XVI dinastía exipcia

A Décimo sexta Dinastía de Exipto (XVI dinastía) Kuhrt 1995: 118  foi unha dinastía de faraóns que gobernou a rexión de Tebas no Alto Exipto  durante 70 anos.

Esta dinastía, xunto coas dinastías XV e XVII, combínanse a miúdo baixo o título de grupo, Segundo período intermedio (ca. 1650-1580 a.C.), período que viu a división entre o Alto e Baixo Exipto, os faraóns de Tebas e os faraóns Hicsos da XV dinastía con sede en Avaris. Tendo sido considerada en primeira instancia unha dinastía hicsa en lugar de Tebana,  a súa cronoloxía e orixe étnica foron obxecto de intenso debate, así como a datación absoluta dos seus diversos reinados. Isto debeuse en gran medida á escaseza de restos arqueolóxicos sobreviventes deste período. Unha das principais fontes de información é a Lista real de Turín, que inclúe unha lista de 15 faraóns asociados a esta dinastía. 

 Contexto histórico 
Agás os nomes dos faraóns, hai moi poucos datos sobre este período debido á práctica ausencia de restos arqueolóxicos, polo que os exiptólogos basean as súas teorías en análises comparativas de datación relativa nas escasas evidencias existentes.

No norte, en paralelo á evolución da  XV Dinastía que gobernaba a maior parte do territorio do país, Kim Ryholt propuxo a existencia dunha dinastía de Abidos,  un reino de curta duración (20 anos), xurdiu paralelo á XVI dinastía, que gobernaría a zona próxima a Abidos. Esta hipótese é discutible e non goza de consensos dentro da comunidade académica. No sur, a XVI dinastía estaba ameazada polo reino de Kush, que a finais da XIII dinastía, aproveitou a debilidade dos gobernantes exipcios para avanzar e ocupar a zona meridional do Alto Exipto, chegando así a dominar desde a cidade de Elefantina, situada na 1ª catarata, ata Kurgus, situada entre a 4ª e 5ª catarata. 

 Historia 

Coa derrota das dinastías  XIII e  XIV, (coetáneas entre si, coincidindo probablemente o inicio da XIV coa etapa final da XIII),  polos Hicsos e o establecemento da  XV Dinastía con capital en Avaris, houbo un baleiro de poder no sur do Alto Exipto do que aproveitáronse os gobernantes locais, quizais relacionados cos herdeiros da XIII dinastía, para formar unha nova dinastía, a XVI, con capital  Tebas. 

A súa área de influencia limitouse sempre á zona de Tebas, pero hai probas de que nalgún momento podería alcanzar polo menos desde  Hu ata Edfu, estando limitada ao norte polos propios Hicsos e ao sur polo reino de Kush. A historia da XVI dinastía estivo marcada pola sucesión de numerosos faraóns de reinados breves, probables fames negras e o conflito cos gobernantes da XV dinastía, acabou levando á captura polos Hicsos da cidade de Tebas e con ela o final da dinastía. Os tebanos non tardaron en recuperar o control do sur do país, o que provocou o establecemento da XVII dinastía, a posterior expulsión dos Hicsos e o comezo do  Imperio Novo. 
 thumb | A caixa cosmética da raíña  Montuhotep

 Cronoloxía 
 thumb | Lista real de Turín. A columna 10 (fila 30) e a columna 11 (filas 1-15) corresponden á XVI dinastía
Segundo o epítome da Aegyptiaka de Manetón, que fornece versións contraditorias dos faraóns da XVI dinastía,  a súa identificación sería a seguinte:

Inicialmente déuselle credibilidade á versión de Manetón da orixe hicsa, e a cronoloxía proposta por Jürgen von Beckerath converteuse no estándar "de facto".  Novos achados arqueolóxicos, así como unha recente restauración e estudo da Lista real de Turín por Kim Ryholt, fan que varios exiptólogos actuais defendan a orixe tebana da dinastía, e ten unha duración aproximada de entre 60 a 70 anos.    Non obstante, a datación absoluta dos reinados individuais aínda se debate. 

 Faraóns 
Os estudosos propuxeron diversos listaxes cronolóxicos e listas de faraóns para esta dinastía. Estas listas divídense en dúas categorías: aquelas que supoñen que a XVI Dinastía eran vasalos dos Hicsos, como defendían Jürgen von Beckerath e Wolfgang Helck, e os que supoñen que a XVI Dinastía era un reino tebano independente, como propuxo recentemente Kim Ryholt.

 Vasalos dos Hicsos 
A lista tradicional de gobernantes da XVI Dinastía agrupa aos faraóns que se crían ser vasalos dos Hicsos, algúns dos cales teñen nomes semíticos como Semqen e Anat-her. A lista de faraóns difire segundo o erudito e aquí é dado segundo a Dinastía XV / XVI de Jürgen von Beckerath no seu Handbuch der ägyptischen Königsnamen.  Jürgen von Beckerath:  Handbuch der ägyptischen Königsnamen , Münchner ägyptologische Studien, Heft 49, Mainz: P. von Zabern, 1999,   Wolfgang Helck, que tamén cre que a XVI Dinastía era un estado vasalo dos Hicsos, propuxo unha lista lixeiramente diferente de faraóns. Wolfgang Helck, Eberhard Otto, Wolfhart Westendorf, Stele - Zypresse: tomo 6 de Lexikon der Ägyptologie, Otto Harrassowitz Verlag, 1986 , Page 1383  Moitos dos gobernantes enumerados aquí na XVI Dinastía baixo a hipótese de que eran vasalos dos Hicsos están incluídos na XIV Dinastía coa hipótese de que a XVI Dinastía era un reino tebano independente. A ordenación cronolóxica é en gran parte incerta.

+XV/XVI Dinastías como vasalos dos HicsosNome do faraón Datas  Comentarios'Anat-Har  Posiblemente un príncipe da XV Dinastía ou un xefe cananeo contemporáneo coa XII Dinastía 'Aper-'Anati    Pode pertencer a principios da XV dinastía Semqen   Pode pertencer a principios da XV dinastíaSakir-Har   Pode pertencer a principios da XV dinastíaApepi   Pode ser idéntico ao gobernante Hicso  ApepiMaaibre Sheshi   Pode pertencer a principios da XIV dinastíaYaqub-Har   Pode pertencer a principios da XIV dinastíaJamu  Jakebmu  Amu  Sneferankhre Pepi III  Hepu  Anati  Bebnum  Nebmaare    Pode pertencer á XVII dinastíaAahotepre    Pode ser a mesma persoa que 'AmmuAnetrire   Meribre   Nubankhre   Reinado disputadoNikare II   Reinado disputado [...]kare   [...]kare   [...]kare   Sharek   Wazad    Pode pertencer á XIV dinastíaQur    Posiblemente Qareh, pode pertencer á XIV Dinastía   Shenes    Probablemente sexa Sheneh en vez de Shenes e pode pertencer á XIV Dinastía  Inek   'A[...]   'Ap[epi]   Hibe   Aped    A lectura é incerta Hapi   Shemsu   Meni[...]   Werqa   

 Reino independente de Tebas 
No seu estudo de 1997 sobre o Segundo período intermedio, o exiptólogo danés Kim Ryholt argumenta que a XVI Dinastía era un reino tebano independente. A partir da reconstrución de Ryholt da lista real de Turín, poden asociarse 15 faraóns á dinastía, varios dos cales están testemuñados por fontes contemporáneas. Bourriau 2003: 191  Se ben os gobernantes probablemente tiñan a súa sede en Tebas, algúns puideron ser gobernantes locais doutras cidades importantes do alto Exipto, incluíndo Abidos, El Kab e Edfu.  Polo reinado de Nebiriau I, o reino controlado pola XVI Dinastía estendíase polo menos no norte ata  Hu e ao sur ata Edfu.Ryholt 1997: 305Darrell D. Baker: The Encyclopedia of the Pharaohs: Volume I - Predynastic to the Twentieth Dynasty 3300–1069 BC, Stacey International, , 2008, pp. 256-257 Non figura no canon de Turín (despois Ryholt) Wepwawetemsaf, quen deixou unha estela en Abidos e probablemente fose un faraón local da dinastía Abidos.

Ryholt ofrece a lista de faraóns da XVI Dinastía como se mostra na táboa seguinte. Reis da segunda época intermedia XVI dinastía. (despois Ryholt 1997)  Outros, como Helck, Vandersleyen, Bennett combinan algúns destes gobernantes coa XVII dinastía exipcia. Chris Bennet, A Genealogical Chronology of the Seventeenth Dynasty, Journal. do Centro de Investigacións Americanas en Exipto, Vol. 39 (2002), pp. 123-155  A lista de gobernantes dase aquí segundo Kim Ryholt e supostamente está en orde cronolóxica:

+XVI dinastía como reino tebano independente.Kim Ryholt: The Political Situation in Egypt during the Second Intermediate Period, c. 1800 - 1550 a.C., Copenhagen: Museum Tusculanum Press, , 1997. Nome do faraón Datas  ComentariosDescoñecido  1649–1648 a.C.  Nome perdido nunha lagoa do canon de TurínSekhemre-sementawi Djehuti 1648–1645 a.C.  Sekhemre-seusertawi Sobekhotep VIII 1645–1629 a.C. Sekhemre-seankhtawi Neferhotep III 1629–1628 a.C.   Seankhenre Mentuhotepi 1628–1627 a.C.  Sewadjenre Nebiryraw I 1627–1601 a.C. Nebiriau II 1601 a.C. Semenre 1601–1600 a.C. Seuserenre Bebiankh 1600–1588 a.C. Sekhemre Shedwaset  1588 a.C.  Unknown 1588–1582 BCCinco faraóns perdidos nunha lagoa do canon de Turín 

Os faraóns adicionais clasifícanse como pertencentes a esta dinastía por Kim Ryholt, pero a súa posición cronolóxica é incerta. Quizais correspondan aos cinco últimos faraóns do canon de Turín:Kim Ryholt's 16th dynasty on Digital Egypt for Universities
+XVI dinastía como reino de Tebas independente (orde incerta)Nome do faraón Datas  ComentariosDjedhotepre Dedumose I    Puido tentar lograr a paz cos HicsosDjedneferre Dedumose II  Djedankhre Montemsaf   Merankhre Mentuhotep VI  Seneferibre Senusret IV  Deixou unha estatua colosal de si mesmo en KarnakGeorges Legrain: Statues et statuettes de rois et de particuliers, in Catalogue général des antiquités égyptiennes du Musée du Caire, Le Caire, 1906. I, 171 pp., 79 pls, available copyright-free online , published in 1906, see p. 18 and p. 109

Notas

 Véxase tamén 

 Outros artigos 
 Lista de faraóns
 Dinastía precedente Dinastía Dinastía seguinte Décimo quinta Dinastía Décimo sexta Dinastíac. 1649 - 1582 a.C.  Décimo sétima Dinastía

16