Filoctetes

Filoctetes é un heroe da mitoloxía grega, fillo do rei Peante de Melibea, en Tesalia, e de Metone ou Demonasa.Segundo Hixino 97.8; 102; Grimal s.v. Filoctetes. 

 Traxectoria 
Filoctetes era famoso polo seu arco e frechas, sempre certeiras, armas que lle foron entregados por Heracles en agradecemento a que fose o único que se atreveu a plantar lume na pira funeraria sobre a que se colocou o semideus para morrer. Outra tradición di que herdou estas armas do seu pai, Peante, que foi quen as obtivo de Heracles. A versión máis popular di que foi Filoctetes quen prendeu lume á pira, pero Apolodoro afirma que foi o pai: "Alí [no monte Eta] levantando unha pira e subindo a ela, ordenou que plantaran lume. Pero como ninguén quixera facelo, prendeulle lume Peante, que pasaba por alí en busca do seu gando. Por iso, Heracles regaloulle o seu arco"  Pseudo-Apolodoro II, 7, 7. . Diodoro ou Ovidio  Ovidio IX, 231., entre outros, aseguran que foi Filoctetes, espontaneamente ou cumprindo ordes do pai: "Subiu [á pira] e ordenou ós seus seguidores que lle puxeran lume. Só lle obedeceu Filoctetes, que recibiu, como premio á súa lealdade, o arco e as frechas envelenadas do heroe"  Elvira Barba, px. 381..

Foi un dos pretendentes de Helena de Troia antes do matrimonio desta con Menelao. Obrigado polo xuramento prestado por tódolos pretendentes de defender o matrimonio de Menelao e Helena, Filoctetes partiu con Agamenón para participar na guerra de Troia, aínda que só achegou sete barcos á frota aquea <ref>Ilíada II, 717; Hixino 97.8; Grimal s.v. Filoctetes.</ref>, pero cando desembarcaron na illa de Lemnos foi mordido no pé por unha víbora cando estaba celebrando un sacrificio;  ou ben traboulle mentres Palamedes facía un sacrificio a Apolo pola vitoria en Ténedos Graves, px. 708.. 

Parece ser que este ataque da serpe foi inducido polos deuses. Segundo Hixino Fábulas 102; Graves, px. 709. foi Hera a que mandou a víbora como castigo por prender a pira funeraria de Heracles. Outras fontes din que este castigo dos deuses debeuse a faltar á súa palabra: Heracles esixiulle que nunca revelase o lugar da súa tumba e Filoctetes xurou gardar o segredo, pero terminou confesándoo indirectamente, cando subiu ó monte Eta e sinalara o lugar pisando alí onde o enterrara. Tamén se di que as cobras eran animais sagrados por ser gardiás do altar de Crisa Crisa, ou Crise, era un illote fronte a Lemnos, hoxe desaparecido baixo o mar. e que Filoctetes foi mordido cando limpaba un altar coa imaxe dunha cobra cun arco; así, Crisa sería unha divindade da illa, e foron os deuses os que fixeron que fose mordido por achegarse demasiado a ela Pero tamén se di que había unha ninfa chamada Crisa que se namorou del pero, como Filoctetes a rexeitara, fixo que a víbora o mordese (Graves, px. 709).. Así llo di Neoptólemo:

Finalmente, outra variante di que se feriu accidentalmente ó caerlle unha das frechas da alxaba. Lémbrese que estas frechas foran envelenadas co sangue da Hidra de Lerna, no segundo dos seus doce traballos Grimal s.v. Filoctetes.. Neste caso, a ferida tamén se explica como un castigo -indirecto- de Heracles pola súa indiscreción.

O caso é que a ferida se infectou e causaba fortes dores a Filoctetes, ata o punto de que os seus compañeiros, inducidos por Odiseo, fartos dos seus laídos e do hedor que desprendía a ferida, abandonárono na illa aproveitando que dormía. 

Tamén se di que a picadura da víbora se produciu en Témenos, aínda que logo sería abandonado en Lemnos cando a frota pasou preto desta illa. 

Todos os traxediógrafos coinciden en sinalar a Odiseo como instigador do abandono de Filoctetes, se ben a decisión correspondería a Agamenón, como comandante en xefe da frota aquea. 

Así describe Sófocles este momento, cando Filoctetes explica a Neoptólemo o que lle ocorreu:

Algúns engaden que non foi tanto polo cheiro da ferida como polos fortes e constantes berros de dor, que alteraban o silencio ritual dos sacrificios. A maiores, esta decisión puido estar baseada no feito de que na illa habería un culto a Hefesto Homero (Ilíada I.590ss) pon en boca de Hefesto que cando este defendeu á súa nai Hera fronte ó seu pai Zeus, este botouno fóra do Olimpo e foi caer na illa de Lemnos. e que os seus sacerdotes sabían curar as picadas das serpes; de feito, Filoctetes sería curado por Pilio, fillo de Hefesto, e grazas a isto puido ir cos seus compañeiros a Troia.

miniatura|esquerda|200px|Sófocles (busto no Museo Pushkin, Moscova)

Pero segundo a versión máis común, Filoctetes permaneceu só na illa durante dez anos Unhas fontes din que deshabitada (Sófocles, px. 435, 443), outras din que vivía nunha cova nun extremo da illa, illado dos seus habitantes (Homero VII.467). Hixino engade incluso que foi atendido e coidado por Ifímaco, un pastor do rei local Áctor (Fábulas 102)., malvivindo e sufrindo as súas dores, ata que o adiviño troiano Héleno, prisioneiro dos aqueos, profetizou que estes só conseguirían conquistar Troia grazas á acción conxunta de Filoctetes e as frechas de Heracles, e de Neoptólemo, fillo de Aquiles, xa morto nese momento. Segundo Sófocles, Odiseo e Neoptólemo foron buscalo a Lemnos e conseguiron enganar a Filoctetes para que acudise con eles a Troia, onde sería curado polo deus Asclepio Ou polos fillos deste, Podalirio e Macaón. Sófocles dá as dúas posibilidades: será curado polos fillos de Asclepio (verso 1334) ou polo propio Asclepio (verso 1437).. A lenda describe como Apolo conseguiu producir en Filoctetes un profundo soño Grimal di que este sería o primeiro caso documentado de cirurxía con anestesia (Grimal s.v. Filoctetes). para que Macaón ou Podalirio puidesen cortar toda a carne morta e apodrecida e lavar a ferida con viño, e finalmente aplicar unha herba milagrosa que o centauro Quirón  "O máis ecuánime dos centauros" (Ilíada XI,832). lle dera a Asclepio.

Filoctetes terminou aceptando ir a Troia e loitar na súa conquista, ben por ser enganado, ben por patriotismo ou ben porque esa a única forma de curar a súa ferida Neoptólemo dille: "Sabe tamén que ... non te virá o final desta penosa enfermidade ata que pola túa propia vontade vaias á chaira de Troia e, atopándote cos fillos de Asclepio, que están con nós, cures desta doenza" (Sófocles: Filoctetes, px. 486)..

Dise que foi el quen, co seu arco mitolóxico, disparou a frecha que acabaría coa vida de Paris, pero isto non resulta coherente coa historia da guerra porque Paris xa estaría morto antes de que Héleno fose capturado, incoherencia que Apolodoro explica argüíndo que foi Calcante o autor da profecía, non Héleno Pseudo-Apolodoro: Epítomes V, 8..

Unha vez tomada e incendiada Troia, os gregos regresaron ós seus lugares de orixe, con maior ou peor fortuna. Segundo se conta na Odisea, o regreso de Filoctetes a Tesalia foi felizOdisea III, 190.. Outras tradicións din que se desviou a Italia, onde fundou varias cidades no sur da península, e que terminou morrendo cando axudaba ós rodios que, ás ordes de Tleptólemo, se defendían dos bárbaros nativos.

 Filoctetes nos tráxicos gregos 
O mito de Filoctetes foi tratado polos tres poetas tráxicos pero só conservamos completa a obra de Sófocles, escrita no 409 aC. Na obra perdida de Eurípides, quen acompaña a Odiseo ata Lemnos é Diomedes; tamén o di así Hixino.

Segundo Eurípides, Odiseo consegue roubar o arco e as frechas e obriga así a Filoctetes a seguilos ata Troia. Sófocles conta que Odiseo explicou a Neoptólemo como enganar a Filoctetes pero que este, Neoptólemo, que non vía noble mentir así, explicoulle a profecía de Héleno e, coa axuda da aparición sobrenatural de Heracles, espertou o seu sentido de patriotismo.

 Iconografía 
miniatura|250px|Filoctetes na illa de Lemnos (Guillon-Lethiere)
A representación habitual de Filoctetes nas artes clásicas (vasos cerámicos xa nos séculos V e IV aC) e posteriores é co personaxe ferido e manifestando dor, só (ou, rara vez, con Agamenón, Aquiles ou Diomedes) e con aspecto descoidado. Pode verse unha serpe ós seus pés ou as frechas e o arco de Heracles. Con menor frecuencia, pode representarse tamén mentres que un médico lle cura as feridas.

Outra iconografía posible é no momento da chegada de Odiseo na súa busca. Nunha cráter de cara ao 380 aC, Filoctetes está no interior da cova onde vive, co arco colgado na parede, e Odiseo e a deusa Atenea ás portas da cova, falando esta cun mozo que ben pode ser Neoptólemo. Nunha urna etrusca, Filotectes está na porta da cova, con aspecto salvaxe e, fóra, Odiseo e Neoptólemo.

Non se volve a representar este mito ata o século XVIII, cando reaparece, por exemplo, nun cadro de Guillon Lethiere, no que o heroe, co pé vendado, intenta alcanzar unha ave que cazara. 

Tamén será tratado na literatura moderna (Fénelon, Voltaire, André Gide ou Sastre, entre outros).

 Notas 

 Véxase tamén 

Bibliografía





 Texto inglés no sitio Theoi.
 Texto latino no sitio da Bibliotheca Augustana (Augsburgo).
 Ed. de 1872 en Internet Arquive: texto latino en facsímile electrónico.




 {{Cita libro |título= Tragedias (Áyax. Las Traquinias. Antígona. Edipo rey. Electra. Filoctetes. Edipo en Colono) |nome= |apelidos= Sófocles |ano= 2021 |editorial= Gredos |isbn= 9788424939458|ref=harv}} 

Outros artigos
 Filoctetes, traxedia de Sófocles.

 Ligazóns externas 
 Eurípides: texto conservado de Filoctetes (Φιλοκτήτης).
 Fragmentos en francés no sitio de Philippe Remacle (1944 - 2011).
 Texto grego no sitio da Bibliotheca Augustana.
 Imaxes de Philoctetes en The Warburg Institute Iconographic Database 

Categoría:Heroes da mitoloxía grega
Categoría:Personaxes da Guerra de Troia