Guerra de Restauración Portuguesa

A Guerra de Restauración (en portugués: Guerra da Restauração) foi unha serie de enfrontamentos armados entre o reino de Portugal e o Reino de Castela. Este conflito comezou o 1 de decembro de 1640 e rematou co Tratado de Lisboa de 1668, asinado por Afonso VI de Portugal e Carlos II de España, no que se recoñeceu a independencia total de Portugal. A sublevación de 1640 e a longa guerra que desatou puxeron fin a un período de sesenta anos de goberno pola Casa de Austria en Portugal.

O período de 1640 a 1668 caracterizouse por enfrontamentos periódicos entre Portugal e España, tanto pequenas batallas como graves conflitos armados, moitos dos cales foron causados ​​por conflitos en España e Portugal con poderes non ibéricos. España participou na Guerra dos Trinta Anos ata 1648 e na Guerra franco-española ata a 1659, mentres que Portugal participou na Guerra portuguesa-holandesa ata 1663. A fronte mantívose estática e, no lado español, principalmente na defensiva ata 1660, dada a prioridade que a Corte de Madrid concedeu para sufocar o Levantamento de Cataluña. Por outro lado a guerra tivo frecuentes treguas debido ao cansazo e pouca preparación dos exércitos de ambas as partes, xa que ambos os reinos estaban en guerra contra outras potencias.

A guerra estableceu a Casa de Bragança como a nova dinastía reinante de Portugal, substituíndo a Casa dos Habsburgo.

 Antecedentes 

Ante a desaparición do anterior monarca, as Cortes tiveron que decidir cal dos varios reclamantes debería ocupar o trono portugués, pero antes de que se fixesen as eleccións, Filipe II de España anticipouse cunha invasión militar do reino. Nos anos previos o Conde-duque de Olivares impuxera a Unión de Armas, á que se opuxeran Cataluña e Portugal.

 O levantamento de 1640 
Debido ao descontento de todas as clases sociais do reino contra a nova política do conde-duque (quen pretendía castelanizar toda a monarquía hispánica) os nobres deron un golpe de estado en Lisboa mentres un movemento insurreccional partía dende diferentes lugares. Estes movementos estendéronse a través doutras rexións estalando insurreccións e motíns en localidades como Portel, Sousel, Campo de Ourique, Vila Viçosa, Faro, Loulé, Tavira, Albufeira, Coruche, Montargil, Abrantes, Sardoal, Setúbal, Oporto, Vila Real e Viana do Castelo e nas rexións do Alentexo e Algarve. A causa inmediata destes disturbios foi a imposición de novos impostos e as difíciles condicións de vida da poboación baixo o dominio castelán. O movemento insurreccional non conseguiu retirar o goberno establecido en Lisboa, sucumbindo ao reforzo das tropas castelás que foron á súa axuda para reprimir a revolta.

 Frontes 
Militarmente a Guerra de Restauración portuguesa consistiu principalmente en escaramuzas fronteirizas e redadas de cabalería contra cidades fronteirizas, combinadas con invasións e contra-invasións ocasionais, moitas delas tímidas e insuficientemente financiadas. Houbo só cinco grandes batallas preparadas coidadosamente durante os vinte e oito anos de hostilidades. A fronte principal do conflito foi Estremadura, seguida da galega, que só gañou importancia nos últimos anos da guerra, a partir de 1665. En Estremadura, o clima limitou os principais combates a dous curtos períodos de campaña: unha primavera, de marzo ou abril a mediados de xuño, e outro outono, de mediados de setembro a finais de novembro.  Durante o verán houbo pouca auga e forraxes para as bestas e durante o inverno a inundación de ríos e arroios e a falta de pontes e boas estradas impediron os movementos dos exércitos.  Precisamente a falta de forraxe no verán fixo imposible a realización de valas durante o outono, xa que o exército tivo que moverse para obter pastos para as súas monturas e animais de embalar. Varias dificultades loxísticas limitaron o radio de acción dos exércitos e reduciron o tempo de campaña a preto de dúas semanas.

 A guerra 
Pódese considerar que a guerra tivo tres períodos:
 Primeiro, unha fase inicial (1640-1646) cando se viu que os portugueses non podían ser devoltos facilmente ao sometemento dos españois;
 Segundo, un longo período (1646-1660) de enfrontamentos militares, caracterizado por pequenas incursións, mentres que España concentrou os seus compromisos militares noutras partes de Europa;
 Terceiro, un último período (1660-1668) durante o cal o rei español Filipe IV buscou sen éxito unha vitoria decisiva que acabase coas hostilidades.

 Primeira fase 
Na fronte galega, que non era moi activa, nos primeiros anos da guerra destacou a destrución do mosteiro beneditino de Fiaes (situado entre o Douro e o Miño) en 1641, a vitoria galega na Batalla de Vilaza fronte á perda española da fortaleza de Salvaterra de Miño en 1642, praza que non foi recuperada ata 1659. Os combates limitáronse a algunhas incursións mutuas e aos intentos españois sen éxito de recuperar Salvaterra de Miño.

Coa esperanza dunha vitoria rápida sobre Portugal, España destinou sete rexementos á fronteira portuguesa, pero os atrasos causados ​​polo Conde de Monterrei, un xefe con máis interese nas comodidades da Corte que na batalla, malgastou calquera vantaxe inmediata. Fracasou unha contraofensiva portuguesa a finais de 1641 e deixouse o conflito nun impasse.

A primeira batalla da guerra levouse a cabo o 26 de maio de 1644 nas chairas de Montijo. Aquel día, unha gran columna de soldados españois e mercenarios, comandado por Carlo Andrea Caracciolo, marqués de Torrecusa, nativo de Nápoles, foi arrestado polas forzas portuguesas na Batalla de Montijo, liderado por Matías de Albuquerque, un dos experimentados oficiais coloniais portugueses que se fixeron famosos durante a guerra. Aínda que os portugueses os derrotaron, nunca máis intentaron unha profunda penetración no territorio castelán. Pouco despois, en novembro de 1644, Torrecusa cruzou as fronteiras de Badaxoz, atravesando a cidade. O marqués ordenou un recoñecemento de Olivenza, entón dominio portugués, pero desistiu de atacalo porque o consideraba de pouco interese. O exército español chegou a Elvas establecendo un asedio de oito días á cidade. O Marqués de Alegrete reforzou a gornición e puido superar os ataques dos españois, que foron forzados a regresar e atravesar a fronteira logo de sufrir grandes perdas.

En 1645 seguiron as incursións mutuas en territorio inimigo. Os portugueses fracasaron no seu intento de apoderarse de Valencia de Alcántara e os españois ao tratar de expugnar Salvaterra do Extremo. A indisciplina e o desexo de saqueos minaron a eficacia das tropas de Estremadura. Os intentos de reforma militar fracasaron. En 1648 os portugueses redobraron as súas incursións en Estremadura, aproveitando o caos militar que prevalecía nas filas inimigas.  En 1648 os españois contraatacaron, limitando as incursións portuguesas e defendendo victoriosamente Alcántara.  En 1649 e 1650 con todo, retomaron os ataques, xeralmente con fortuna, inflixindo varias derrotas ás forzas españolas.

Para recuperar Portugal, os españois organizaron dous exércitos: un en Estremadura e outro en Galicia. En Galicia recrutáronse uns dezaseis mil homes, aínda que moitos menos serviron na fronte, en malas condicións e con salarios baixos, unha situación que favoreceu a propagación de epidemias e as desercións. Para mellorar a situación, decidiuse reducir o número de soldados, pero ter un continxente pseudo-profesional mellor pagado e tratado. A primeira redución feita en parte para permitir que parte dos soldados volvese ás tarefas agrícolas levouse a cabo en 1644. En 1649 servían na fronte galega catro mil soldados de infantaría e oitocentos cabaleiros.

Os portugueses instalaron a súa sede en Elvas, mentres os españois o fixeron na veciña Badaxoz, trasladándoo de Mérida, onde estuvera os primeiros meses da guerra. A zona, intensamente militarizada logo da entronización de Xoán IV en Lisboa, era o principal teatro da guerra. En 1641, dada a falta de medios dos adversarios, ambos se abstiveron de acometerse.  As dúas partes se concentraron en mellorar as defensas dos seus territorios.  Os enfrontamentos, determinadas polas ordes de Madrid e Lisboa, limitáronse a escaramuzas. As dúas partes tentaron atraerse ás cidades fronteirizas. En 1642 reviviu a guerra: os portugueses realizaron unha incursión na Serra de Gata. Aproveitándose dos desacordos entre os comandantes militares de Cáceres e Salamanca. O resto do ano sucedéronse as escaramuzas, de incerto resultado. Durante os anos 1643 e 1644, os portugueses cortaron a fronteira cacereña, con notable éxito. Asaltaron tamén Badaxoz en van. Tamén atacaron Galicia, onde tomaron Salvaterra.

O exército real estacionado en Estremadura, privado das mellores tropas e carente de financiamento, tivo que completar a súa dotación con veciños da zona, sen experiencia na carreira militar. A falta de práctica marcial favoreceu a indisciplina, que se uniu á falta de calidade dos oficiais. A falta de fondos para afrontar os gastos do exército fixo que o exército tivese que vivir dos pobos de Estremadura, aos que os desertores, numerosos debido ás malas condicións nas que vivían os soldados, acosaban. A poboación civil padecía ataques portugueses e o abuso de soldados españois. Como resultado, formáronse unidades voluntarias de Estremadura, dedicadas á defensa das súas terras e aos ataques a través de Portugal e malia as actividades ilegais destas bandas, foron fundamentais para a defensa da fronteira, dada a ineficacia do exército regular.

 Segunda fase 

En 1646, a imposibilidade de alcanzar un acordo estable cos holandeses e o temor a perder a alianza con Francia preocupaba ao goberno portugués. Nese período, os diplomáticos portugueses procuraban a colaboración de Francia, Provincias Unidas e Venecia para tratar de conseguir que Filipe IV asinase unha tregua de polo menos cinco anos, propósito que non se alcanzou. Ao final de 1648, o goberno portugués estaba a piques de dar Pernambuco e Angola aos holandeses para gañar a súa axuda, aínda que as vitorias sobre estes nos territorios finalmente fixeron que o plan desaparecese. A guerra tamén foi cara. Na década de 1650, había máis de 20 000 soldados españois en Estremadura, fronte aos 27 000 en Flandres. Entre 1649 e 1654, preto do 29 por cento (máis de seis millóns de ducados) de gastos de defensa en España asignáronse á guerra contra Portugal, número que aumentou durante as principais campañas da década de 1660. Portugal conseguiu financiar os seus gastos militares grazas á súa capacidade para gravar o comercio de especias con Asia e co comercio de azucre brasileiro, aínda que tamén recibiu algún apoio de rivais europeos de España, especialmente Holanda, Francia e Inglaterra.

En 1651 os portugueses asaltaron as terras de Coria e Valencia de Alcántara, pero non puideron apoderarse das vilas. En 1653 e 1654 as incursións reducíronse, pero multiplicáronse de novo en 1656 ata que en 1657 os españois tomaron Olivenza.

A década de 1650 foi indecisa militarmente, pero importante nas frontes política e diplomática. A morte do rei Xoán IV de Portugal en 1656 marcou o comezo da rexencia da súa esposa, que foi seguida por unha crise pola sucesión e o golpe de palacio de 1662. Parte da nobreza portuguesa desafiou a sucesión. Estes problemas internos, a expulsión dos holandeses do Brasil (1654) e a sinatura dun tratado con Inglaterra (tamén en 1654) melloraron temporalmente a posición diplomática e financeira de Portugal e outorgoulle a protección necesaria contra un ataque naval contra Lisboa.

Con todo, Portugal seguiu sen conseguir o obxectivo principal: un pacto formal con Francia. A debilidade e illamento portugueses provocaron a virtual exclusión das negociacións do principal pacto europeo do momento, a Paz de Westfalia en 1648, o triunfo da nova real politik. Grazas á sinatura deste tratado e ao fin das hostilidades en Cataluña en 1652, España volveu concentrar a súa atención en Portugal, aínda que sufriu unha falta de homes, recursos e, sobre todo, bos líderes militares para asumir a subxugación do territorio.

A partir de 1658 a fronte galega gañou importancia e actividade. Os galegos conquistaron Lapela ese ano e reconquistaron Salvaterra de Miño ao seguinte.

 Terceira fase 
O fin da fronte catalá fixo que a Corte de Madrid enviase máis exércitos a Estremadura pero non conseguiron tomar Valencia de Alcántara.

Debido ás paces entre España e Francia, Filipe IV decidiu mover varios terzos de flandres á fronte portuguesa, debido ao fracaso do embaixador portugués en Francia ao menos obtivo permiso para contratar mercenarios, entre eles veu Friedrich von Schönberg, I duque de Schönberg, como conselleiro militar a Lisboa, por recomendación do militar francés Turenne, xunto con outros empregados estranxeiros e máis de dous mil soldados ingleses para reforzar as forzas portuguesas, o consentimento tácito de Carlos II de Inglaterra. Lois XIV de Francia, para evitar infrinxir o tratado asinado con España, Von Schönberg privados dos seus oficiais franceses. En 1661, Xoán Xosé de Austria tomou Arronches, que debilitou a posición portuguesa en Elvas. A partir de aí os casteláns podían acosar as comunicacións portuguesas deste e avanzar máis aló do río Caia. Como consecuencia da perda de Arronches, os portugueses retiraron o exército do Alentejo a Estremoz, lonxe da fronteira. En 1662, España realizou importantes esforzos para acabar coa rebelión en Portugal. Tres exércitos preparáronse para el: o de Badaxoz, composto por dezaseis mil soldados de infantaría e seis mil cabaleiros, comandados por Juan José de Austria, fillo natural de Filipe IV; o de Galicia, con dezanove mil homes, e o de Ciudad Rodrigo. En xuño de 1663, o de Austria conquistou Juromenha. O cabaleiro real levou os catorce mil homes que entraron no Alentejo e o ano seguinte conseguiron someter Évora, a principal cidade da rexión, pero os portugueses, baixo o mando de Don António Luís de Meneses, primeiro marqués de Marialva e von Schönberg, puideron reverter a situación. Ao evitar as principais prazas fronteirizas (Elvas e Estremoz) para chegar a Évora, os españois aceleraron a marcha, pero a costa de estar illados da fronteira. Tanto en Évora como noutros pobos do Alentejo, Juan José fora recibido como un liberador que aboliu os tributos máis odiados dos Braganza, unha situación que indignou ao goberno portugués. O 8 de xuño de 1663, Don Juan José sufriu unha rotunda derrota por parte dos portugueses na batalla de Ameixial, cando se dirixía a Arronches para atopar comida para as súas tropas. Os exércitos portugueses, xunto cos reforzos, finalmente derrotaron aos españois na batalla de Ameixial o 8 de xuño de 1663, forzando a Xoán de Austria a abandonar Évora e de volta á fronteira, despois de sufrir derrotas..

O 24 de xuño de 1664, logo de soportar un duro asedio, Valencia de Alcántara finalmente caeu en mans dos portugueses, que a mantiveron ata febreiro de 1668. Foi o único lugar importante conquistado polos portugueses na fronteira con Estremadura, a pesar dos repetidos intentos de aproveitar non só isto, senón tamén Alburquerque e Badaxoz.

Ese mesmo ano de 1665, os portugueses desataron unha ofensiva en Galicia para aproveitar o porto de Vigo, que os franceses querían obter. Este ataque puxo fin á serie de vitorias galegas na fronte norte e permitiu aos portugueses ocupar o val de Ronsal e renderse á Guardia. Tras este ataque, case non houbo batallas de importancia na fronte galega, que permaneceron inalteradas.

Á morte de Filipe IV, a falta de medios para emprender novas ofensivas e o estancamento da fronte uniuse en 1667 pola Guerra de Desvinculación que, a pesar dos avisos do goberno flamengo, sorprendeu á corte de Madrid. Aínda non renunciou a perder Portugal, a pesar do pesimismo dos ministros. Malia isto, a nova guerra con Francia acelerou o fin da loita portuguesa. Para poder defender a Flandres, a Coroa tivo que facer a paz cos portugueses, á que finalmente renunciou a rexencia.

As dúas partes volveron a campañas de escaramuzas. Portugal, coa intercesión do seu aliado inglés, solicitou unha tregua, pero a decisiva vitoria portuguesa en Montes Claros e a sinatura do Tratado de Lisboa de 1667 entre Francia e Portugal precipitaron o fin do conflito: os Habsburgo españois finalmente aceptaron recoñecer a Independencia portuguesa e a Casa de Braganza como a nova dinastía reinante de Portugal o 13 de febreiro de 1668. A paz foi asinada ese día no convento de San Eloy de Lisboa.

 A guerra de restauración portuguesa en Galicia 
A fronte galega foi un teatro secundario da guerra. Debido a estar lonxe da Corte de ambos os reinos e contar cunha orografía brusca non se prestaba para as manobras militares. Nos primeiros anos da guerra destacou a destrución do mosteiro beneditino de Fiaes en 1641 mais a vitoria galega na Batalla de Vilaza fronte á perda española da fortaleza de Salvaterra de Miño en 1642, praza que foi recuperada en 1659. O combate limitouse a algunhas incursións mutuas e aos intentos españois sen éxito de recuperar Salvaterra de Miño. As dúas prazas fortes da fronte galega foron Tui e Monterrei. Nelas concentráronse as milicias da Galicia Oriental mais a da Occidental. Cada unha delas tiña subsidiadas outras fortalezas máis pequenas repartidas a cada lado da fronteira do Miño, así o Castelo de Fornelos pertencía á xurisdición guerreira tudense e o Alcázar de Milmanda á de Monterrei, ambas as divisións subordinadas ao mando do Capitán Xeneral de Galicia, título que pasou por varias mans.

 Marqués de Valparaíso: Estableceu o cuartel en Pontevedra. Nos primeiros meses permaneceu inactivo e os portugueses tiveron tempo para arranxar e modificar as súas prazas de Valença, Vilanova, Monçao e Chaves. O exército austracista foi completamente galego, composto por milicias recrutadas nas sete provincias galegas e compuñan ata 16 terzos repartidos entre ambasas  xurisdicións fronteirizas que nestas datas se concentran en Ourense (Monterrei, Verín, Milmanada, Celanova, Vilanova dos Infantes) e na de Tui (Salvaterra de Miño, Tui, Goián e A Garda). En 1641 o capitán xeneral de Galicia ataca Portugal para distraer forzas portuguesas e que non puideran ser enviadas a Estremadura. Así cruzou o Miño en Porto dos cabaleiros con 2 000 milicianos e infantaría e 300 de cabalaría, só queimando un pouco o mosteiro de Fiaes.
 Martín de Redín, prior de Navarra e Gran Maestre de Malta: Debido á febleza do ataque galego a Portugal o marqués de Valparaíso foi cesado no cargo en 1642 e nomeado o prior de Navarra como novo capitán xeneral de Galicia. Participou na Batalla de Vilaza rexeitando un ataque portugués provente de Chaves. Nese mesmo ano o casteleiro de Salvaterra entrega a fortaleza aos portugueses en segredo, debido a isto Martín de Redín foi cesado no seu cargo.
 Agustín de Spínola: Na altura fora nomeado arcebispo de Santiago pero nunca estivera en Galicia, veu ao seu dominio coa obriga de recuperar Salvaterra e xuntou un exército que tras varios ataques non conseguiu bater da posición ao inimigo polo que foi cesado no cargo.
 Marqués de Távora: Nobre portugués leal á coroa española, durante parte da guerra houbo frecuentres treguas promovidas polos sectores da sociedade que lle conviñan, xa que na guerra só quería estar a nobreza para conseguir títulos e obter favores reais. O marqués de Távora trasladou o cuartel xeral de Pontevedra a Tui, ante a concentración de tropas o gobernador portugués de Tras Os Montes efectuou outra manobra de divertimento no val de Monterrei e así os reforzos desta comarca non fosen á de Tui ao mesmo tempo que avanzaba cara Pobra de Sanabria polo que Távora retirouse do cerco a Salvaterra. Debido á falta de agresividade das tropas galegas os portugueses atacaron Goián en 1644 e saquearon Freixo e Panzeques. O capitán xeneral de Galicia como castigo atacou Lañela, Seixas e Gondarém e queimou as barcas de Caminha.
 Conde de San Esteban: Este novo capitán xeneral proseguiu a liña do seu antecesor e Tui seguiu como cuartel xeral, dende onde lanzou outra ofensiva contra Salvaterra de Miño en 1647 sen conseguir ocupala. Volvería atacala en 1649 sen éxito, enviou unha ofensiva contra Chaves mentres no escenario internacional España firmaba a paz con Francia. Así que se impuxeron outra vez as treguas ata que en 1652 a gornición de Monterrei saquea a bisbarra portuguesa de Barreiros polo que o gobernador de Tras Os Montes saquea A Mezquita.
 Vicente Gonzaga: Durante o seu mandato mantívose unha serie de treguas que fixeron desta fronte da guerra a máis pasiva da coroa austracista mais debido a morte do rei portugués Xoán IV de Portugal decidiuse unha ofensiva contra oq ue se pensaba será un inimigo débil e coordinado co exército español de Estremadura atacou Valença do Minho pero sen homes suficientes como para tomala rematou por ir a San Pedro da Torre onde ergueu o forte de San Luis Gonzaga en pleno territorio portugués. Para neutralizalo os portugueses construíron noves atalaias arredor e un forte.
 Marqués de Viana do Bolo: Rodrigo Pimenetal como Capitán xeneral de Galicia dende 1658 tivo que manter o forte de San Lusi Gonzaga contra todas as ofensivas do inimigo tendo así unha inestimable cabeza de ponte, por outra banda e para distraer ao inimigo da fronte estremeña atacou Monçao e Lapela e conseguiu tomar por fin Salvaterra de Miño. A pesar dos seus éxitos e debido a desfeita das forzas españolas na fronte de Estremadura e receosa das treguas na fronte galega finalmente cesárono para substituílo polo Marqués de Caracena e mentres este non chegaba o arcebispo de Compostela capitaneou as forzas.
 Pedro Carrillo de Acuña: Colocou o seu cuartel xeral en Redondela. Aínda que fracasou fronte a Valença do Minho conseguiu chegar ata Arcos de Valdevez en 1662 e queimala ata que o exército galego ao mando de Baltasar de Rojas deu media volta e puxo seu cuartel de inverno na conquistada Monçao. En 1663 mentres o exército galego miraba cara á invasión portuguesa fronte a Monterrei os portugueses cruzaron o Miño e tomaron Goián, Tomiño e atacaron as aldeas do arredor, o capitán xeneral atacounos sen moito éxito.
 Luis de Poderico: Foi mestre de campo xeneral de Xoán Xosé de Austria e nomeado Capitán Xeneral de Galicia; tentou reconquistar Goián pero fracasou ante a artillaría portuguesa. Mentres para distraer a atención o gobernador de Tras os Montes atacou Vilaza, Monterrei. En 1665 e aproveitando a morte do rei español e posterior desorganización  Schomberg lanzou unha ofensiva para conquistar Vigo e Baiona, avanzaron dende Goián polo Rosal saqueando o Val Miñor e Gondomar e incendiaron Porriño e tomaron A Guarda. debido a esta incompetencia e outros motivos a baixa nobreza de Galicia reuniuse en Pexegueiro de Abaixo para protestar ante prexuízos aos seus foros de nobres.
 Condestable de Castela: Ante a incompetencia de Poderico foi nomeado Iñigo Fernández de Velasco en 1666 e aínda que tomara o canto inferior da fronte, os galegos atacaron a fronte oriental galega paseándose polo Támega, saqueando Vinhais e achegándose á capital de Chaves mentres voltaban os portugueses atacar A Mezquita. Foron as últimas correrías xa que os ataques logo comezaron a ser diplomáticos mentres a tregua se daba nas frontes. Mentres Francia quería que Portugal seguise a guerrear, Inglaterra quería a paz entre Portugal e España.

 Notas 

 Véxase tamén 

 Unión de Armas
 Guerra dos Segadores

Categoría:Historia de Portugal
Categoría:Guerras nas que participou Portugal
Categoría:Guerras nas que participou España
Categoría:Guerras nas que participou Francia
Categoría:Guerras nas que participou Inglaterra
Categoría:Guerras do século XVII