Hebreos

Os hebreos (do latín Hebraei e do grego antigo Hebraioi [Ἑϐραῖοι], e ambos á súa vez do hebreo ‘Ivrīm [עברים]) son un antigo pobo semita do Levante mediterráneo  (Próximo Oriente) establecidos no ano 616 a. C, tamén son devanceiros dos israelitas e do pobo xudeu.Isto se desprende dos textos bíblicos que, para xudeus e cristiáns "conteñen a palabra de Deus"; ditos textos son a Tora e a Biblia. 
Na súa etimoloxía de hebreo, o DRAE, 22.ª ed., inclúe un "quizá del acadio ẖapiru[m], [acaso significando] paria". Posiblemente isto se deba a que existen algunhas teorías que buscan conectar os "habiru" —aos que tamén se coñece como apiru— cos hebreos bíblicos. Porén, o certo é tales intentos de relacionar ao grupo dos apiru (Habiru) co xentilicio "ivrim" carecen polo momento de probas concluíntes para sustentar tamaña idea. Escritos tales como os de Juan de la Torre Suárez non só son incompatibles co texto bíblico senón que ademais proclaman abertamente a súa propia "egiptomanía". Rainey explica que a suposta relación entre habiru e os hebreos non é máis que unha expresión de desexo. Véxase Anson F. Rainey, Unruly Elements in Late Bronze Canaanite Society, en Pomegranates and Golden Bells, ed. David Pearson Wright, David Noel Freedman, Avi Hurvitz, Eisenbrauns, 1995, p. 483. Para unha discusión, ver O. Loretz, Habiru-Hebräer, Berlín, 1984; N. Na'aman, "Habiru and Hebrews: The Transfer of a Social Term to the Literary Sphere", JNES, 45, 1986, pp. 271-88; y A.F. Rainey, Habiru-Hebräer, 1987. "Habiru" non designa ningunha agrupación étnica e é un termo empregado na Antigüidade para referirse tanto a grupos semitas como para outros que non o son: "a conexión [entre habiru e os hebreos], si é que hai algunha, permanece escura" (J.D. Douglas, The Zondervan Illustrated Bible Dictionary, 2011, p. 557). Por outra banda, o sentido dado a "hapiru" na etimoloxía proposta polo DRAE carece de referencia o sustento científico e por isto non é máis que unha hipótese.

A tradicional fonte de referencia para os hebreos é a Biblia, cuxo contido tamén se atopa nas escrituras hebreas da Tora. Segundo estas fontes os hebreos constitúen o grupo monoteísta inicial, que é descendente dos patriarcas posdiluvianos Abraham, Isaac e Xacob.

Segundo a Biblia e as tradicións hebraicas (orais e escritas), os hebreos foron orixinarios de Mesopotamia. Eran nómades, vivían en tendas, posuían rabaños de cabras e ovellas, utilizando asnos, mulas e camelos como portadores. Seguindo a Abraham, os hebreos emigraron cara a Canaán, a terra prometida por Deus aos descendentes do primeiro patriarca. Varias táboas descubertas en Mari certifican frecuentes migracións a través do Crecente Fértil.

Abraham é considerado o primeiro hebreo por deixar o seu Caldea natal, e atravesar "do outro lado do río" Éufrates. O patriarca e os seus asíntanse en Canaán: en Siquem (actual Nablus), Beerseba ou Hebrón. Aos poucos, mestúranse cos poboadores locais e convértense en agricultores sedentarios. O pobo de Israel era veciño doutros, como os edomitas, moabitas, amonitas e ismaelitas. O trazo distintivo dos hebreos foi a súa convicción na existencia dun único Deus (Yavé). Segundo os textos do Tanak, o pobo de Israel é elixido por Deus para a revelación de principios fundamentais (tales como o Dez Mandamentos contidos na Tora) e é co primeiro patriarca do pobo hebreo que Deus establece a súa Alianza ou Pacto, tamén coñecido como Convenio Abrahámico: 
miniatura|E.M. Lilien, Abraham contempla as estrelas, estampa, 1908.Imaxe incluída na edición alemá de Os Libros da Biblia.

Na Biblia, Israel é o nome nacional dos hebreos. Inicialmente e na súa condición tribal, os hebreos non posuían un nome que os distinguise historicamente como grupo. O cambio do nome do terceiro patriarca, quen de "Xacob" pasa a chamarse "Israel" (Xénese 32:24 e 32:28http://www.abibliagalega.com/pentateuco/xenese/capitulos-31-35/) é reflexo o feito histórico coñecido como unión das tribos hebreas iniciais e do seu triunfo sobre os cananeos.Hebrews, Jewish Encyclopedia, versión sen editar 1906; accedida 17 de xullo de 2013 Ou, dito doutro xeito, "hebreos" eran antes da conquista da terra de Canaán e "israelitas" chamarallos a partir de devandito acontecemento (século VI a.C.)."Hebrew (people)", Encyclopædia Britannica, 2008, Encyclopædia Britannica Online, accedida 20 de decembro de 2008 e 17 de xullo de 2013: "Hebrew, any member of an ancient northern Semitic people that were the ancestors of the Jews. Biblical scholars use the term Hebrews to designate the descendants of the patriarchs of the Hebrew Bible (Old Testament)—i.e., Abraham, Isaac, and Jacob (also called Israel [Genesis 33:28])—from that period until their conquest of Canaan (Palestine) in the late 2nd millennium bce. Thenceforth these people are referred to as Israelites until their return from the Babylonian Exile in the late 6th century bce, from which time on they became known as Jews."

Na actualidade, "hebreo" emprégase para designar a todo aquel que sexa membro ou descendente do pobo de Abraham, Isaac, e Xacob.Hebrews, thefreedictionary.com, accedido 17 de xullo de 2013 Hebreo é hoxe ademais sinónimo de israelita e xudeu.Aarón Alboukrek y Gloria Fuentes Sáenz, Diccionario de sinónimos y antónimos, Larousse-La Nación, 2005, p. 139: "hebreo"

Nalgúns idiomas modernos, entre eles o grego, italiano, romanés e moitas linguas eslavas, "hebreos" é empregado como etnónimo estándar de xudeus.
dereita|miniatura|A dispersión dos fillos de Noé despois do Diluvio. A área ocupada por Sem e a súa descendencia, o Crecente Fértil, atópase marcado en vermello. C.V. Monin, Géographie des Hébreux et Tableau de la dispersion des peuples après le déluge, 1838-39. O propósito deste mapa era establecer o órigen xeográfico dos hebreos, de aí a expresión "Xeografía dos hebreos" no seu título.

 Hebreos e tradición xudeocristiá 
dereita|miniatura|Inspiración bíblica na arte. Julius Schnorr von Carolsfeld, Deus móstralle a Abraham as estrelas, gravado, 1860. A palabra de Deus é fonte de esperanza para Abraham e fonte de inspiración na arte: "Agora mira ao ceo e conta as estrelas, si éche posible contalas. E díxolle: Así será a túa descendencia." —Xénese 15:5.
Segundo a historia e as tradicións xudía e cristiá, a formación do pobo hebreo ten lugar durante o segundo milenio antes da Era Común, posiblemente ao redor de 1800 a.C. Aínda que existen certas dificultades para determinar a localización precisa dos primeiros hebreos na historia, iso débese en gran parte a que a tradición dese grupo humano foi ante todo oral e non escrita.Josy Eisenberg, Histoire des Juifs, París, 1970, primeira parte. Pero Shlomo Sand propón o uso do término "mito-historia" (Comment le peuple juif fut inventé?, 2011). O problema é que o prisma a través do cal Sand observa aquelo que el denominamito-historia pouco e nada ten que ver coa historia en si mesma senón coa súa propia axenda persoal que é político-ideolóxica. É indubidable que o mito xoga no el caso da orixe dos hebreos un papel tan importante como que o que xoga no caso da orixe de calquera outro pobo e no que concirne á súa propia identidade. Acerca das primeiras civilizacións do Crecente Fértil, véxase o Atlas of World History, Londres, 2004, pp. 26-27, 30-31. E non só foi a tradición oral nos seus inicios senón que ademais foino durante moitos séculos.Para o xudaísmo, por exemplo, a tradición oral é sagrada e continúa viva incluso na actualidade. Al menos en teoría, a tradición oral é tan sagrada para esa relixión como o é o texto escrito da Tora. O que as tradicións e cultura dos hebreos, así como tamén os seus coñecementos e percepción do mundo, sexan inicialmente transmitidas de modo verbal e de xeración en xeración deu lugar ao que hoxe poden parecernos ser inconsistencias na subsecuente tradición escrita.Acerca das transformacións do hebreo escrito na literatura relixiosa, véxase María Martha Fernández, "Hebreo", Transoxiana, 2005 Os parámetros do mundo antigo non eran precisamente os mesmos que os do mundo de hoxe. Así, por exemplo, a concepción do mundo, a noción do tempo e mesmo o ritmo de vida eran sen dúbidas diferentes aos nosos.

Ao considerar ao grupo étnico dos hebreos é necesario lembrar que a Biblia non foi concibida para ser un mero texto de historia con presuncións científicas senón un testemuño colectivo transcendental no cal os crentes, tanto xudeus como cristiáns, atesouran desde hai xa máis de dous milenios o que consideran ser revelación e palabra do seu Deus.Por isto non é unha fonte fiable de sucesos ocorridos na vida real senón en realidade unha recompilación de contos e lendas propias de culturas posteriores. Aquelo que Clive Lawton, xudeu ortodoxo, explica acerca dos Evanxeos é tamén aplicable a todos os textos bíblicos como o seu conxunto: "o punto [fundamental do texto bíblico] non é a precisión histórica, senón o ser un comentario didáctico e incluso [a veces ata] polémico da historia"; Jesus through Jewish Eyes, BBC, 23 de xuño de 2009 (accedido 21 de julio de 2013). A través dese artigo títulado "Jesús visto por ojos judíos", Lawton recoñece ademais que a estrutura de pensamento dos catro Evanxelistas lle resulta verdadeiramente familiar, dado que esta, segundo el, presenta varios puntos en común coas escolas de pensamento hebreo (ás que el coñece perfectamente).

No que a "hebreos" concirne, as principais fontes de coñecemento son tanto a tradición oral como a escrita, sendo o texto bíblico fonte de información e tamén fonte de inspiración, desde hai como mínimo vinte e catro séculos.H.W.F. Saggs, "Le monde juif d'avant l'Exil" (1979), en: Le monde du judaïsme, ed. E. Kedourie, París, 2003, pp. 37ff.Tradición escrita: documentos históricos

 Crenzas, ritos e ética 

 Monoteísmo 
dereita|miniatura|O Tetragramatón hebreo lese de dereita a esquerda. O catro caracteres hebreos (יהוה) son catro consoantes, «YHVH».
dereita|miniatura|Circuncisión de Ismael. Gravado de Gerard Hoet, 1728.
dereita|miniatura|O Decálogo ou Lei mosaica. Jekuthiel Sofer, 1768. Bibliotheca Rosenthaliana, Ámsterdam.
Os hebreos cren nun Deus exclusivamente. Na Antigüidade, o mundo que rodeaba aos hebreos era politeísta, fetichista e idólatra. A tradición —neste caso hebrea e islámica—, preservou unha significativa lenda achega do rexeitamento de Abraham respecto dos ídolos (aniconismo), cousa que o conduciu a unha eventual destrución dos mesmos.Cuando era joven y vivía aún en Caldea, Abraham en cierto día destruyó los todos ídolos de barro de la tienda que poseía su padre en Ur Kasdim; todos menos uno. Su padre no había estado presente durante la destrucción de los ídolos y, al regresar a la tienda, le preguntó a Abraham que había sucedido. Abraham, sin inquietarse, le respondió que súbitamente hubo una lucha feroz entre los ídolos y que el figurín que aún permanecía entero en la tienda de hecho era el que había ganado esa terrible lucha. 
Proveniente de la tradición oral, este episodio aniconista se encuentra hoy registrado tanto en el Midrash (Midrash Bereishit Rabbah 38:13) como en el Corán (Qur'an 21:51-70). Para el punto de vista hebreo, véase Shraga Simmons, Abraham breaking Idols , Ask the Rabbi en About.com, consultado 15 de enero de 2012. Para un estudio de la relación que exsiste entre las fuentes hebreas e islámicas, véase M.S.M. Saifullah, The Story of Abraham and [the] Idols in the Qur'an and Midrash Genesis Rabbah, Islamic Awareness, 2002-6, consultado 15 de enero de 2012. 
El episodio narrado tendrá más tarde influencia en la iconoclasia de David y de Mahoma respecto a la idolatría pagana. Ello puede obsevarse en ejemplos tales como La lucha de las tropas de David contra los filisteos y destrucción de los ídolos de estos últimos en Baal-Perazim y Asa quema los ídolos paganos (Rudolf von Ems, Weltchronik, Praga, siglo XIV, folios 265r. y 325r.; Landesbibliothek, Fulda), además de La entrada de Mahoma a Meca acompañada de la destrucción de los ídolos paganos, donde el profeta islámico es retratado como una llama de fuego (Bâzil, Hamla-i haydarî, Cashemira, 1808; Biblioteca Nacional de Francia, París).

Os hebreos cren en Yahvé. Por respecto, evitan deliberadamente mencionar ou polo xeral escribir o seu nome propio. Adoitan referirse a Deus como Ha-Shem ("O Nome" [de Deus]) ou Barúj Ha-Shem (Bendito [é/sexa] o Nome [de Deus]). Os hebreos empregan ademais expresións tales como Elohím (literalmente "Deuses", pero significando "Deus de Deuses"), El-Elión ("Deus Supremo" ou "O Altísimo"), El-Shadái (Deus Todopoderoso) e O Ha-Rajamím (Divos Misericordioso). Asígnanlle tamén moitos outros nomes e, entre eles, frecuente é o uso de Adón ("Señor"), Adonái ("O meu Señor") así mesmo como Eli ("O meu Deus") e Eloheinu ("O noso Deus").

Na escritura, o nome propio de Deus (Yahvé) é expresado a través de catro letras hebreas (יהוה «YHVH») ás que os hebreos, por respecto ao "Creador do Mundo" (Boré Ha-Olám) e "Rei do Universo" (Mélej Ha-Olám), abstéñense de pronunciar. Por estar en hebreo composta de catro letras, a palabra en cuestión é denominada "Tetragrámaton".Para unha discusión acerca de Yahvé, os seus atributos e o tetragrámaton, véxase Yahveh.

Yahvé non posúe forma humana nin tampouco é a Natureza, senón o seu creador. É espírito e posúe ademais atributos que lle son propios (é eterno, todopoderoso, etc.). Pero os hebreos seguen o camiño do aniconismo e evitan por tanto representalo en termos visuais.

 Pacto e Alianza 
Yahvé realiza o seu Pacto con Abraham, quen actúa en representación do pobo hebreo. Deus comprométese a brindarlle protección e axuda constantes, unha descendencia moi numerosa e a terra prometida (Canaán). O pobo hebreo comprométese pola súa banda a ser incondicionalmente fiel a Yahvé e á aceptación da súa vontade divina.Escrito está na Biblia:

A proba ou demostración do acordo entre Deus e Abraham dáse a través do rito da circuncisión, por medio da cal se selou o pacto. Ela constituirá ademais un sinal da submisión e fidelidade dos hebreos para con Deus. Os hebreos son a partir dese entón os "Fillos do Pacto" (Bnei Brit). Unha vez practicada, a circuncisión por outra banda constitúe de seu unha característica que lles outorga aos descendentes de Abraham identidade, pertenza para co grupo inicial e identificación para co pactado polo primeiro patriarca hebreo.Como tradición ritual, a circuncisión é incluso hoxe practicada tanto por xudeus como por musulmanes, grupos que se perciben a si mesmos como descendentes directos do primeiro patriarca postdiluviano e son, a raíz disto, os herdeiros e continuadores do Convenio Abrahámico. Todo home da casa de Abraham ou descendente do mesmo era circuncidado ao oito días de nacer e recibía entón o seu nome.Seguindo a tradición abrahámica e tamén a lei mosaica, Xesús de Nazaret foi circuncidado aos oito días de nacer (Lucas 2:21). O feito, que establece a liñaxe de Xesús e o identifica como descendente de Abraham, foi representado por numerosos artistas europeos.  A alianza entre Deus e o pobo hebreo é posteriormente ratificada no Monte Sinaí, ao recibir Moisés as Táboas da Lei co Dez Mandamentos.

 Mesianismo 
Os hebreos cren na chegada futura dun Mesías e no papel protagónico do pobo hebreo niso, xa que segundo as Escrituras é precisamente dese pobo que xurdirá o Mesías.No caso do xudaísmo a fuente principal é a Tora (Biblia hebraica); o cristianismo posúe o seu sustento profético en dita fonte, denominándoo Antigo Testamento.

 Ética 
Unha característica importante da relixión hebrea é a moral. Segundo a alianza ou pacto, Yahvé ten dereitos sobre o home porque o creou, por tanto determínalle prohibicións e limitacións, pero tamén lle marca o camiño para que alcance a súa plenitude e felicidade. Yahvé establece o Dez Mandamentos, que se resumen do seguinte modo: prohíbese o politeísmo e a idolatría; a va invocación do nome de Deus así como o xuramento en falso; prohíbese matar; roubar; mentir; cobizar bens alleos; ordénase o honrar aos pais e a observancia do día de descanso.Respecto ao día de descanso e baseados nas tradición hebreas, o xudaísmo celebra o shabat desde a aparición da primeira estrela o día venres ata a súa reaparición ao día seguinte; o cristianismo toma o día domingo como día de descanso.

As escrituras dos hebreos reflicten os seus costumes e pensamentos morais. A gran diferenza do pobo hebreo respecto dos demais pobos antigos é que os hebreos son monoteístas. Cren nun Deus bo e xusto, pero tamén sumamente celoso e esixente no que respecta a fidelidade que o pobo lle debe en virtude do convenio selado con Abraham e os seus descendentes.

 Migracións 

 Exipto e o Éxodo 
No Século XIV a. C. parte dos hebreos establecidos en Canaán emigraron a Exipto debido á fame negra que arrasou a rexión. Alí foron recibidos e traballaron para os exipcios. Inicialmente realizaron diversos traballos, logo posiblemente de formar parte do sistema de corvea, mediante o cal quen non podían pagar os tributos coa colleita debían facelo co seu traballo, polo cal debían traballar para o Faraón. A débeda de corvea era herdada polos descendentes, co cal sempre había algún membro da familia dentro do sistema de corvea. Segundo a tradición oral e escrita terminaron sendo escravos. Cara ao Século XIII a. C. rebeláronse e regresaron a Canaán, baixo a guía de Moisés. A súa saída de Exipto e posterior travesía polo deserto coñécense como o Éxodo do pobo hebreo. No monte Sinaí, Moisés recibiu de Deus o Decálogo e transmitiuno ao pobo hebreo.

 Retorno a Canaán 
Ao volver a Canaán os hebreos reuníronse con outras tribos hebreas que permaneceran alí. Estableceuse a monarquía e baixo os reis Saúl, David e Salomón combateron con éxito aos filisteos e amalecitas. Salomón construíu o primeiro Templo de Xerusalén.Logo da morte de Salomón o reino dividiuse en dous: Israel ao norte e Xudá ao sur. Isto foi seguido por un longo período de guerras cos pobos veciños, conflitos internos e até confusión relixiosa.

 Sociedade 
miniatura|Biblia de Alba, texto sefardí, biblia hebraica traducida ao romance, 1422-1433, fol. 57v: Tribos de Dan e Gad (fillos de Xacob). Inscricións: "Figura de Dan e a súa pendon [...] a figura dun culebro con ás de agila e da outra par unha aguyla"; "Figura de Gad e no seu estandarte da maneira de omnes afinados como jineste".
A sociedade israelita estaba intimamente relacionada coa súa relixión. O núcleo da sociedade hebrea é a familia. Esta é patriarcal. O pai é a máxima autoridade. Existían tamén os escravos; que se obtiñan por compra ou por ser prisioneiros de guerra. Nos tempos de nomadismo, os hebreos vivían en tendas con poucos mobles. Esta forma de vida facilitáballes o seu traslado en procura de pastos para os seus rabaños. Logo de asentarse en Canaán, habitaron en casas de pedra, rodeados de hortos, conformando poboados.

 Economía e actividades 
Os hebreos, establecidos en Canaán, dedicáronse á agricultura e a gandaría. O cultivo característico era a oliveira e a vide, tamén obtiveron legumes e lentellas. O pastoreo de ovellas, bois, cabras, cabalos e camelos acompañaba a actividade agrícola. Tamén traballaron cerámica e confeccionaron numerosos tecidos de la e liño, o máis importante da súa actividade económica foi o comercio. Isto debíase a que o seu lugar de asentamento, Palestina, era unha terra ponte, é dicir, un lugar de tránsito de mercadores entre Mesopotamia e Exipto: exportaban aceite e viño e importaban metais, marfil e especias.

 Organización social 
 O patriarcado
O núcleo da sociedade hebrea era a familia patriarcal, na cal o pai era a autoridade máxima. Ao principio, os hebreos vivían en grupos familiares ou clans dirixidos polo máis ancián, o patriarca, que administraba xustiza, dirixía a guerra e os ritos relixiosos.

O novo rei enfrontou aos inimigos, conquistou Xerusalén e converteuna en capital do Estado.

 Organización política 
Cada un dos doce fillos de Xacob/Israel era o representante dunha tribo e, como eran doce, coñécellas como as doce Tribos de Israel. Os símbolos de cada unha delas figuran nunha serie de estampiñas deseñadas por G. Hamori e emitidas polo moderno Estado de Israel en 1955-56; cada unha delas presenta unha inscrición hebrea cunha cita proveniente da Biblia. As tribos de Israel inicialmente non formaron un só estado, pero en caso de perigo aceptaban o liderado dun único xefe, chamado Xuíz, que xeralmente se desempeñaba como caudillo do seu pobo. Leste reunía poderes sobre as tribos con considerable autoridade. Elas formaron unha especie de confederación que deu lugar ao reino unido de Israel que tivo por reis a Saúl, David e Salomón. Logo da morte de Salomón, en 941 a.C., tivo lugar unha forte rivalidade entre as tribos que conduciu á división do reino en dúas unidades políticas claramente separadas en 931 a.C.:

a) O dez tribos do norte formaron o Reino de Israel, con capital en Samaria, 931-722 a.C.

b) As dúas tribos do sur formaron o Reino de Xudá, con capital en Xerusalén, 931-587 a.C.

Esta división levou a unha gradual deterioración nos planos político, económico e relixioso de ambos os reinos hebreos.

 Artes 
A maioría das obras literarias foron compiladas e organizadas durante o período de apoxeo da monarquía e por obra do rei. Merecen especial mención os salmos, os proverbios, os cantos nupciais do Cantar de Cantárelos, as Crónicas, a Xénese, o Éxodo, os Xuíces, os Reis e outros libros denominados sapienciais, como o Eclesiastés. Valoraron a música e empregárona nas cerimonias relixiosas. O shofar é un instrumento musical hebreo (corno de cordeiro utilizado para convocar ás cerimonias rituais). Tamén utilizaron liras e cítaras, sistros, pandeiros ou adufes, e frautas. Posuíron relativamente poucas obras de arte visual, prescindindo  especialmente de máscaras ou esculturas porque elas eran asociadas coa idolatría; o cuarto Mandamento explicitamente prohibe a súa fabricación en tanto que medios de impersonar aquilo relativo á deidade ou xa como ídolos: para os hebreos, Deus non posuía forma humana (e está posición é mantida aínda hoxe polo xudaísmo). A arte foi polo xeral de tipo xeométrico e tendeu cara á abstracción.En marcado contraste a toda posible mímesis ou imitación da aparencia da natureza ou de calquera aspecto material del mundo visible. Con todo, déronse excepcións de tipo artístico, sendo valoradas só aquelas que esencialmente tiveron como propósito o responder á necesidade de producir arte ritual e litúrxico. Destacada ademais foi a arquitectura do Templo de Xerusalén (en cada unha das súas versións), así como os palacios e vivendas dos nobres. Durante o período da monarquía unida, os hebreos desenvolveron un tipo de orde arquitectónica ao que se coñece como proto-xónico.Jewish Art, Tel Aviv: Massada, 1961, cols. 93-95.

Instrumentos musicais hebreos na filatelia de Israel; deseños de Miriam Karoly, 1955-56.

 O termo hebreo no contexto contemporáneo 
O termo é frecuentemente empregado como sinónimo de xudeu e israelita. En Israel, por exemplo, a principal institución académica leva por nome "Universidade Hebrea de Xerusalén" (fundada en 1925).

Por mor das matanzas de comunidades xudías enteiras que foron perpetradas en Polonia entre 1939 e 1945, Gabriela Mistral escribiu un poema titulado "Ao pobo hebreo", evocando nel a súa terrible condición, particularmente no terceiro verso:

 Notas 

 Véxase tamén 

 Bibliografía 
 Simón Dubnow, Manual de la Historia Judía, Buenos Aires: Sigal, 1977.
 Paul Johnson, La historia de los judíos (A History of the Jews, 1987), Zeta, 2010, ISBN 978-84-96581-89-0.
 Jesús Peláez del Rosal, Los orígenes del pueblo hebreo: de Abrahán a Maimónides, 4.ª ed., Córdoba: El Almendro, 2003. Colección Estudios de Cultura Hebrea. ISBN 978-84-86077-56-3.
 Juan Pedro Cavero Coll, El pueblo judío en la historia, 2009, ISBN 978-1-84799-732-6.

 Outros artigos 
 Pobo xudeu
 Reino de Xudá

Categoría:Xudaísmo
Categoría:Migración