Opuntia

Opuntia é un xénero de plantas da familia das cactáceas.

Comprende máis de 300 especies, todas elas nativas de América, que habitan desde o sur dos Estados Unidos até a Patagonia, onde crecen de forma silvestre. Algunhas delas foron introducidas en Europa polos conquistadores españois para aproveitar solos pouco produtivos do sur da Península Ibérica, e de alí pasaron a Italia —onde existiu en tempos unha pequena industria ligada a elas—, a ao norte de África. 

A especie tipo é Opuntia ficus-indica, coñecida popularmente como chumbeira,Ledo Cabido, B., dir. (2004): Dicionario de galego. Vigo: Ir Indo Edicións. ISBN 84-7680-504-7.VV.AA. (2009): Gran dicionario Xerais da lingua. Volume I. Vigo: Edicións Xerais de Galicia. ISBN 978-84-9914-070-1.chumbeira, 1º art. no Dicionario da RAG ou nopal.VV.AA. (2009): Gran dicionario Xerais da lingua. Volume II. Vigo: Edicións Xerais de Galicia. ISBN 978-84-9914-072-8. Os seus froitos son comestíbes, os figos chumbos, que son moi populares en México, Guatemala, Honduras, O Salvador, Chile, Arxentina, Perú, Sicilia, no sur da Península Itálica, nas illas Canarias, Andalucía, Estremadura, no sur de Castela e no Levante español, onde incluso fanse produtos tales como zumes, doces ou cervexa cos seus froitos. Tamén se encontra volta ao estado silvestre en gran parte de África do Norte e no deserto do Sáhara, aínda que a súa popularidade e aproveitamento é desigual e nalgunhas zonas inexistente.

 Taxonomía 
 Descrición 
O xénero foi descrito polo botánico escocés Philip Miller e publicado en The Gardeners Dictionary...Abridged...fourth edition vol. 2. 1754.

 Etimoloxía 
Para algúns etimoloxistas, o nome do xénero, Opuntia, provén do grego antigo usado por Plinio o Vello para denominar unha planta que crecía ao redor da cidade de Opunte, en Grecia. Nomes botánicos. Para outros, deriva tamén do grego antigo, pero do nome da cidade da Grecia antiga Opus, onde, segundo Teofrasto, crecía unha planta comestíbel, que podía propagarse arraigando as follas.

 Sinónimos 
Ademais de polo nome actualmente válido, o xénero coñeceuse tamén polos sinónimos:Opuntia no International Plant Names Index (IPNI). Consultado o 6 de maio de 2020.  

 Airampoa Fric
 Cactodendron Bigelow (nom. inval.)
 Cactus Lem.
 Chaffeyopuntia Fric & Schelle
 Clavarioidia Kreuz. (nom. inval.)
 Ficindica St.-Lag.
 Nopalea Salm-Dyck
 Parviopuntia Soulaire & Marn.-Lap. (nom. inval.)
 Phyllarthus Neck. ex M. Gómez (nom. inval.)
 Pseudotephrocactus Fric
 Salmiopuntia Fric (nom. inval.)
 Subulatopuntia Fric & Schelle
 Tunas Lunell
 Weberiopuntia Fric

 Notas taxonómicas 
Cando Carl Linnaeus publicou Species Plantarum en 1753,  o punto de partida para a moderna nomenclatura botánica, colocou a todas as especies de cactos coñecidas nun único xénero, Cactus. En 1754, Philip Miller dividiunas en varios xéneros, incluído Opuntia. Distinguiu o xénero en boa medida pola forma das súas flores e froitos.

Hai unha variación considerábel na taxonomía dentro das especies de Opuntia, o que deu lugar a diferentes nomes para as variedades ou subtipos dentro dunha especie, e o uso de secuenciación de ADN é necesario para definir e illar varias especies.Opuntia ficus-indica en CABI. Consultada o 6 de maio de 2020. 

 Especies máis coñecidas 
alt=Opuntia Ficus Indica in Behbahan, Irán|thumb|Opuntia ficus-indica en Behbahan, Irán

As especies de Opuntia hibridan facilmente.Griffith, M. P. (2004): "The origins of an important cactus crop, Opuntia ficus-indica (Cactaceae): New molecular evidence". American Journal of Botany 91 (11): 1915–1921. Texto completo . Consultado o 6 de maio de 2020. Isto pode dificultar a clasificación, producindo unha filoxenia reticulada onde se xuntan diferentes especies na hibridación. Ademais, non todas as especies enumeradas aquí poden pertenceren a este xénero, o que significa que Opuntia non é un grupo monofilético.

Opuntia tamén ten unha tendencia á poliploidía. O estado diploide ancestral era 2n = 22, pero moitas especies son hexaploides (6n = 66) ou octaploides (8n = 88).


 Opuntia abjecta
 Opuntia aciculata
 Opuntia alta
 Opuntia ammophila
 Opuntia anacantha
 Opuntia anahuacensis
 Opuntia arenaria
 Opuntia articulata
 Opuntia atrispina
 Opuntia auberi
 Opuntia aurantiaca
 Opuntia aurea 
 Opuntia aureispina
 Opuntia azurea
 Opuntia basilaris 
 Opuntia bentonii
 Opuntia blakeana
 Opuntia boldinghii
 Opuntia cacanapa 
 Opuntia camanchica
 Opuntia canada
 Opuntia cespitosa
 Opuntia charlestonensis
 Opuntia chaffeyi
 Opuntia chlorotica
 Opuntia chisosensis
 Opuntia clavata
 Opuntia cochenillifera
 Opuntia comonduensis
 Opuntia columbiana
 Opuntia confusa
 Opuntia covillei
 Opuntia curassavica
 Opuntia curvospina
 Opuntia cyclodes
 Opuntia cymochila 
 Opuntia debreczyi
 Opuntia decumana
 Opuntia decumbens 
 Opuntia dejecta
 Opuntia dillenii
 Opuntia diploursina
 Opuntia discata
 Opuntia dulcis (sin. O. phaeacantha major)
 Opuntia echinocarpa
 Opuntia echios
 Opuntia echios var. gigantea Opuntia elata Opuntia elatior (sin. O. bergeriana)
 Opuntia engelmannii Opuntia erinacea Opuntia exaltata Opuntia excelsa Opuntia ficus-barbarica Opuntia ficus-indica 
 Opuntia fragilis Opuntia galapageia Opuntia gosseliniana Opuntia gosseliniana var. santa-rita Opuntia chlorotica var. gosseliniana Opuntia helleri Opuntia hickenii Opuntia humifusa (ás veces incluída en O. compressa)
 Opuntia hyptiacantha Opuntia inamoema Opuntia insularis Opuntia invicta (sin. Corynopuntia invicta, Grusonia invicta)
 Opuntia jamaicensis Opuntia laevis Opuntia lasiacantha Opuntia leucotricha 
 Opuntia lindheimeri 
 Opuntia littoralis Opuntia longispina Opuntia macrocentra 
 Opuntia macrorhiza (sin. O. leptocarpa, O. tenuispina, O. tortispina 
 Opuntia matudae (sin. Opuntia joconostle)
 Opuntia maldonandensis Opuntia maxima Opuntia megacantha Opuntia megarrhiza Opuntia megasperma Opuntia microdasys 
 Opuntia monacantha 
 Opuntia nemoralis 
 Opuntia nichollii 
 Opuntia oricola Opuntia ovata Opuntia pachyrrhiza Opuntia pailana Opuntia paraguayensis Opuntia phaeacantha Opuntia picardoi Opuntia pinkavae 
 Opuntia polyacantha Opuntia polyacantha var. arenaria (sin. O. erinacea)
 Opuntia pubescens (sin. O. pascoensis)
 Opuntia pusilla (sin. O. drummondii)
 Opuntia quitensis (sin. O. macbridei, O. johnsonii, Platyopuntia quitensis)
 Opuntia rastrera
 Opuntia repens
 Opuntia retrosa 
 Opuntia robusta
 Opuntia rufida (ás veces incluída en O. microdasys)
 Opuntia saxicola
 Opuntia schumannii
 Opuntia soehrensii
 Opuntia stenopetala (sin. O. riviereana)
 Opuntia streptacantha
 Opuntia stricta
 Opuntia sulphurea
 Opuntia taylori
 Opuntia tehuantepecana
 Opuntia tomentosa
 Opuntia triacantha
 Opuntia trichophora 
 Opuntia tuna
 Opuntia velutina
 Opuntia violacea

 Xéneros antigamente incluídos en Opuntia
 Austrocylindropuntia
 Brasiliopuntia
 Corynopuntia
 Cylindropuntia
 Micropuntia
 Miqueliopuntia

 Características 
Este extenso xénero abarca plantas de moi diferentes tamaños, desde a pequena Opuntia microdasys var. albispina, chamada comunmente "á de anxo" polos seus gloquidios de diminutas espiñas brancas que lle dan un aspecto aveludado, até especies arbustivas ou arbóreas con tronco e copa, como Opuntia leucotricha, que pode chegar a medir 5 m de altura. 

Son plantas moi rústicas e ramificadas, con ramas moi estendidas ou inclinadas. Os segmentos (cladodios) son característicos do xénero, con aparencia de folla carnosa, planos e xeralmente ovais; teñen a capacidade de convertérense en caules e, á súa vez, emitir novos segmentos e flores.

Outra peculiaridade son os gloquidios ao redor das aréolas almofadiñas con diminutas e finas espiñas (como cabelos) que lle dan a algunhas especies aspecto afelpado.

Algunhas especies posúen duras espiñas, de até 10 cm de longo, recubertas por unha serra dentada en sentido oposto, polo que cando se cravan na pel dunha persoa a súa extracción adoita ser algo dolorosa.

miniatura|200px|Opuntia ficus-indica

As flores destas plantas son grandes, moi abertas e de cores que varían entre a amarela, a alaranxada, a vermella e até a púrpura. Aparecen nos bordos dos segmentos, podendo nacer incluso nas aréolas dos froitos. 

Os froitos teñen un sictoma relaxante, o que orixina un grupo de froitos amontoados xurdidos de cada flor.

O froito (figo chumbo) é globoso ou ovoide, de tres a cinco centímetros de lonxitude, de cor verde que se torna avermellada ou alaranxada ao madurar, ou amarela ou branca en certas variedades. É unha baga cuberta de aréolas con espiñas curtas pero fortes, similares ás do caule que a produce, podendo ser moradas, brancas, amarelas, lilas, rosadas, vermellas ou alaranxadas. A polpa que contén no seu interior é dunha cor carmín, amarela, branca o verde, e é de sabor agradábel e refrescante cando está ben madura. As numerosas sementes que contén, e que inevitabelmente deben ser consumidas xunto coa carne do froito, adoitan seren algo incómodas, pese a non ser prexudiciais para o organismo, senón ao contrario, resultan dixestivas.

Pese a seren un grupo moi amplo e heteroxéneo, todas as chumbeiras comparten o metabolismo ácido das crasuláceas (CAM) para a fixación de dióxido de carbono para a fotosíntese. Deste modo, a absorción do CO2 da atmosfera lévase a cabo unicamente pola noite, cando a planta abre os seus estomas, e deste modo evita ter que abrilos polo día (o que suplía unha gran perda de auga no seu clima árido natural).

 Simboloxía 
miniatura|200px|Unha aguia real pousada sobre un nopal no Escudo de México.
O nopal é un dos símbolos nacionais de México. Encóntrase plasmado no seu Escudo Nacional sostendo unha aguia real que devora unha serpente, enraizado nunha pequena illa de pedra sobre a auga, (en México hai hai oito especies endémicas de nopais).

Esta planta é parte da mitoloxía mexica, na que se considera como a planta da vida, xa que aparentemente nunca morre, posto que ao secar pode dar vida a unha nova planta.

Segundo os mitos mexicas, o primeiro nopal naceu do corazón de Copil, o fillo de Malinalxóchitl, quen, ao tratar de vingarse do seu tío Huitzilopochtli por deixar soa á súa nai, foi mandado a matar por este. 

Segundo conta a lenda, Huitzilopochtili mandou sacarlle o corazón a Copil, e que logo fose enterrado nunhas penas. Ao día seguinte apareceu o primeiro nopal: con espiñas de valente guerreiro e flores dun fillo que defende á súa nai.

 O figo chumbo como alimento 
 Valor nutricional por 100 g 
miniatura|300px|Cultivo de nopal en Tlayacapan, Morelos (México).
miniatura|300px|Tunas peladas en venda en Zacatecas.

 Enerxía: 41 kcal (172 kJ)
 Proteínas:  0,7 g 
 Graxas: 0,5 g 
 Carbohidratos: 9,6 g 
 Fibra alimentaria: 3,6 g 
 Minerais
 Calcio: 56 mg (6 %) % da cantidade diaria recomendada para adultos.
 Ferro: 0,3 mg (2 %)
 Magnesio: 85 mg (23 %)
 Fósforo: 24 mg (3 %)
 Potasio:	220 mg (5 %)
 Sodio: 0,1 mg (0 %)
 Zinc: 0,1 mg (1 %)
 Vitaminas
 Retinol (vit. A): 25 μg (3 %)  
 Riboflavina (vit. B2): 0,1 mg (7 %)
 Niacina (vit. B3): 0,5 mg (3 %)
 Vitamina B6: 0,1 mg (8 %)
 Ácido fólico: 6 μg (2 %)
 Vitamina C: 14,0 mg  (17 %)
 Vitamina E: 0 mg (0 %)
 Auga: 88 g

Fonte:Figo chumbo  na base de datos de nutrientes do USDA.

 Gastronomía 
 Caules 
miniatura|Ensalada de nopales.
Os cladodios xoves deste cacto son usados na gastronomía de México para preparar o prato chamado nopalito ou ensalada de nopales, para o que tamén se emprega cilantro e sal.Ensalada de nopales .Ensaladas vegetarianas. 

O nopalito é baixo en carbohidratos e pode axudar no tratamento da diabetes.Use Of The Latin Food Staple Nopales: The Prickly Pear Cactus

 Froitos 
miniatura|Nopal con tunas vermellas, en Querétaro (México).
Os froitos (coñecidos como tunas na Arxentina, Bolivia, Chile, o Perú, o Uruguai e México, tunos e figos picos nas Illas Canarias, figos chumbos na maior parte de España e figos chumbos enGalicia) son comestíbeis, doces, e moi apreciados. 

Existe tamén unha especie (Opuntia joconostle) que produce tunas chamadas comunmente xoconostle (pronunciado "shoconostle" ou "khoconostle"), que significa «tuna agre» ou «tuna ácida». A particularidade destes froitos é que a súa casca é moi grosa, comparada con outras especies de tunas (até de 2 cm). 

Estes froitos utilízanse principalmente na cociña como sobremesa (incluso sacándoos da neveira en verán para refrescar) e para a preparación de certas salsas, para a preparación de doces e xeados (como o popular arrope de tuna na Arxentina), como condimento, como aperitivo e tamén como planta medicinal (en infusión para a tose, a migraña e a dor de cabeza). Ademais, comprobouse a nivel médico a súa eficacia na redución da glicosa en sangue, polo que é unha alternativa no tratamento da diabetes.Las tunas ayudan a bajar de peso y tratan la diabetes .

Os froitos do nopal, como quedou dito, son ricos en fibra alimentaria e vitaminas, especialmente vitamina A, vitamina C e vitamina K, así como vitamina B2 e vitamina B6. Tamén conteñen minerais como calcio, magnesio, potasio, ferro e cobre.

 Notas 

 Véxase tamén 

 Bibliografía 
 Flora of China Editorial Committee. 2007. Fl. China 13: 1–548. Science Press & Missouri Botanical Garden Press, Beijing & St. Louis.
 Forzza, R. C. & et al. 2010. 2010 Lista de espécies Flora do Brasil. https://web.archive.org/web/20100526002559/http://floradobrasil.jbrj.gov.br/2010/.
 Idárraga-Piedrahíta, A., R. D. C. Ortiz, R. Callejas Posada & M. Merello. (eds.) 2011. Fl. Antioquia: Cat. 2: 9–939. Universidad de Antioquia, Medellín.

 Outros artigos 
 Cariofilales
 Cactáceas

 Ligazóns externas 
 Especies de Opuntia nos Estados Unidos .
 Os nopais en Norteamérica .
 Receita ilustrada de cactus sorbet de tuna (figo chumbo) .

Opuntia
Categoría:Gastronomía de México
Categoría:Gastronomía de Bolivia
Categoría:Plantas medicinais