XIII dinastía exipcia

A décimo terceira dinastía do antigo Exipto (XIII Dinastía) combínase a miúdo coa  XI,  XII e  XIV dinastías baixo o título xeral de  Reino Medio. Algúns escritores sepárano destas dinastías e únenna ás dinastía  XIV a  XVII como parte do  Segundo período intermedio . A XIII dinastía durou aproximadamente entre o 1803 a.C. e aproximadamente o 1649 a.C., é dicir durante 154 anos.Kim S. B. Ryholt, The Political Situation in Egypt during the Second Intermediate Period, c. 1800–1550 B.C., Museum Tusculanum Press 1997, p.197

A XIII dinastía foi unha continuación directa da XII dinastía anterior, e crese que o seu primeiro gobernante era fillo de Amenemhat IV. Kim Ryholt propón que a separación entre as dúas dinastías reflicte o ascenso da independente  XIV dinastía no Delta do leste, un evento que, segundo el, sucedeu, durante o reinado de Sobekneferu.  Como herdeiros directos dos faraóns da XII dinastía, os faraóns da XIII dinastía reinaron desde Menfis sobre o Exipto Medio e Alto, ata a segunda catarata cara ao sur. O poder da XIII dinastía diminuíu progresivamente ao longo dos seus 150 anos de existencia e finalmente chegou á súa fin coa conquista de Menfis polos gobernantes Hicsos da  XV dinastía, c. 1650 a.C. 

 Gobernantes 
En textos posteriores, esta dinastía adoita describirse como unha época de caos e desorde. Non obstante, o período puido ser máis pacífico do que se pensaba, xa que o goberno central de Iti-Taui preto do Faiyum mantívose durante a maior parte da dinastía e o país permaneceu relativamente estable. O período caracterizouse, sen dúbida, polo declive, cun gran número de faraóns con reinados curtos e só uns poucos testemuñados. Está claro que non pertenecían a unha única liña familiar e que algúns naceron plebeos. Por desgraza, a verdadeira cronoloxía desta dinastía é difícil de determinar xa que hai poucos monumentos que daten da época. Moitos dos nomes dos faraóns só se coñecen a partir de raras inscricións fragmentarias ou de  escaravellos.  Os nomes e orde na táboa baséanse en Dodson, Hilton e Ryholt.Aidan Dodson, Dyan Hilton: The Complete Royal Families of Ancient Egypt. The American University in Cairo Press, London 2004. pp. 100–101 

+Faraóns da XIII dinastía Nome do faraón Tumba Consorte(s) Comentarios Sekhemre Khutawy Sobekhotep I   A hipótese dominante é que Sekhemre Khutawy Sobekhotep foi o fundador da dinastía,Darrell D. Baker: The Encyclopedia of the Pharaohs: Volume I - Predynastic to the Twentieth Dynasty 3300–1069 BC, Stacey International, , 2008 en estudos máis antigos Wegaf Sonbef     Quizais fillo de Amenemhat IV e irmán de Sekhemre Khutawy Sobekhotep. Nerikare     Sekhemkare Amenemhat V     Ameny Qemau  Pirámide de Ameny Qemau    Hotepibre Qemau SiharnedjheritefK. S. B. Ryholt, Hotepibre, a Supposed Asiatic King in Egypt with Relations to Ebla, Bulletin of the American Schools of Oriental Research, No. 311 (Aug., 1998), pp. 1–6     Quizais idéntico ao rei Sehotepibre na  Canon de Turín Iufni   Coñecido só polo canon de Turín Seankhibre Ameny-Intef-Amenemhat VI     Semenkare Nebnuni    Sehetepibre Sewesekhtawy   Sewadjkare I    Coñecido só polo canon de Turín Nedjemibre    Coñecido só polo canon de Turín Khaankhre Sobekhotep II    Renseneb Amenemhat    Awybre Hor  Enterrado en Dahshur preto da pirámide de Amenemhet III  Nubhetepti (?)  Sekhemrekhutawy Khabaw     Posiblemente un fillo de Hor Awybre. Djedkheperew     Posiblemente un irmán de Sekhemrekhutawy Khabaw. Sedjefakare Kay-Amenemhet VII     Khutawyre Wegaf     Userkare Khendjer  Pirámide de Khendjer, Saqqara sur Verner, Miroslav. The Pyramids: The Mystery, Culture, and Science of Egypt's Great Monuments. Grove Press. 2001 (1997).   Seneb[henas?] Tamén pode levar o nome de Nimaatre. Smenkhkare Imyremeshaw  Aya (Iy)?  Sehetepkare Intef   Aya (Iy)? Seth Meribre     Sekhemresewadjtawy Sobekhotep III   Senebhenas Grajetzki, Ancient Egyptian Queens: A Hieroglyphic Dictionary, Golden House Publications, London, 2005,   Neni Khasekhemre Neferhotep I Quizais enterrado en Abidos  Senebsen  Menwadjre Sihathor    Correxente efémero co seu irmán Neferhotep I Khaneferre Sobekhotep IV  Quizais enterrado en Abidos: S 10 (Abidos) Tjan Irmán de Neferhotep I e Sihathor Merhotepre Sobekhotep V     Nubkhaes ?  Khahotepre Sobekhotep VI     Wahibre Ibiau     Merneferre Ay Construíu unha pirámide cuxa situación non se coñece, quizais preto de Menfis.Labib Habachi: Khata'na-Qantir: Importance, ASAE 52 (1954) pp. 471–479, pl.16–17   Inni ?  Reinou 23 anos, o reinado máis longo da dinastía. Último faraón en ser testemuñado tanto no baixo e no alto Exipto. 

Despois destes faraóns, os restantes gobernantes da XIII Dinastía só están testemuñados por achados no Alto Exipto. Isto pode indicar o abandono da antiga capital Itjtawy en favor de  Tebas.  Daphna Ben Tor cre que este suceso foi desencadeado pola invasión do leste do Delta e da rexión menfita por gobernantes cananeos. Para algúns autores, isto marca o final do Reino Medio e o comezo do segundo período intermedio.Daphna Ben Tor: Sequences and chronology of Second Intermediate Period royal-name scarabs, based on excavated series from Egypt and the Levant, in: The Second Intermediate Period (Thirteenth-Seventeenth Dynasties), Current Research, Future Prospects edited by Marcel Maree, Orientalia Lovaniensia Analecta, 192, 2010, p. 91 Esta análise é rexeitada por Ryholt e Baker, que observan que a estela de Seheqenre Sankhptahi, que reinou cara ao final da dinastía, suxire firmemente que reinou sobre Menfis. Por desgraza, a estela é de procedencia descoñecida.  

+Faraóns da XIII Dinastía continuaciónFaraónComentarios Merhotepre Ini  Tamén coñecido como Ini I Sankhenre Sewadjtu  Mersekhemre Ined  Posiblemente o mesmo que Neferhotep II Sewadjkare Hori  Tamén coñecido como Hori II Merkawre Sobekhotep VII   Oito faraóns, nomes perdidos  Merkheperre  Merkare  Coñecido unicamente polo canon de Turín Un faraón perdido  Sewadjare Mentuhotep V [...]mosre Ibi [...]maatre Hor [...] [...]webenre  Se[...]kare Seheqenre Sankhptahi Representado nunha estela de ofrenda a Ptah [...]re Se[...]enre

A posición cronolóxica de varios gobernantes testemuñados non se puido determinar de xeito concreto por falta de probas:     
+Faraóns da XIII dinastía, posición indeterminadaFaraónComentarios Mershepsesre Ini II  Segundo von Beckerath, sucesor de Sewadjare Mentuhotep V e antecesor de Merkheperre  Mersekhemre Neferhotep II  Posiblemente o mesmo que Mersekhemre Ined Sewahenre Senebmiu  Segundo von Beckerath, sucesor de Se[...]kareSekhanenre ...re 

Sobekhotep I e II
Ryholt sitúa a un rei chamado "Sobkhotep I Sekhemre Khutawy" como o primeiro faraón desta dinastía. Esta é agora a hipótese dominante na egiptoloxía  e Sobekhotep Sekhemre Khutawy chámase Sobekhotep I neste artigo. Ryholt acredita así a Sekhemre Khutawy Sobkhotep I un reinado de 3 a 4 anos c. 1800 a.C. e propón que Khaankhre Sobekhotep II reinou c. 20 anos despois, no 1780 a.C.K.S.B. Ryholt. The Political Situation in Egypt during the Second Intermediate Period c. 1800–1550 B.C. Carsten Niebuhr Institute Publications 20. Copenhagen Dodson e Hilton cren de xeito similar que Sekhemre Khutawy Sobekhotep precedeu a Khaankhre Sobekhotep.Dodson, Hilton, The Complete Royal Families of Ancient Egypt, 2004 

 Sucesores 
 thumb | Estatua do selador real e alto comisario Gebu, XIII dinastía, c. 1700 a.C. desde o templo de Amón en Karnak.
Despois de permitir que a disciplina nos fortes do sur se deteriorase, o goberno finalmente retirou as guarnicións e, non moito tempo despois, os fortes foron reocupados polo crecente estado nubio de  Kush. No norte, o Baixo Exipto foi invadido polos Hicsos, un pobo semita de todo o Sinaí. Unha liña de faraóns independente creou a XIV dinastía que xurdiu no delta occidental durante o final da XIII dinastía. Segundo Manetón, nesta mestura inestable entraron invasores do leste chamados Hicsos que apoderaronse de Exipto "sen resistencia, e logo de vencer aos gobernantes da terra, queimaron as nosas cidades despiadadamente, arrasaron os templos dos deuses ... " O seu réxime, chamado XV Dinastía, dicíase que substituíra as dinastías XIII e XIV na maior parte do país.

Non obstante, achados arqueolóxicos recentes en Edfu poderían indicar que a XV dinastía de Hicsos xa existía,, polo menos a mediados do reinado da XIII dinastía do rei Sobekhotep IV. Nun artigo publicado recentemente en Exipto e o Levante,Nadine Moeller, Gregory Marouard & N. Ayers, Discussion of Late Middle Kingdom and Early Second Intermediate Period History and Chronology in Relation to the Khayan Sealings from Tell Edfu, in: Egypt and the Levant 21 (2011), pp. 87–121 online PDF Nadine Moeller, Gregory Marouard e N. Ayers debaten sobre o descubrimento dun importante edificio administrativo do inicio da XII dinastía do Reino medio na zona oriental do Alto Exipto, que estivo en uso continuo no comezo do segundo período intermedio ata a XVII dinastía, cando os seus restos foron enterrados baixo un gran patio. As labores de campo realizados por exiptólogos en 2010 e 2011 nos restos do antigo edificio da XII dinastía que tamén se empregou na XIII dinastía provocaron o descubrimento dun gran salón contiguo que contiña 41 selos mostrando o cartucho do gobernante 
dos Hicsos Khyan xunto con 9 selos que nomean ao faraón da XIII dinastía Sobekhotep IV.Moeller, Marouard & Ayers, Egypt and the Levant 21, (2011), pp. 87–108 Os contextos conservados destes selos demostran que Sobekhotep IV e Khyan eran, moi probablemente, contemporáneos un do outro. Isto podería significar que a XIII dinastía non controlaba todo Exipto cando Sobekhotep IV accedeu ao poder e que houbo un solapamento significativo entre as dinastías XIII e XV xa que Sobekhotep IV era só un gobernante de mediados da XIII dinastía, aínda que un dos seus faraóns máis poderosos. Polo tanto, a afirmación de Manetón de que a XV dinastía de Hicsos substituíu violentamente á XIII dinastía podería ser unha peza de propaganda exipcia posterior. Pola contra, a autoridade da XIII dinastía debeu colapsarse en Exipto nas últimas décadas e o estado dos Hicsos na rexión do Delta simplemente tomou o control de Menfis e puxo fin ao reinado da XIII dinastía. Non obstante, esta análise e as conclusións que se extraen dela son rexeitadas polo exiptólogo Robert Porter, quen sostén que Khyan gobernou moito máis tarde que Sobekhotep IV (existe unha brecha de 100 anos entre ambos nas cronoloxías convencionais) e que os selos dun faraón usáronse moito despois da súa morte. Así, os selos de Sobekhotep IV poden non indicar que fose contemporáneo de Khyan.Robert M. Porter: The Second Intermediate Period according to Edfu, Goettinger Mizsellen 239 (2013), p. 75–80 

Merneferre Ay foi o último gobernante exipcio da XIII Dinastía que é testemuñado por obxectos tanto no baixo como no alto Exipto.Thomas Schneider, "The Chronology of the Middle Kingdom and the Hyksos Period", in: E. Hornung/R. Krauss/D. Warburton (eds.), Ancient Egyptian Chronology (Handbook of Oriental Studies 1, 83), Leiden/ Boston 2006, p.180 De aquí en diante, os seus sucesores, desde Merhotepre Ini en diante, só están atestados no Alto Exipto. Schneider, p.180 

 Cronoloxía da XIII dinastía 
Cronoloxía estimada polos seguintes exiptólogos: 
 Primeiro faraón: 
 Ugaf (?) 
 1786-1783 (Redford)
 1766-1764 (Ryholt)
 1759-1757 (Franke) Primeiro faraón: 
 Sejemra Jutauy
 ca. 1760 a. C.
 -
 - Último faraón: 
 Sebekhotep VIII Sejemra Seusertauy (?) 
 1645-1629 (Ryholt)
 -
 - Último faraón: 
 Merkara (?) 
 ca. 1640 a. C.
 -
 -

 Cronograma do segundo período intermedio 
XoisAvarisBaixo ExiptoExipto MedioAlto ExiptoBaixa Nubia   XIII dinastía exipcia  XIV dinastía exipcia      XV dinastía exipcia    Dominación dos Hicsos XVI dinastía exipcia Dominación de los Hicsos      Dinastía Kushita    XVII dinastía exipcia                   

 Notas 

 Véxase tamén 

 Outros artigos 
 Lista de faraóns
 Dinastía precedente Dinastía Dinastía seguinte Duodécima dinastía Décimo terceira dinastía1802 a.C.–1649 a.C.  Décimo cuarta dinastía

13