saussure le fils, M. de ( 1792): "Analyse de la dolomite". Journal de Physique, vol. 40, páxinas 161–173.

 Historia 

Durante milenios, cazadores e recolectores avanzaran cara ás rexións rochosas máis altas e probablemente tamén subiran algúns picos. Hai evidencias de que o sacerdote xesuíta Franz von Wulfen de Klagenfurt subiu ao Lungkofel e ao Dürrenstein na década de 1790. En 1857 o británico John Ball foi o primeiro en escalar o Monte Pelmo. Paul Grohmann posteriormente subiu numerosos cumes como o Antelao, a Marmolata, a Tofana, o Monte Cristallo e o Boè. Ao redor de 1860 o alpinista agordino Simone de Silvestro foi a primeira persoa en erguerse conscientemente na Civetta. Michael Innerkofler foi un dos escaladores do Tre Cime di Lavaredo. Máis tarde montañeiros locais moi importantes, coñecidos por moitas primeiras ascensións, foron Angelo Dibona e Giovanni Piaz.Die Besteigung der Berge - Die Dolomitgipfel werden erobert (alemán: O ascenso das montañas - os picos dolomitas son conquistados)

Durante a primeira guerra mundial, a primeira liña entre o exército italiano e o Austro-Húngaro atravesaba os Dolomitas, onde ambos os bandos utilizaron minas extensivamente. Os museos bélicos ao aire libre están situados en Cinque Torri (Cinco Torres), Monte Piana e Monte Lagazuoi. Moita xente visita os Dolomitas para escalar as vie ferrate, camiños protexidos polas paredes rochosas que se crearon durante a guerra.

Varios camiños de longo percorrido atravesan os Dolomitas. Chámanse alte vie (en alemán: Dolomiten Höhenwege - camiños altos), e están numerados do 1 ao 10. Os camiños tardan aproximadamente unha semana en camiñar e son servidos por numerosos rifugi (cabanas). A primeira e a máis coñecida é a Alta Vía 1. A datación por radiocarbono utilizouse na rexión da Alta Badia para demostrar unha conexión entre a actividade dos desprendementos de terra e o cambio climático.

 Xeografía 
A rexión divídese habitualmente nos Dolomitas occidentais e orientais, separados por unha liña que segue o eixe Val Badia – Paso de Campolongo – Val de Cordevole (Agordino).

 Clasificación actual 
Os Dolomitas pódense dividir nos seguintes rangos:

 Sella
 Marmolada
 Tofane
 Grupo Langkofel
 Grupo Geisler
 Grupo Peitlerkofel
 Grupo Puez
 Grupo Fanes
 Grupo Schlern

 Rosengarten
 Latemar
 Pala
 Montes Lüsen
 Civetta
 Pelmo
 Marmarole
 Grupo Cadini
 Grupo Cristallo

 Sorapiss
 Antelao
 Bosconero
 Vette Feltrine
 Schiara
 Dolomitas de Praga
 Sexten Dolomitas
 Dolomitas do Friuli

 Patrimonio e deportes 

Os Dolomitas son coñecidos polo esquí nos meses de inverno e a escalada de montaña, sendeirismo, ciclismo e saltos BASE, así como parapente e á delta no verán e finais da primavera/principios do outono. Escalada libre é unha tradición nos Dolomitas desde 1887, cando Georg Winkler, de 17 anos, fixo en solitario. a primeira ascensión ao pináculo do Vajolettürme. Os principais centros inclúen: Rocca Pietore xunto ao glaciar Marmolada, que se atopa na fronteira de Trentino e Véneto, as pequenas cidades de Alleghe, Falcade, Auronzo, Cortina d'Ampezzo e as aldeas de Arabba, Urtijëi e San Martino di Castrozza, así como o conxunto dos vales de Fassa, Gardena e Badia.

A Maratón dos Dolomitas, unha carreira anual de bicicletas de estrada dun só día que abrangue sete pasos de montaña dos Dolomitas, ten lugar na primeira semana de xullo.

Outros lugares característicos son:
 Monte Pasubio e Strada delle 52 Gallerie (un camiño de mulas militar construída durante a primeira guerra mundial con 52 túneis)
 Altopiano di Asiago e Calà del Sasso, con 4444 chanzos, a escaleira máis longa do mundo aberta ao público.

 Picos principais 

 Nome metros pés Nome metros pés Marmolada 3,343 10,968 Pala di San Martino 2,982 9,831 Antelao 3,264 10,706 Rosengartenspitze / Catinaccio 2,981 9,781 Tofana di Mezzo 3,241 10,633 Cima di Fradusta 2,941 9,715 Sorapiss 3,229 10,594 Cimon del Froppa 2,932 9,649 Cristallo 3,221 10,568 Monte Agnèr 2,872 9,416 Monte Civetta 3,220 10,564 Fermedaturm 2,867 9,407 Cima di Vezzana 3,192 10,470 Cima d'Asta 2,848 9,344 Cimon della Pala 3,184 10,453 Cima di Canali 2,846 9,338 Langkofel / Sassolungo 3,181 10,427 Croda Grande 2,839 9,315 Monte Pelmo 3,168 10,397 Vajoletturm / Torri del Vajolet (highest) 2,821 9,256 Dreischusterspitze 3,162 10,375 Sass Maor 2,816 9,239 Boespitze / Piz Boè (Sella group) 3,152 10,342 Cima di Ball 2,783 9,131 Hohe Gaisl (Croda Rossa d'Ampezzo) 3,148 10,329 Cima della Madonna (Sass Maor) 2,751 9,026 Gran Vernel 3,145 10,319 Rosetta 2,741 8,993 Piz Popena 3,143 10,312 Croda da Lago 2,716 8,911 Grohmannspitze (Langkofel) 3,126 10,256 Central Grasleitenspitze 2,705 8,875 Zwölferkofel 3,094 10,151 Schlern 2,562 8,406 Elferkofel 3,092 10,144 Sasso di Mur 2,554 8,380Piz dles Cunturines 3,06410,052Cima delle Dodici2,3387,671 Sass Rigais (Geislerspitzen) 3,025 9,925 Monte Pavione 2,336 7,664 Kesselkogel (Rosengarten) 3,004 9,856Cima Palon 2,239 7,346Tre Cime di Lavaredo (Drei Zinnen) 2,999 9,839 Cima di Posta 2,235 7,333 Fünffingerspitze 2,997 9,833Geierwand 2,088 6,850

 Pasos principais 

 Nome  metros  pés Paso de Ombretta (Campitello a Caprile), senda  2,738  8,983 Langkofeljoch (Gröden Valley a Campitello), senda  2,683 8,803 Tschagerjoch (Karersee ata o Vajolet Glen), senda  2,644  8,675 Paso Grasleiten (Vajolet Glen ata Grasleiten Glen), senda  2,597  8,521 Paso Pravitale (Meseta Rosetta ata Pravitale Glen), senda  2,580  8,465 Paso Comelle (mesmo para Cencenighe), senda  2,579  8,462 Paso Rosetta (San Martino di Castrozza ata a gran meseta calcaria de Rosetta), senda  2,573  8,442 Paso Vajolet (Tiers ata Vajolet Glen), senda  2,549  8,363 Paso Canali (Primiero a Agordo), senda  2,497  8,193 Tierseralpljoch (Campitello a Tiers), senda  2,455  8,055 Paso Ball (San Martino di Castrozza ata Pravitale Glen), senda  2,450  8,038 Forcella di Giralba (Sexten a Auronzo), senda  2,436  7,992 Col dei Bos (Falzarego Glen ata Travernanzes Glen), senda  2,313  7,589 Forcella Grande (San Vito a Auronzo), senda  2,262  7,422 Paso Pordoi (Arabba a Val di Fassa), estrada  2,250  7,382 Paso Sella (Gröden Valley a Val di Fassa), estrada  2,244  7,362 Paso Giau (Cortina a Val Fiorentina), estrada  2,236  7,336 Paso Tre Sassi (Cortina a St Cassian), senda  2,199 7,215 Paso Valparola (Cortina a St Cassian), estrada  2,168  7,113 Mahlknechtjoch (Upper Duron Glen ata o Seiser Alp), senda  2,168  7,113 Paso de Gardena (Val Gröden a Colfuschg), estrada  2,121  6,959 Paso Falzarego (Caprile a Cortina), estrada  2,117  6,946 Paso Fedaja (Val di Fassa a Caprile), carreiro  2,046  6,713 Paso Valles  (Paneveggio a Falcade), estrada  2,032  6,667 Würzjoch (Eisacktal a Val Badia), estrada  2,003  6,572 Paso Rolle (Predazzo a San Martino di Castrozza e Primiero), estrada  1,984  6,509 Forcella Forada (Caprile a San Vito), carreiro  1,975  6,480 Paso de San Pellegrino (Moena a Cencenighe), estrada  1,910  6,267 paso de Campolongo (Corvara a Arabba), estrada  1,875   6,152 Forcella d'Alleghe (Alleghe ata o Zoldo Glen), senda  1,820  5,971 Paso Tre Croci (Cortina a Auronzo), estrada  1,808  5,932 paso Furkel (Mareo a Olang), estrada  1,759  5,771 Karerpass ou Paso Costalunga  (Welschnofen a Vigo di Fassa), estrada  1,753  5,751 Kreuzbergpass ou Paso Monte Croce (Innichen e Sexten ata o Val de Piave e Belluno), estrada  1,638  5,374 Paso Ampezzo (Toblach a Cortina e Belluno), camiño  1,544  5,066 Pao Cereda (Primiero a Agordo), estrada  1,372  4,501 Paso Toblach (Bruneck a Lienz), camiño de ferro  1,209  3,967

 Parques principais 

 Parque Nacional Dolomiti Bellunesi 
 Parco naturale regionale delle Dolomiti d'Ampezzo 
 Naturpark Fanes-Sennes-Prags 

 Parco naturale Paneveggio – Pale di San Martino 
 Naturpark Schlern-Rosengarten 
 Naturpark Sextener Dolomiten 

 Naturpark Puez-Geisler 
 Parco naturale provinciale dell' Adamello-Brenta 
 Parco naturale regionale delle Dolomiti Friulane

Notas

Referencias

Véxase tamén

Bibliografía

 Provincia di Belluno, Provincia Autonoma di Bolzano-Alto Adige Autonome Provinz Bozen-Südtirol, Provincia di Pordenone, Provincia Autonoma di Trento, Provincia di Udine, Regione Autonoma Friuli Venezia Giulia, 2008. Nomination of the Dolomites for inscription on the World Natural Heritage List UNESCO. Nomination Document. 363 pp. https://web.archive.org/web/20131225070444/http://fondazionedolomitiunesco.org/documentazione-2/01_DOLOMITES_nomination_document_jan2008_1236608233_1294933181.pdf








Ligazóns externas
 Franco Grisa Timelapse
 North of Italy in 4K - Bashir Abu Shakra
 Dolomites on Hike.uno
 Italian official cartography (Istituto Geografico Militare - IGM); on-line version: www.pcn.minambiente.it
 Report on the via ferrata Bocchette di Brenta

Categoría:Patrimonio da Humanidade en Italia