XIV dinastía exipcia

A Décimo Cuarta Dinastía de Exipto (XIV dinastía) foi unha serie de gobernantes que reinaron durante o  Segundo período intermedio de Exipto ao longo da  rexión do Delta do Nilo de Exipto. Durou entre 75 (c. 1725 1650 a. C.) e 155 (c. 1805 1650 a. C.) anos, dependendo do exiptólogo. A capital da dinastía foi probablemente Avaris.  A XIV dinastía existiu ao mesmo tempo que a  XIII dinastía con sede en Menfis. Os exiptólogos identifican normalmente aos gobernantes da XIV dinastía como descendentes de Canaan (semíticos), debido ás distintas orixes dos nomes dalgúns dos seus faraóns e príncipes, como Ipqu (Semítico occidental para "graza"), Yakbim ("ia-ak-bi-im", un nome Amurru), Qareh (Semítico occidental para "o calvo"), ou Yaqub-Har. Os nomes relacionados con Nubia tamén rexistran dous casos, o faraón Nehesy ("O Nubio") e a raíña Tati.

 Cronoloxía 
A XIV dinastía ás veces combínase coas  XI, a  XII e a  XIII dinastías no período Reino Medio de Exipto, aínda que a XIV dinastía se solapa polo menos parcialmente con calquera (ou ambas as dúas) a XIII dinastía e a  XV dinastía. Máis comunmente, a XIV dinastía se agrupa coa XIII, XV,  XVI e  XVII no "Segundo período intermedio".

Tales son as lagoas no coñecemento da XIV dinastía, que a súa posición cronolóxica absoluta é debatida e varía ata 75 anos entre os expertoss. O exiptólogo Kim Ryholt propón que a XIV dinastía xurdiu durante finais do XII dinastía, c. 1805 a.C., durante ou pouco despois do reinado de Sobekneferu. Sostén que a poboación local cananea residente no leste do delta declarou a súa independencia e evitou posibles intentos dos faraóns de Menfis da XIII dinastía de recuperar o Delta. Segundo Ryholt, a XIV dinastía durou así desde o 1805 a.C. ata a súa desaparición baixo a XV dinastía  Hicsos, c. 1650 a.C., é dicir, durou 155 anos.

Esta hipótese non é compartida por algúns exiptólogos como Manfred Bietak, Daphna Ben Tor e  James e Susan Allen, que sosteñen que a XIV dinastía non puido ter xurdido antes de mediados da XIII dinastía, c. 1720 a.C., despois do reinado de Sobekhotep IV.Bulletin of the American Schools of Oriental Research (BASOR) 315, 1999, pp.47-73.Janine Bourriau, "The Second Intermediate Period (c.1650-1550 BC)" in Ian Shaw (ed.) The Oxford History of Ancient Egypt, Oxford University Press, 2000. pp.192  194 En concreto, sosteñen que as evidencias dos niveis de estratos nos que se descubriron os selos da dinastía establecían de xeito concluínte que a XIV dinastía só era contemporánea coa XIII dinastía no último medio século da existencia desta última, é dicir, despois do c. 1700 a.C. Ademais, Manfred Bietak datou as inscricións e os monumentos de Nehesy, posiblemente o segundo gobernante da dinastía, tamén ao redor do 1700 a.C.Bourriau, "The Second Intermediate Period," pp.178-179, 181

Tras o moi breve reinado de Nehesy, a maioría dos estudosos -entre eles, Manfred Bietak e Kim Ryholt- coinciden en que a rexión do Delta foi golpeada por unha fame prolongada e quizais cunha praga que durou ata o final da XIV dinastía.Manfred Bietak, "Egypt and Canaan During the Middle Bronze Age," BASOR, 281 (1991), pp. 21-72, esp. p. 38, available online A mesma fame puido afectar a XIII dinastía, que tamén exhibe inestabilidade e numerosos faraóns efémeros nos seus últimos 50 anos de existencia, desde c. 1700 a.C. ata 1650 a.C. O estado debilitado de ambos os reinos pode explicar, en parte, por que caeron rapidamente ante o emerxente poder de Hicsos c. 1650 aC. 

 Asento de poder 
A tradición Manetóniana acredita a décimo cuarta dinastía con 76 faraóns que gobernaron desde Xois en vez de Avaris. Non obstante, o exiptólogo Kim Ryholt sinala que o  canon de Turín só menciona c. 56 faraóns e non ten espazo suficiente para rexistrar máis de 70 faraóns. Ryholt tamén apunta a escavacións en Avaris que revelaron a existencia dun gran palacio real que data do segundo período intermedio. Un dos seus patios albergaba unha estatua dun faraón ou oficial de alto rango, que tiña o dobre do tamaño real e levaba atributos non exipcios. Por estas razóns, Ryholt e a maioría dos exiptólogos comparten a opinión de que Avaris en vez de Xois era a sede do poder da XIV dinastía.

 Extensión do goberno e das relacións exteriores 
Non se coñecen as fronteiras precisas do estado da XIV dinastía debido á escaseza xeral de monumentos deixados por esta dinastía. No estudo do segundo período intermedio, o exiptólogo Kim Ryholt conclúe que o territorio controlado directamente pola XIV dinastía consistía aproximadamente no delta do Nilo, coa fronteira situada ao redor de Athribis no delta occidental e Bubastis no leste. 

Atopáronse selos atribuíbles á XIV dinastía no Medio e Alto Exipto, nese momento territorio da XIII dinastía, e ata o sur de Dongola, máis alá da  terceira catarata. Ao norte, atopáronse selos no sur de Levante, principalmente ao longo da costa mediterránea e tan ao norte como Tell Kabri, na actualidade Israel.  Isto indica a existencia dun importante comercio coa XIII dinastía, coss cidades estado Cananeas e Nubia. Ryholt propón ademais que o faraón Sheshi, a quen ve como un gobernante da XIV dinastía, casou cunha princesa nubia, a raíña Tati, para fortalecer as relacións co reino kushita. 

 Gobernantes 
A orde dos gobernantes para esta dinastía é establecida polo canon de Turín e é amplamente aceptada, excepto para os cinco primeiros gobernantes, que se dan a continuación despois de Ryholt.  Os nomes destes gobernantes non se dan no canon de Turín, agás posiblemente un, e Ryholt propón que se mencionen como wsf na lista, que denota unha lagoa no documento orixinal do que copiouse a lista no  período Ramesside.  Pola contra, Ryholt identifica os cinco primeiros faraóns grazas a unha seriación dos seus selos. As súas conclusións son debatidas no estudo de Ben Tor sobre os niveis de estratos nos que se atoparon selos atribuídos aos cinco primeiros faraóns. Ben Tor conclúe que os reinados de Sheshi,  'Ammu e  Yakbim datan da segunda metade da XV dinastía Hicsos e non son contemporáneos coa XIII dinastía. Así, segundo Ben Tor, estes faraóns eran probablemente gobernantes menores vasalares dos reis de Hicsos que reinaban no delta do Nilo. 

+Faraóns da XIV dinastía de Exipto (discutidos) Nome do faraón  Datas  Comentarios  Yakbim Sekhaenre   1805 a.C. - 1780 a.C. ou despois do 1650 a.C.  Posición cronolóxica discutida, quizais un vasalo da XV dinastía Ya'ammu Nubwoserre   1780 a.C. - 1770 .C.   Posición cronolóxica discutida Qareh Khawoserre  1770 a.C. - 1760 a.C.  Posición cronolóxica discutida 'Ammu Ahotepre  1760 - 1745 a.C. ou despois do 1650 a.C.  Posición cronolóxica discutida, quizais un vasalo da XV dinastía Sheshi Maaibre  1745 a.C. - 1705 a.C. ou despois do 1650 a.C.  Testemuñado por máis de 300  selos de scaravellos, posiblemente casado coa raíña  Tati que era unha  Kushita. Posición cronolóxica discutida, quizais un vasalo da XV dinastía.

Os seguintes gobernantes non son discutidos, estando testemuñados polo canon de Turín así como, algúns deles, por fontes contemporáneas:
<center>
{| class="wikitable"
|+Faraóns da XIV dinastía de Exipto
! Nome do faraón !! Datas !! Comentarios 
|- 
| Nehesy Aasehre ||  1705 a.C. || O faraón mellor testemuñado da dinastía, deixou o nome en dous monumentos en Avaris. O seu nome significa "O Nubio".Darrell D. Baker, The Encyclopedia of the Pharaohs: Volume I - Predynastic to the Twentieth Dynasty 3300–1069 BC, Stacey International, , 2008, p. 277
|-
| Khakherewre||1705 a.C. ||-
|- 
| Nebefawre||1704 BC ||Canon de Turín: reinado 1 ano, 5 meses, 15 días 
|- 
| Sehebre|| ||Canon de turín: reinado 3 anos [-] meses, 1 día 
|- 
| Merdjefare|| ending 1699 BC|| Testemuñado por unha soa estela en Saft el-Hinna, no DeltaKenneth Kitchen: Ramesside Inscriptions, Blackwell Publishing 1993, , p.546
|- 
| Sewadjkare III|| ||Canon de Turín: reinado 1 ano
|- 
| Nebdjefare|| <center>que remata no 1694 a.C. ||-
|- 
| Webenre|| ||-
|- 
| Descoñecido|| ||Perdido na lista real de Turín
|- 
| [...]djefare|| ||-
|- 
| [...]webenre|| que remata no 1690 a.C.||-
|- 
| Awibre II|| ||-
|- 
| Heribre|| ||-
|- 
| Nebsenre|| || Testemuñado por un tarro que leva o seu prenome. Polo menos 5 meses de reinado.
|- 
| Descoñecido|| ||wsf na lista real de Turín, indicando unha lagoa no documento dende o que foi copiada a lista
|- 
| [...]re|| || 
|- 
| Sekheperenre|| || con Nehesy, Nebsenre e Merdjefare, único faraón indiscutible coñecido de fontes contemporáneas
|- 
| Djedkherewre|| ||-
|- 
| Sankhibre II|| ||-
|- 
| Nefertum[...]re|| ||-
|- 
| Sekhem[...]re|| ||-
|- 
| Kakemure|| ||-
|- 
| Neferibre|| ||-
|- 
| I[...]re|| ||-
|- 
| Khakare|| ||-
|- 
| Akare|| ||-
|- 
| Hapu[...] Semenenre|| ||-
|- 
| Anati Djedkare|| ||-
|- 
| Babnum [...]kare|| ||-
|- 
| Descoñecido|| ||Oito liñas perdidas na lista real de Turín
|- 
| Senefer...re|| ||-
|- 
| Men[...]re|| ||-
|- 
| Djed[...]re|| ||-
|- 
| Descoñecido|| ||Tres liñas perdidas na lista real de Turín
|- 
| Ink [...]|| ||-
|- 
| 'A[...]|| ||-
|- 
| Apophis I (?)|| ||-
|- 
| Descoñecido|| ||Cinco liñas perdidas na lista real de Turín
|}

Finalmente, varios gobernantes testemuñados por artefactos contemporáneos e non citados polo canon de Turín poden datarse na XIV Kim Ryholt, The Political Situation in Egypt during the Second Intermediate Period, Museum Tusculanum Press, (1997) ou XV dinastía.Daphna Ben-Tor: Scarabs, Chronology, and Interconnections: Egypt and Palestine in the Second Intermediate Period, Volume 27 of Orbis biblicus et orientalis / Series archaeologica: Series archaeologica, Academic Press Fribourg 2007, , excerpts available online As súas identidades e posición cronolóxica aínda non están claras:

+Faraóns posiblemente da XIV dinastía de Exipto (confusos) Nome do faraón  Certificados  Nuya 1 Selo escaravello  Sheneh3 selos escaravellos  Shenshek1 selo escaravello  Wazad5 selos escaravellos Khamure2 selos escaravellos Yakareb2 selos escaravellos Merwoserre Yaqub-Har27 selos escaravellos 

 Cronolxgía da XIV dinastía 
Cronoloxía estimada:
 Primeiro faraón: Nehesi, 1705 (Ryholt) 
 Último faraón: Juihemuet (?) c. 1650 a. C. (?)

 Cronograma do Segundo Período Intermedio 
XoisAvarisBaixo ExiptoExipto MedioAlto ExiptoBaixa Nubia   XIII dinastía exipcia  XIV dinastía exipcia      XV dinastía exipcia    Dominación dos Hicsos XVI dinastía exipcia Dominación dos Hicsos      Dinastía Kushita    XVII dinastía exipcia                   

Notas

Véxase tamén

Outros artigos
 Lista de faraóns
 Dinastía precedente Dinastía Dinastía seguinte Décimo terceira Dinastía Décimo cuarta Dinastíac. 1725 - 1650 a.C. Décimo quinta Dinastía

14