Sitta ledanti

Sitta ledanti (xeralmente chamada agatuñadeira da Cabilia ou de Alxeria) é unha especie de ave da familia dos sítidos que vive en certas partes montañosas de Alxeria. É unha agatuñadeira de tamaño medio, duns 12 cm de lonxitude. As partes superiores son grises azuladas, as inferiores son de cor rebezo clara tirando a gris. O macho distínguese da femia pola parte anterior negra do píleo. A especie é sedentaria ; come artrópodos en verán, e sementes en inverno. A estación de reprodución ten lugar de maio a xuño. O niño constrúeno nas árbores, e nel poñen de tres a catro ovos, chocados pola femia. Os pitos son alimentados polos dous pais.

A agatuñadeira da Cabilia é a única especie de aves endémica de Alxeria, onde só vive en certos bosques de coníferas do norte do país na zona da Cabilia. O seu nome científico rende homenaxe a Jean-Paul Ledant, o naturalista amador belga que a descubriu en 1975; a descrición do paxaro realizouna o ornitólogo francés Jacques Vielliard. A nova deste descubrimento sorprendeu moito no mundo da ornitoloxía e foi obxecto dunha cobertura dos medios internacional. A especie está estreitamente emparentada con Sitta krueperi. A ave só ten unha área de distribución relictual e limitada, ameazada polos incendios, a erosión e a acción humana ; a especie é, pois, considerada na Lista Vermella da IUCN como «en perigo».

 Descrición 

É unha agatuñadeira de tamaño medio, que mide entre 11,5 e 12,5 cm, e pesa uns 18 g. As partes superiores son globalmente grises azuladas; a cola presenta unha pequena banda branca subterminal abeirada de beixe. O ventre é beixe asalmonado claro ata as subcaudais; estas últimas son grises na base. O macho ten a fronte negra, e unha liña ocular escura, separadas do píleo por unha longa banda superciliar branca nítida. Na femia, o píleo e a banda superciliar son do mesmo gris que o dorso, e a parte anterior do píleo é algo máis escura (cando a plumaxe está gastada), pero non tanto coma no macho. Nos dous sexos a cara e gorxa son brancas. O iris é negro acastañado, as patas gris chumbo e o peteiro gris azulado. Ten algunhas manchas grises difusas nas subcaudais. A plumaxe dos individuos novos é semellante á da femia, pero máis apagada e cunha banda superciliar pouco aparente; ao abandonaren o niño, o crecemento do peteiro e a pigmentación do mesmo e das patas son incompletos.

No seu hábitat, esta especie non se pode confundir con ningún outro paxaro. A agatuñadeira máis próxima xeograficamente é Sitta europaea que poboa algunhas localidades do Rif; esta especie é máis grande que a da Cabilia, non ten cor negra no píleo e as partes inferiores tenas amarelas (ou brancas en certas subespecies) tirando a laranxa arredor do cu.. A agatuñadeira da Cabilia lembra moito á agatuñadeira corsa (Sitta whiteheadi), mais o píleo negro diferenza os machos: o píleo da especie da Cabilia cobre a parte anterior da cabeza, mentres que no corso cobre toda a cabeza. As partes inferiores son de cor marrón avermellada na especie de Alxeria. Filoxeneticamente é moi próxima a Sitta krueperi, coa parte anterior do píleo escuro no macho e a banda superciliar branca marcada, pero a agatuñadeira de Krüper ten as partes inferiores grises claras e unha gran mancha pectoral marrón avermellada.

 Ecoloxía e comportamento 
 Vocalizacións 

A chamada que emite é a típica dun sítido, un tsiit tsiit. Os adultos utilizan tamén unha chamada asubiante en caso de presenza dun intruso, posiblemente para defender o territorio. O seu canto é un asubío nasal, composto dunha serie de elementos ascendentes, cunha breve nota terminal, repetidos de vagariño, que poden transcribirse como un vuui-di vuui-di vuui-di. É unha repetición de sete a doce frases durante de dous a catro segundos. A paxaro pode igualmente producir un trilo rápido di-du-di-du-di-du, e se é molestado, emitir un cheeh áspero e repetido comparable á chamada dun gaio. As súas vocalizacións poden escoitarse na páxina web de Xeno-canto.

 Alimentation 

Os datos sobre a dieta da especie proveñen principalmente dun estudo realizado en 1978 por dous ornitólogos alemáns. A dieta varía segundo a estación. En verán aliméntase principalmente de insectos (esencialmente eirugas e coleópteros) e arañas que atopa percorrendo os troncos e polas dos carballos. No inverno, os insectos son máis escasos e come sementes de coníferas que lle aseguran un fornecemento constante de alimento. Aliméntase xeralmente só, mais pode formar bandadas mixtas de alimentación fóra da tempada reprodutora.

 Reprodución 

miniatura|Corte dun niño no tronco dunha árbore..

A estación reprodutora é de maio a xuño en Tamentout e no monte Babor, e empeza máis cedo ou máis tarde segundo a condicións meteorolóxicas e a abundancia de alimento; nas altitudes máis elevadas, pode que comece máis tarde. No Parque Nacional de Taza, o período reprodutor remata a finais de xuño. O niño constrúeno nun burato das árbores, ás veces nun niño abandonado de peto real (Dendrocopos major), nun abeto morto ou nun carballo ou cedro, e está xeralmente situado a entre catro e quince metros do chan. O fondo do niño está forrado con restos vexetais (cachiños de madeira, follas mortas) e animais (plumas de coruxa, pelos de porco bravo). Aínda que a incubación a fai só a femia (o macho non ten placa incubadora), os dous proxenitores alimentan as crías. Nos niños adoita haber tres ou catro pitiños no momento de botaren a voar. Despois da tempada reprodutora os adultos efectúan unha muda completa e os individuos novos unha muda parcial.

 Distribución e hábitat 
upright=1.6|miniatura|esquerda|Área de distribución da agatuñeira da Cabilia alxeriana.

É unha especie endémica de Alxeria, única especie de ave nesa situación. Vive en certos relevos da Cabilia, onde se encontra en catro localidades illadas separadas por zonas desaxeitadas para a supervivencia desta especie. Foi descuberta por primeira vez no monte Babor, a só uns vinte quilómetros da costa mediterránea. O seu hábitat óptimo comprende alí uns 2,5 km2, e a zona só alberga 80 parellas segundo unha estimación de 1985. Tamén foi localizada no Guerrouch, dentro do Parque Nacional de Taza, en 1989, este macizo conta cunha poboación máis importante de arredor de 350 individuos. En 1990 descubríronse efectivos máis reducidos noutras dúas localidades próximas a este parque, en Tamentout e en Djimla. A ave podería estar presente noutras carballeiras da pequena cabilia, pero a súa busca nelas foi polo momento infrutuosa.

Esta paxaro vive en bosques de Quercus entre os 350 e 1 120 m de altitude e nos bosques mixtos de carballos, pradairos, chopos e coníferas a partir dos 2 000 m de altitude. Gústanlle os bosques húmidos con grandes árbores que lle ofrezan cavidades para aniñar, principalmente: abetos de Numidia (Abies numidica, unha especie endémica do monte Babor),  cedros do Atlas (Cedrus atlantica), especies de Quercus (Quercus afares, Quercus suber e Quercus faginea). O Djebel Babor (monte Babor), dominado polos abetos, ten un clima máis ben fresco e húmido, con neve en inverno ; no Guerrouch, os carballos dominan e o clima é máis cálido e seco. A baixas altitudes, como en Tamentout, os bosques están dominados polo Quercus faginea e as densidade de poboación son bastante máis baixas que en altitudes maiores (por riba dos 1 000 m, onde esta especie é substituída por outros Quercus de folla caduca como Quercus canariensis e Quercus afares. Un estudo feito no monte Babor entre os veráns de 1981 e 1982 mostrou que os factores aparentemente favorables para esta agatuñadeira nese macizo eran "a diversidade de especies de árbores, o grosor (ou a idade) das árbores e indirectamente o clima de altitude".

 Taxonomía e sistemática 
 Descubrimento e nomenclatura 

A agatuñadeira da Cabilia foi descuberta por Jean-Paul Ledant, un enxeñeiro agrónomo belga apaixonado da ornitoloxía, en outubro de 1975. Identificouno como claramente diferente dos outras agatuñadeiras, e escribiu á Academia das ciencias (da que eran membros Henri Heim de Balsac, especialista na fauna norteafricana, e Jacques Vielliard, ornitólogo), para informar do seu descubrimento. Os científicos eran inicialmente incrédulos, pero traballaban entón nunha revisión dos sítidos na que se ían incluír as agatuñadeiras corsa e de Krüper, e animaron de todos modos a Ledant a tornar ao lugar. Este intentouno varias veces durante o inverno, pero o monte estaba demasiado cuberto de neve para permitir a súa exploración. Ledant foi finalmente acompañado de Vielliard en abril de 1976 para observar as crías nos niños, que nacían máis tardíos nese macizo montañoso en condicións climáticas difíciles. Tiveron que agardar ata xullo para observar o comportamento de alimentación e algúns primeiros voos, e para faceren gravacións e intentos de chamadas ás agatuñadeiras utilizando os cantos das agatuñadeiras corsa e de Krüper. Só censaron entón unha ducia de parellas, pero o 5 e 6 dese mes, Vielliard sacrificou incluso unha parella de adultos que acabaran de alimentar as crías, e eses espécimes serviron de tipos para caracterizar a especie. Estes espécimes foron conservados na casa do descritor e eran o holotipo e paratipo, pero xa estaban gravemente danados despois de 2005 polo ataque de insectos, e foron finalmente cedidos ao Museo Nacional de Historia Natural de París.

A especie foi formalmente descrita na revista Alauda por Jacques Vielliard en 1976 co seu nome actual, Sitta ledanti. Este descubrimento sorprendeu moito no mundo da ornitoloxía, e o paxaro parecía un supervivente dun mundo perdido, o monte Babor. De feito, en ornitoloxía, a observación dunha especie endémica descoñecida na área mediterránea non se producira desde había case un século, co descubrimento cheo de similitudes da agatuñadeira corsa (Sitta whiteheadi) en 1883. No Paleártico, o último paxaro vivo descuberto foi a ave de Afganistán Pyrgilauda theresae, descrita en 1937, mentres que a avenoiteira Caprimulgus centralasicus, que non foi descrita ata 1960, fora en realidade descuberta en 1929.

En decembro de 1976, o ornitólogo suízo Éric Burnier fixo saber na revista Nos Oiseaux que el mesmo descubrira a especie de maneira independente o 20 de xuño do mesmo ano, antes de saber por unha noticia no xornal Le Monde do 28 de xullo de 1976 que fora precedido no descubrimento e que a especie acaba de ser bautizada. Publicou algúns debuxos e notas de campo, explicando que oíra o canto da ave, e despois de aproximarse a só uns metros dos paxaros, considerou que mesturaban as características da agatuñadeira corsa e da de Krüper. A única agatuñadeira coñecida no Maghreb era entón Sitta europaea que vive nalgunhas localidades do Rif e da cordilleira do Atlas marroquí, lonxe do monte Babor, polo que sabía que estaba tratando cunha especie nova.

 Filoxenia 

A agatuñadeira da Cabilia pode ser situada no subxénero, Micrositta, descrito polo ornitólogo ruso Sergei Buturlin en 1916, e non comprende ningunha subespecie. Charles Vaurie agrupou en 1957 Sitta whiteheadi, Sitta canadensis e Sitta villosa, que considera moi próximas, no grupo «canadensis». O ornitólogo alemán Hans Löhrl sinalou unha certa diverxencia con Vaurie despois de ter estudado a ecoloxía e os comportamentos dos paxaros americanos e corsos, e publicou as súas notas de campo en 1960 e 1961. Na súa descrición da agatuñadeira da Cabilia de 1976, Vielliard dedicou unha parte do seu artigo ás posibles relacións entre as diferentes especies e a súa historia evolutiva. Suxeriu que Vaurie se fixou demasiado nunha "similitude morfolóxica superficial" para aproximar a agatuñadeira corsa á canadense, e que a especie corsa debía máis ben formar xunto coa Sitta krueperi un grupo denominado "agatuñadeiras mesoxeas" (sitelles mésogéennes), no cal "Sitta ledanti acaba de incluírse providencialmente".

En 1998, Éric Pasquet estudou o xene do citocromo b do ADN mitocondrial dunha decena de especies de agatuñadeiras, incluídas as diferentes especies do grupo de Sitta canadensis, que el definiu como formado por seis especies, que correspondían ao subxénero Micrositta canadensis, villosa, yunnanensis, whiteheadi, krueperi e ledanti. A especie Sitta yunnanensis non foi incluída no estudo. Pasquet concluíu que Sitta whiteheadi está próximo filoxeneticamente a Sitta villosa da China e a Sitta canadensis de Norteamérica, estas tres especies forman o grupo irmán dun clado que agrupa Sitta krueperi e Sitta ledanti. As tres primeiras especies estarían incluso suficientemente próximas como para constituír subespecies, rexeitando a teoría mesoxea de Vielliard e confirmando así as conclusións de Charles Vaurie. Porén, co gallo de manter a estabilidade da taxonomía, todos conservan o seu estatuto de especie.

As conclusións do estudo son, de acordo coa morfoloxía das especies, que as agatuñadeiras canadense, corsa e chinesa comparten como carácter derivado ter un píleo enteiramente negro, presente unicamente nos machos, o que é unha característica única entre os sítidcos e familias emparentadas. O segundo clado, que agrupa as agatuñadeiras de Krüper e da Cabilia, tería como sinapomorfía o ter o píleo negro nos machos; este dimorfismo sexual está ausente nos individuos novos.

 Bioxeografía 
En 1976, o ornitólogo suízo Paul Géroudet suxeriu que as agatuñadeiras mesoxeas poboarían noutrora unha faixa de árbores resinosas bastante continua arredor de todo o Mediterráneo, que se fragmentaría, e só quedarían dela algúns refuxios de difícil acceso onde estas diferentes especies puideron evolucionar illadas. En 1998 estableceuse a súa filoxenia, e Pasquet concluíu que a historia paleoxeográfica do grupo sería a seguinte: a diverxencia entre os dous clados principais do «grupo canadensis» parece que tivo lugar hai máis de 5 millóns de anos, a finais do Mioceno, cando o clado de krueperi e ledanti se instala na cunca do Mediteráneo na época de crise salina messinienne; as dúas especies que o constituían diverxeron hai 1,75 millóns de anos. O outro clado dividiuse en tres, con poboacións que abandonaron Asia polo leste e darían lugar á agatuñadeira canadense norteamericana, despois, hai aproximadamente un millón de anos polo oeste, marcan a separación entre as agatuñadeiras corsa e chinesa.

 Ameazas e conservación 
 Poboacións e status 

Cando se descubriu a agatuñadeira da Cabilia, os ornitólogos estimaban que a especie só contaba cunha ducia de parellas e temíase que "a súa rareza atraería os coleccionistas", e que o anuncio do seu descubrimento causaría a súa desaparición. O descubrimento en 1989 da poboación máis importante do Parque Nacional de Taza mostrou que a especie estaba menos ameazada do que parecía e que este endemismo non se limitaba só ao monte Babor. A distribución actual da agatuñadeira da Cabilia parece estar limitada pola dos bosques onde vive, e a fragmentación das poboacións podería indicar que a especie estaba noutros tempo máis espallada, antes de que a deforestación a deixase confinada nos pequenos illotes de verdor nos que habita hoxe. A especie ten unha débil poboación: os seus efectivos poderían non superar os 1 000 individuos. A ave está situada na categoría das especies con entre 250 e 999 individuos maduros, o que corresponde a 350-1 500 individuos en total. Aínda que son necesarias cifras precisas para confirmalo, estes efectivos son considerados en declive debido á redución do seu hábitat que sofre a especie.e A Unión Internacional para a Conservación da Natureza considéraa unha «especie en perigo» desde 1994.

 Ameazas 

A principal ameaza que plana sobre a agatuñadeira da Cabilia é a destrución do seu hábitat. Os incendios, especificamente, destrúen os antigos bosques mixtos das alturas do monte Babor, que son substituídos por vexetación máis pobre, dominada por cedros. O pastoreo de gando e a deforestación ilegal (en monte Babor e Tamentout) son outra ameaza ao seu hábitat, que afecta mesmo no Parque Nacional de Taza. Pódese salientar tamén que a construción, na década de 1970, dunha estrada conduciu á erosión dos solos e a un aumento do risco de incendio, ou incluso a loita antiterrorista na rexión é unha fonte de prexuízos para a especie. A agatuñadeira da Cabilia podería contar con varios predadores durante o seu período de incubación, como a donicela, o leirón careto ou o peto real.

 Protección 

A lei alxeriana sitúa a especie baixo a protección do decreto 83-509 do 20 de agosto de 1983 relativo ás especies animais non domésticas protexidas, fixando unha lista das 32 especies de paxaros protexidos en Alxeria. A agatuñadeira da Cabilia foi obxecto dunha petición realizada en 1980 polo organismo International Council for Bird Preservation (hoxe chamado BirdLife International) que solicitou ao goberno federal dos Estados Unidos de América engadir 60 especies estranxeiras ás listas federais de especies ameazadas. Esta petición foi publicada no diario oficial américano (o Rexistro federal) ao ano seguinte, pero estas especies, entre as que estaba a agatuñadeira da Cabilia, non foron incorporadas ás listas ata 1995.

A poboación meirande encóntrase nunha área protexida, o Parque Nacional de Taza. Para salvagardar a especie sería bo coñecer ben o tamaño das poboacións existentes e as súas preferencias ecolóxicas. Avanzáronse xa algunhas medidas de protección, que propoñen a restauración e preservación do hábitat por medio da reforestación, a plantación de bosques de quecemento fóra dos bosques actuais, e tamén a prevención dos incendios. Esta agatuñadeira serve como especie emblemática para a conservación do bosque do Djebel Babor (monte Babor).

 A agatuñadeira da Cabilia e o home 

O descubrimento da especie foi dado a coñecer primeiro en Le Monde o 27 de xullo de 1976 (data do 28), despois difundiuse na prensa mundial e nas revistas máis especializadas como Science et Vie ou La Vie des Bêtes; foi tamén tratada nunha entrevista de Radio France. As autoridades alxerianas mostraron un grande interese polo paxaro: en 1979 organizaron un Seminario internacional sobre a ornitoloxía alxeriana do 5 ao 11 de xuño e o mesmo ano os correos alxerianos imprimiron un selo postal coa imaxe dun macho adulto desta agatuñadeira sobre un tronco boca abaixo, dun valor de 1,40 dínares.

 Véxase tamén 

 Bibliografía 






 Refrencias taxonómicas 
 COI Sitta ledanti. Consultado o 2 de xuño de 2015
 Zoonomen Sitta ledanti. Consultado o 26 de febreiro de 2013
 Avibase - 5415A0C3B199BF84 Sitta ledanti. Consultado o 26 de febreiro de 2013
 CatalogueofLife Sitta ledanti Vielliard, 1976 . Consultado o 26 de febreiro de 2013


 Ligazóns externas 
 uBIO - 5134 Sitta ledanti Vielliard, 1976. Consultado o 20 de novembro de 2013.

 Notas 

Categoría:Sítidos