Juan Modesto

Juan Guilloto León, nado en El Puerto de Santa María o 24 de setembro de 1906 e finado en Praga o 19 de abril de 1969, habitualmente coñecido como "Modesto" ou Juan "Modesto", foi un destacado militar español durante a guerra civil española e membro do Partido Comunista de España (PCE). Procedente da escala de milicias, ao final da guerra alcanzou o grao de xeneral republicano.

Ao mando do V Corpo do Exército, traballou a súa imaxe de militar duros e competente, especialmente durante as ofensivas republicanas en Brunete e Belchite. Non obstante, alcanzou a súa aura militar no verán de 1938, cando chegou á xefatura do exército do Ebro e dirixiu persoalmente a ofensiva republicana no Ebro. Ao final da guerra exiliouse na Unión Soviética xunto con outros militares republicanos de afiliación comunista, así como os principais líderes do PCE. Alí foi asignado durante algúns anos á Academia Frunze, ampliando os seus estudos militares e de Estado Maior. Pouco tempo despois retirouse a Praga, capital de Checoslovaquia, onde pasou os seus últimos anos de vida ata a súa morte en 1969. O seu vertixinoso ascenso dentro das milicias e do Exército Popular, ata alcanzar o rango de xeneral, só se explica polas circunstancias da guerra civil, os seus excepcionais méritos persoais e o apoio que lle deu o Partido Comunista.

 Traxectoria 

 Xuventude e adestramento 
Naceu en El Puerto de Santa María nunha familia de traballadores das adegas da zona. Foi compañeiro de estudos do poeta Rafael Alberti, que narra no seu libro La arboleda perdida o seu reencontro no Madrid republicano e en Alacant, última etapa do seu exilio en España. Serrador de profesión, foi profundamente influenciada polos sucesos e as ideas da Revolución de Outubro en Rusia e acabou uníndose ao PCE en 1930.

Na súa mocidade trasladouse ao Marrocos español para entrar no corpo de regulares, no que estivo activo durante algúns anos. Alí alcanzou os seus primeiros coñecementos militares e foi ascendido a cabo de regulares, aínda que máis tarde foi degradado e expulsado do corpo. . Logo da proclamación da Segunda República, o partido enviouno á Unión Soviética para recibir adestramento militar na Academia Militar Frunze do Exército Vermello, onde as materias estaban baseadas na disciplina operacional-táctica, o marxismo-leninismo, a historia do PCUS, a historia militar, as linguas estranxeiras etc. Tamén aprendeu algo de ruso, unha lingua que máis tarde lle sería moi útil. 

Volveu a España e a partir de 1934 tomou parte na organización das milicias comunistas, as chamadas Milicias Antifascistas Obreiras e Campesiñas (MAOC), creadas para a protección dos líderes comunistas e como forza de defensa para as seccións locais e militantes contra os ataques de grupos violentos, como a Falanxe. Tamén participou na organización do Sindicato de Oficios Varios e na sección española do Socorro Vermello.

Segundo Santiago Carrillo, o pseudónimo de Modesto foi adoptado por Guilloto como "nome de guerra" mentres desenvolvía actividades clandestinas.

 Guerra Civil Española 
Cando estalou a guerra civil, estaba en Madrid, onde dende días antes do 18 de xullo estaba a prepararse para o esperado golpe de estado. Cando se estendeu pola capital o rumor de que o Cuartel da Montaña se unira ao levantamento militar, foi alí con membros da milicia comunista das MAOC, participando no posterior asedio e asalto final ao edificio. As milicias comunistas ocuparon o colexio-convento dos Salesianos situado no distrito de Tetuán e fixeron dela a súa sede onde naceu o 5º Rexemento de Milicias Populares, unha milicia comunista que co tempo se faría célebre e alcanzaría unha grande influencia pola súa eficacia militar con respecto a outras milicias. O certo é que o 5º Rexemento converteuse nunha escola de futuros líderes militares e oficiais do futuro Exército Popular da República, como Líster, Etelvino Vega ou o propio Modesto, entre outros. Juan Guilloto foi un dos organizadores e primeiros comandantes do V Rexemento, do que se converteu en xefe en outubro de 1936. Durante estas primeiras semanas da guerra distinguiuse nas operacións da Serra de Guadarrama ao mando das milicias comunistas, trasladándose máis tarde ao sur.

 As batallas en torno a Madrid 
A finais de agosto trasladouse á provincia de Toledo, onde liderou un batallón que intentou conter o avance franquista cara a Madrid. Distinguiuse especialmente nas loitas coas tropas do Exército de África ao longo do río Texo durante o seu avance a Madrid, destacando as súas intervencións en Talavera, Santa Olalla, Toledo ou Illescas. Durante os combates na área de Talavera-Santa Olalla revelouse como un verdadeiro líder militar ao lograr coordinar as accións de milicias e unidades regulares (Garda de Asalto) baixo o seu mando. En novembro destacou de novo durante a defensa de Madrid.

Inicialmente tiña mandado a 18ª Brigada Mixta durante a súa etapa de adestramento. O 31 de decembro de 1936, o xeneral Miaja encargoulle o mando da 4ª División, situada ao oeste da capital. Foi a súa división a que recibiu plenamente a nova ofensiva franquista cara á estrada da Coruña o 3 de xaneiro de 1937. A división de Modesto sufriu grandes baixas e as brigadas mixtas integradas nela chegaron a perder a cohesión entre si, pero a mediados do mes esgotouse a forza da ofensiva franquista e os republicanos conseguiron manter as súas posicións. A principios de febreiro os franquistas atacaron de novo, esta vez pola área do Jarama, ao sur da capital. Os republicanos quedaron sorprendidos con esta nova ofensiva e non esperaban un ataque con tanta furia como o levado a cabo pola columna de García-Escámez. Modesto foi enviado ao Jarama para apoiar a defensa coa súa división. A coordinación das unidades republicanas baixo o control de Modesto revelou de novo a súa capacidade de mando, mentres que a ofensiva franquista chegou a cruzar o Jarama pero foi detida e finalmente fracasou. Despois das loitas do Jarama e da súa participación destacada, foi ascendido a tenente coronel e o 22 de marzo foille asignado o mando do recentemente creado V Corpo de Exército, recentemente creado. O máis tarde famoso V Corpo foi o grupo onde quedaron encadradas as divisións comunistas como a 11ª de Líster ou a 46ª de El Campesino. 

O 6 de xullo, Modesto e o seu corpo do exército (formado polas divisións 11ª, 46ª e 35ª ) participaron na ofensiva republicana de Brunete, que tiña como obxectivo rodear as divisións franquistas que asediaban Madrid. Casa de Campo e a Cidade Universitaria. Os avances republicanos foron importantes, pero o día 15 a ofensiva republicana quedou detida e comezou algúns días despois o contraataque franquista, que conseguiu recuperar terreo e as operacións déronse por rematadas. As perdas do V Corpo foron moi altas aínda que logrou preservar algunhas cidades reconquistadas. Con todo, a actuación de Modesto durante a batalla recibiu eloxios dalgúns comandantes republicanos, como os feitos polo coronel Menéndez López no seu informe: 

 Fronte de Aragón 
Un mes máis tarde Modesto e o V Corpo foron enviados á Fronte de Aragón, onde interveu na ofensiva de Zaragoza (26 de agosto), tendo un bo rendemento nos primeiros días, aínda que os avances republicanos foron detidos rapidamente e a operación fracasou. O que comezou inicialmente como unha loita por Zaragoza acabou converténdose na Batalla de Belchite, unha cidade de certa importancia que se viu rodeada o primeiro día da ofensiva e que mantivo unha resistencia implacable contra o mellor do Exército Popular. O 6 de setembro, os últimos defensores de Belchite rendéronse e as operacións quedaron finalizadas.  Modesto interveu nas últimas etapas da batalla de Teruel.  Esta praza fora conquistada polos republicanos o 7 de xaneiro de 1938, tras dúas semanas de cerco polas súas tropas. A finais de febreiro os exércitos franquistas contraatacaron e rodearon algunhas unidades republicanas na cidade, como a 46ª División do Campesiño. Valentín González acusou máis tarde a Modesto e Líster de que o abandonaron á súa sorte, unha acusación que os republicanos negaron.

Despois dos combates en Teruel, produciuse a gran ofensiva franquista en Aragón e a conseguinte retirada de todas as divisións republicanas a Cataluña e o Levante. As unidades baixo o mando de Modesto lograron deter ás tropas de Franco en Tortosa, aínda que quedaron rodeados en Cataluña e separadas do resto da zona republicana.

 Comandando o exército do Ebro 
miniatura|323x323px|Distribución dos exércitos na Fronte do Ebro ás 00:15 do 25 de xullo.
O 30 de abril de 1938 foi posto ao mando da Agrupación Autónoma do Ebro, unha nova formación militar que agrupou ás unidades republicanas que quedaran rodeadas ao norte do Ebro. O mes seguinte reestruturouse esta formación e foi creado o Exército do Ebro, que quedou baixo o mando de "Modesto". O novo exército estaba composto polos Corpos de Exército V, XII e XV e dirixidos respectivamente polos oficiais Líster, Vega e Tagüeña. Os republicanos preparaban a maior ofensiva de todas as que se organizaran durante a guerra: a idea era que as unidades republicanas no sur de Cataluña, o exército do Ebro, cruzasen o río e alterasen as comunicacións de Franco co leste, paralizando as súas operacións nesa zona. De ser posible, deberían dirixirse cara ao sur ao encontro dos seus compañeiros do Exército do Levante, volvendo unir de novo as dúas zonas republicanas illadas, aínda que esta era unha posibilidade moi remota.

Na noite do 24 ao 25 de xullo, cun ceo sen lúa, as forzas republicanas comezaron a cruzar o Ebro nunha fronte de máis de 50 km que ía de Mequinensa a Amposta, preto da desembocadura do río. Nun rápido movemento, conseguiron establecer varias cabezas de ponte e moverse profundamente cara ao interior, onde chocaron cunha resistencia moi forte en Gandesa. Detido o seu avance, as tropas comezaron a cavar trincheiras. O tenente coronel Modesto planeara bombardear Gandesa pero a aviación republicana (como dende o primeiro día da ofensiva) aínda non aparecera no sector do Ebro, con grande indignación por parte da infantaría republicana. O impacto da ofensiva republicana era enorme tanto en España como en Europa, xa que se cría pouco máis que imposible que unha ofensiva de tal calibre puidese ser realizada por un exército ao que se daba por derrotado. A alegría na España republicana foi inmensa, así como as felicitacións a Modesto pola súa competente dirección durante as operacións, sendo recompensado coa promoción a coronel. Para o xeneral Franco, o reto desta ofensiva republicana non era algo que puidese asumir politicamente e, consecuentemente, foi á fronte do Ebro coas súas mellores unidades militares, listo para eliminar esta ameaza. Nunha sanguenta loita de case 4 meses, os dous exércitos mantiveron unha longa lista de combates dos que finalmente saíu vencedor o exército franquista. Modesto, con todo, mostrou as súas mellores habilidades de organización e mando durante a batalla, pero non puido evitar o resultado final e a mediados de novembro, el e os seus homes tiveron que cruzar o río de novo.

O 23 de decembro comezou a ofensiva final franquista sobre Cataluña, atopando unha gran resistencia dalgunhas unidades republicanas. Nese momento o Exército do Ebro estaba moi esgotado tanto en tropas humanas como materiais, aínda que mantivo unha resistencia na medida das súas posibilidades (sen poder evitar a caída de Barcelona). A principios de febreiro, os restos do exército do Ebro chegaron ao norte de Cataluña, onde intentaron organizar unha liña de defensa  aproveitando o novo equipo militar que chegaba ao outro lado da fronteira francesa, aínda que foi imposible. Modesto propuxo evacuar a Francia os restos do exército do Ebro para, unha vez alí, trasladalos á zona central, onde continuar a loita, pero era unha idea completamente fóra de lugar para as circunstancias reais. O 9 de febreiro, el e a maioría dos seus homes xa estaban no outro lado da fronteira francesa.

 Final da guerra 
Tras a caída de Cataluña, foi a Francia, de onde volveu á zona centro con outros líderes e militares comunistas. Alí estaba o presidente Negrín na coñecida como Posición Yuste, en Alacant, onde se estableceran el e o seu goberno ademais dos principais líderes do PCE. A principios de marzo foi ascendido ao rango de xeneral e, segundo algúns autores, estaba previsto que fose nomeado comandante en xefe do Exército do Centro.  Con todo, hai discrepancias con respecto a este último punto. Nese momento, o 5 de marzo produciuse o golpe de estado do coronel Casado. Nos momentos de incerteza antes do golpe de estado, Modesto estaba xogando ao xadrez co ministro Julio Álvarez del Vayo, sen saber moi ben o que sería del ou dos que o acompañaban. Finalmente, xunto co presidente Negrín, Líster e outros líderes republicanos ou do PCE, o 6 de marzo deixou España en avión camiño ao exilio.

 Exilio 
Ao finalizar a guerra e refuxiouse na súa militancia no Partido Comunista de España, conseguiu trasladarse á Unión Soviética xunto con outros militares españois do PCE como Enrique Líster, O Campesiño, O Esquinazau etc. As autoridades soviéticas recoñeceron as súas graduacións adquiridas no Exército Popular da República. Durante a súa estancia foi asignado de novo á Academia Militar Frunze para ampliar os seus estudos. Cando o 22 de xuño de 1941 a Alemaña nazi invadiu a URSS, el e outros españois solicitaron a súa incorporación á fronte, unha petición que foi desestimada polas autoridades soviéticas. Stalin argumentou que deberían reservarse para a súa futura loita en España, polo que continuou a servir na Academia Frunze. Coa guerra máis avanzada foi destinado ao Exército Búlgaro comunista que loitou contra os nazis xunto coas tropas do Exército Vermello durante a retirada alemá dos Balcáns no outono de 1944.

Despois da guerra, continuou a militar no PCE, pero foi derrotado nas loitas internas entre as distintas faccións do Partido Comunista de España para tomar o control da mesma e retirouse a Praga (capital de Checoslovaquia). Alí estaba cando foi sorprendido polos acontecementos da chamada Primavera de Praga en 1968, unha onda de cambios liberais no ríxido sistema comunista en Checoslovaquia. Os soviéticos temían que estes cambios significasen un debilitamento do sistema comunista en Europa do Leste, o coñecido como Pacto de Varsovia, polo que as tropas dos países comunistas invadiron o país para frear o proceso e asegurar a permanencia de Checoslovaquia no Bloque Oriental. Como moitos checoslovacos, Modesto opúxose á entrada de tanques soviéticos en Praga. Ao ano seguinte escribiu as súas memorias, Soy del Quinto Regimiento, publicadas en París, aínda que a súa morte tamén coincidiu nese ano.

 Personalidade 
O historiador Hugh Thomas describiu a Modesto como andaluz sarcástico e despótico, ás veces brutal e raramente sincero. Pola súa banda Javier Reverte, autor da biografía ficcionada de Modesto El tiempo de los héroes, critica  que Thomas tomase de forma acrítica as valoracións de Tagüeña, que detestaba persoalmente a Modesto. Con todo, nas súas calidades militares constituíu un verdadeiro xefe militar, desprovisto de ambicións políticas pero dotado de amplas calidades de mando e estratexia. Aínda que Modesto e Líster foran compañeiros de armas dende a primeira hora, mantiveron xeralmente tensas relacións con fortes diferenzas entre eles, ao igual que a líder comunista Dolores Ibárruri ou o oficial militar Valentín González.  No seu traballo sobre o Exército Popular da República, o historiador militar Ramón Salas Larrazábal recoñece as súas habilidades militares e habilidades de mando, porque en pouco tempo pasou de ser comandante de milicia a xeneral do exército republicano, o único caso ocorrido na guerra civil española con oficiais saídos do cadro das milicias. O historiador Michael Alpert di del:  O xefe do Estado maior Central republicano, o xeneral Vicente Rojo, quedou moi impresionado polas súas cualidades. Durante a Batalla de Teruel, en febreiro de 1938, escribiu a Indalecio Prieto que Modesto lle inspiraba unha gran confianza.

 Notas 

 Véxase tamén 

 Bibliografía 











 Ligazóns externas 

Juan "Modesto" Guilloto León
Xeneral Modesto. Republicano e miliciano

Categoría:Nados en 1906
Categoría:Finados en 1969
Categoría:Políticos do PCE
Categoría:Personalidades da guerra civil española
Categoría:Militares españois do Exército Vermello