Represión franquista

dereita|miniatura|300x300px|Fosa común en Estépar, provincia de Burgos, con 26 vítimas do bando republicano. A escavación tivo lugar nos meses de xullo e agosto do 2014.
A represión franquista refírese ao longo proceso de violencia física, económica, política e cultural que sufriron durante a guerra civil española os partidarios do bando republicano na zona sublevada, e durante a posguerra e o réxime de Franco os perdedores da guerra civil -os republicanos-, os que os apoiaban ou podían apoialos, os que eran denunciados como antifranquistas -fóseno ou non-, así como posteriormente os membros de organizacións políticas, sindicais e en xeral quen non estaba de acordo coa existencia da ditadura franquista, manifestaban a súa oposición á mesma e quen constituían ou podían constituír un perigo para a mesma.

Na historiografía non española, a represión franquista adóitase denominar terror branco (white terror en inglés, terreur blanche en francés).Antony Beevor, La guerra civil española, col.Stanley G. Payne, A History of Spain and Portugal, Tomo 2 Capítulo 26, 'The Spanish Civil War of 1936-1939' (consultado o 23 de xullo de 2010).Guy Hermet, La Guerre d'Espagne, Seuil, 1989.Pierre Broué e Émile Témime, La Révolution et la guerre d'Espagne, Ediciones de Minuit, 1961, (reedición en 1996)

O período álxido de represión e violación dos dereitos humanos (que corresponde ao chamado "terror branco") empezou co alzamento militar de xullo de 1936 e considérase que rematou en 1945, cando a segunda guerra mundial puxo fin ás ditaduras de Hitler e Mussolini, principais apoios do réxime franquista. A partir de 1945, ano da promulgación do Foro dos Españois, adóitase falar de represión franquista, unha represión que se aplicou durante toda a ditadura até o falecemento de Francisco Franco o 20 de novembro de 1975.Stanley G. Payne, El régimen de Franco (1936–1975). Alianza Editorial, Madrid, 1987. ISBN 84-206-9553-X.

Segundo distintos informes coincidentes, España é o segundo país do mundo en número de desaparecidos cuxos restos non foron recuperados nin identificados, tras Camboxa.Jueces para la democracia acusa al Gobierno de incumplir la ley de memoriaEl Gobierno se queja por la "excesiva atención" de la ONU a los desaparecidos del franquismo."España es el segundo país con más desaparecidos después de Camboya" .Al menos 88.000 víctimas del franquismo continúan sepultadas en fosas comunes.

 Tipos de represión 
miniatura|245x245px|Milicianos republicanos caídos prisioneiros dos sublevados durante a Batalla de Guadarrama.
A ditadura franquista recorreu ó longo de toda a súa existencia, até 1976, ós métodos represivos propios de todo réxime non democrático. A non observancia destas prohibicións levaba penas de cárcere, sancións e multas, así como violencia física na primeira fase represiva do réxime. A represión exercida polo franquismo estendeuse a toda a sociedade e pode clasificarse do seguinte modo:

 A represión violenta e física 

 Axustizamentos, asasinatos e desaparicións forzosas 
miniatura|Localización xeográfica das fosas ou lugares de enterramento da guerra civil española das que se dispón información.

Símbolos segundo a actuación realizada sobre cada unha delas:

Fonte: Ministerio de Xustiza de España 
Inclúe os axustizamentos "legais", en cumprimento de sentenzas ditadas por tribunais militares durante o período da guerra civil, os asasinatos ilegais, as chamadas sacas, practicadas á marxe das autoridades militares, pero co pleno coñecemento de que se estaban levando a cabo. As "sacas" foron especialmente intensas durante os meses de xullo e agosto de 1936. Dentro do ámbito da represión física tamén se inclúe o encarceramento e calquera pena de privación de liberdade. A represión violenta e física exercida polo réxime continuou despois da fin da contenda, en período de paz, e prolongouse até os anos 1970, adoptando métodos non tan masivos e máis axustados á legalidade establecida polo sistema xudicial vixente naquel período. As desaparicións forzosas seguiron producíndose até despois da segunda guerra mundial.BBC, 16/10/2008, La Historia detrás de la decisión, consultado o 26/06/2011.La ONU insta a España a juzgar el franquismo, 17/09/2010 lavozdeasturias.Urgente ratificar Convención sobre desapariciones forzadas: CICR y AI , publimetro 30-08-2010.  Moitos dos encargados da represión ou a administración nos campos foran vítimas na zona republicana, e por este motivo mantiveron unha vontade de furia e vinganza cara aos vencidos.Hugh Thomas (1976); Historia de la Guerra Civil Española, páx. 993 Tampouco os funcionarios de alta instancia da posguerra se mostraron moi contrarios a este clima de represión e vinganza: O Director Xeral de Prisións, Máximo Cuervo Radigales, e o xefe do Corpo Xurídico Militar, Lorenzo Martínez Fuset, contribuíron en non pouca medida a crear este clima represivo.Hugh Thomas (1976); Historia de la Guerra Civil Española, páx. 991

 Balance 
Moitas das vítimas foron enterradas en fosas comúns repartidas por toda España, a miúdo fóra dos cemiterios e espalladas polo campo, e sen que a súa morte fose inscrita nos rexistros civís. Desde principios dos anos 2000, diversas asociacións de vítimas do franquismo como a Asociación para a Recuperación da Memoria Histórica encargáronse de localizar estas fosas para identificar os restos dos axustizados e entregalos ós seus familiares para que puidesen darlles unha sepultura digna. A lei de memoria histórica, aprobada en decembro de 2007, pretende facer efectivos os novos dereitos recoñecidos ás vítimas do franquismo para equipararlas ás vítimas do outro bando, e estableceu un mapa de fosas e vítimas, en constante actualización.

Segundo o historiador británico Antony Beevor, o número total de vítimas da represión franquista podería achegarse a 200.000, tendo en conta que en varias provincias o reconto aínda non fora efectuado en 2005.Antony Beevor, La Guerre d'Espagne, Calmann-Lévy, 2006, páxs. 180-181, ISBN 2-7021-3719-9

Segundo o historiador británico Hugh Thomas, o balance da represión levada a cabo polos nacionais cifraríase en 75.000 mortos durante a guerra, dos que dous terzos corresponderían aos primeiros meses do conflito (incluíndo as execucións nos campos de concentración, as ordenadas polos tribunais despois de 1936 e os mortos na fronte).Hugh Thomas, La guerre d'Espagne, Robert Laffont, 2009, páxs.209 e 711. Estas cifras alcanzarían 100.000 mortos se se inclúen os represaliados polos nacionais nos territorios conquistados.

Diversas estimacións presentan cifras ao redor de 150.000 vítimas, algunhas apuntando até 400.000 mortos, segundo o período considerado e a inclusión ou non das vítimas mortas en campos de concentración.CASANOVA, Julían; ESPINOSA, Francisco; MIR, Conxita; Moreno Gómez, Francisco.Michael Richards, A Time of Silence: Civil War and the Culture of Repression in Franco's Spain, 1936-1945, Cambridge University Press, 1998, páx.11.Gabriel Jackson, La república española y la guerra civil RBA., 2005, Barcelona. páx.466. O historiador francés Guy Hermet subliña que os masacres se prolongaron máis tempo baixo o goberno franquista. En canto aos centos de miles de presos internados en campos de concentración franquistas, 192.000 serían fusilados, ás veces varios anos despois da fin da contenda, con picos de varios centenares de execucións ao día nalgúns períodos de 1939 e 1940.Guy Hermet, La Guerre d'Espagne, Seuil, 1989, páx. 180.

 Nenos roubados 
Episodio menos coñecido da represión franquista, o réxime alentou separar a nenos das súas nais cando estas estaban encarceradas. Cando os nenos nados no cárcere alcanzaban tres anos de idade (que non era común ao recibir intencionadamente unha dieta hipocalórica que lles provocaba unha alta mortalidade), e cando non existían familiares que puidesen facerse cargo deles, pasaban a ser "tutelados" pola Sección Feminina da Falanxe, e en particular polos Padroados de Redención de Penas que se encargaban de educar aos fillos dos detidos.Franco desplegó en la postguerra la "multi-represión" contra los vencidos con métodos nazis Segundo estudo publicado por Ricard Vinyes, entre 1944 e 1945 o Padroado de San Pablo contabilizou 30.000 menores fillos de encarcerados e exiliados, aos que habería que engadir 12.000 tutelados polo Padroado da Merced.</ref>Los niños robados del Franquismo , Ruth Alvarado Sánchez. O auto de instrución realizado polo Xulgado de Instrución Penal n° 5 da Audiencia Nacional española cifra en 30.960 o número de nenos de detidos republicanos cuxas identidades foron supostamente cambiadas no Rexistro Civil para que fosen entregados a familias que apoiaban o réxime franquista.«Report of the Working Group on Enforced or Involuntary Disappearances - Mission to Spain (A/HRC/27/49/Add.1)». 

En novembro de 1940, o Ministerio de Gobernación publicou un decreto sobre os orfos de guerra, a saber fillos de pais fusilados ou desaparecidos (exiliados, esquecidos nos cárceres, fuxitivos e clandestinos), segundo o cal só «persoas irreprochables desde o punto de vista relixioso, ético e nacional» podían obter a tutela deses nenos. En decembro de 1941, unha lei permitiu que os nenos que non lembrasen o seu nome, fosen repatriados ou cuxos pais non puidesen ser localizados fosen inscritos no Rexistro Civil baixo un novo nome, o que facilitou que puidesen ser adoptados de forma irregular. Esta práctica estendeuse a todo o período da ditadura franquista.

Na súa Declaración de condena da Ditadura Franquista do 17 de marzo de 2006 (Recomendación 1736, punto 72, 73, 74 e 75), o Consello de Europa afirmou que os «nenos perdidos» son vítimas do Franquismo, dado que os seus «apelidos foron modificados para permitir a súa adopción por familias adictas ao réxime». Tamén afirmou que «o réxime franquista invocaba a 'protección de menores' pero a idea que aplicaba nesta protección non se distinguía dun réxime punitivo», e que «frecuentemente eran separados das demais categorías de nenos internados nas Institucións do Estado e sometidos a malos tratos físicos e psicolóxicos».Audiencia Nacional: Auto del juez Baltasar Garzón de 18 de noviembre de 2008.

 A represión administrativa 
Practicada con todos os funcionarios do Estado Republicano, tanto nas institucións Centrais, como en deputacións e municipios, levada a cabo mediante un proceso de purga coñecido co nome de depuración. Os funcionarios eran castigados con sancións que ían desde o encarceramento, o traslado forzoso, a suspensión de emprego e soldo, a inhabilitación e a separación. Para a obtención dunha praza, dábase prioridade aos leais ao Movemento Nacional, e esixíase a presentación de "certificados de boa conduta" expedidos polo xefe local de FET e das JONS —a través dos informes do Servizo de Información e Investigación— e o cura da parroquia.Paul Preston, The Spanish Civil War. 

Miles de oficiais que serviran á República foron expulsados do exército.Javier Tusell, La dictadura de Franco, Ediciones Altaya, Madrid, 1996, páx. 174

 A represión educativa 
A represión administrativa practicada no Sistema Educativo foi especialmente intensa, tanto no ensino primario e secundario como nas universidades. Institucións pioneiras de educación superior e de investigación como a Residencia de Estudantes de Madrid foron desmanteladas por ser consideradas subversivas, e os contidos educativos foron revisados para axustarse aos estritos criterios políticos, relixiosos e culturais do Réxime, en todos os niveis do ensino.La destrucción de la ciencia en España: depuración universitaria en el franquismo, por Luis E. Otero Carvajal, Editorial Complutense, Madrid, 2006, ISBN-10 84-7491-808-1, ISBN-13 978-84-7491-808-3 A cuarta parte dos mestres e profesores de España foron expulsados do ensino.Helen Graham, The Spanish Civil War.  Xa foi estudada no caso do Maxisterio Nacional, con diversas investigacións de ámbito nacional e local. O Corpo de Funcionarios e Telégrafos tamén foi obxecto de estudo e investigación, así como diversos concellos.

Nos casos de persoas afectadas polas depuracións políticas tanto no ámbito laboral como nas administracións públicas, estas víronse privadas do seu dereito a percibir unha xubilación.

 A represión relixiosa 
A relixión católica foi instaurada como relixión oficial do Estado, e a súa doutrina declarada fonte de inspiración da lexislación.Segundo o artigo 6 do Fuero de los Españoles de 1945, texto orixinal de 1945 .Art. 2 da Ley de Principios del Movimiento Nacional de 1958: La Nación española considera como timbre de honor el acatamiento a la Ley de Dios, según la doctrina de la Santa Iglesia Católica, Apostólica y Romana, única verdadera y fe inseparable de la conciencia nacional, que inspirará su legislación.
As demais relixións quedaron limitadas ó ámbito privado e prohibíronse as súas manifestacións públicas. No entanto, en 1967 foi reformada a lei para incluír no seu articulado a liberdade relixiosa, prohibindo as manifestacións externas de toda relixión que non fose católica, e reafirmando a protección oficial que o Estado brindaba a esta última.Artº 6 del Fuero de los españoles, texto reformado en 1967. Os lazos privilexiados entre o Estado e a Igrexa católica levaron a que se falase de nacional catolicismo.El Nacional Catolicismo (España), por Stanley G. Payne en artehistoria.jcyl.es.

 A represión lingüística 
Implicaba a prohibición ou ridiculización das linguas de España diferentes do  castelán, única lingua recoñecida politicamente. A posguerra xerou unha nova brutalidade despois da ocupación de Cataluña: odio á autonomía catalá, a represión contra a lingua e a cultura propias. Nos primeiros anos de posguerra, perseguiu de forma sistemática a lingua e a cultura catalás, vascas e galegas, sobre todo na administración, nos medios de comunicación, na escola, na universidade, na sinalización pública e en xeral en toda manifestación pública. Os nomes propios non casteláns foron ilegais até 1976Barreiro Carballal, C (2014). "Luchas de ayer, disputas de hoy y desafíos de mañana", Editorial Cultiva Libros S.L., os funcionarios tiñan prohibido falar outro idioma que non fose ao castelán, e a prohibición de películas que non estivesen nesta linguaJuvino, F., & Pilar, M. (2008). A Represión lingüística en Galiza no século XX. Vigo: Edicións Xerais de Galicia.. Os principais axentes represivos no caso galego a nivel lingüístico eran, porén, a Igrexa Católica e a escolaRei, F. F. (2016). Situación da lingua galega desde 1963 á actualidade. Lengas. Revue de sociolinguistique, (79).da Torre, M. R., & Silva, X. M. B. (2016). A repressão franquista na língua galega. A desfeita de uma realidade linguística, cultural e nacional. Caracol, (11), 10-37..

 A represión económica 
miniatura|Expediente de responsabilidades políticas de Lino García Vázquez. Tribunal Regional de Responsabilidades Políticas de La Coruña. Juzgado especial de incautaciones de Orense. Juzgado civil especial de responsabilidades políticas de La Coruña.
A represión económica foi practicada mediante multas económicas (pago de cantidades fixas), incautacións totais ou parciais de bens e embargos de contas bancarias, decididas pola Comisión Central de Bens Incautados polo Estado e por comisións provinciais de incautación. Aplicouse en virtude dun decreto aprobado o 10 de xaneiro de 1937, en particular os seus artigos 6 e 8 que sancionaban economicamente a "os responsables de danos ou prexuízos causados a España". O 9 de febreiro de 1939, a Lei de responsabilidades políticas ampliou ese decreto para "liquidar as culpas contraídas por quen contribuíron con actos ou omisións graves a forxar a subversión vermella, a mantela viva durante máis de dous anos e a entorpecer o triunfo do Movemento Nacional". O artigo 10 impuña sancións económicas a todos os condenados por tribunais militares. Estas sancións aplicábanse mesmo tras o falecemento do condenado. As incautacións realizábanse a particulares, partidos políticos, asociacións, firmas comerciais.Fondos documentales sobre la Guerra Civil y Postguerra española conservados en el archivo del ministerio de Justicia, Ana María Fernández Hidalgo, María José Remón Ripalda, Boletín de la ANABAD (Federación Española de Asociaciones de Archiveros, Bibliotecarios, Arqueólogos, Museólogos y Documentalistas) XXXIX (1989), núms. 3-4. Só en Galicia, estímase que até 1945 o réxime franquista abriu expediente civil ou político a 14.492 persoas sospeitosas de ser de esquerdas ou de non ter un comportamento «acorde coas novas circunstancias».Pérez Pena, Marcos (1 de xullo de 2016). 

Esta lei aplicábase non só a todos os opositores ao réxime senón tamén aos que serviran civil e militarmente baixo a Segunda República. Vulneraba a irretroactividade penal, castigando ideas e actos anteriores ao levantamento franquista, e por tanto legais cando se realizaron.La represión en la provincia de Segovia en los orígenes del régimen de Franco - La represión económica y administrativa, por Santiago Vega Sombría (Universidad Complutense, Madrid), revista Hispania Nova, nº 4, 2004

Á parte das multas gobernativas e as incautacións, a represión económica exercíase tamén mediante as subscricións patrióticas obrigatorias. Empregadas primeiro nos anos de guerra para sufragar as campañas bélicas dos nacionais, as subscricións patrióticas mantivéronse baixo o Réxime e tiñan un forte impacto propagandístico. Eran todo menos voluntarias, xa que se alguén non contribuía segundo as súas posibilidades económicas era multado, e publicábanse as multas en prensa cun propósito claramente intimidatorio.

O 13 de abril de 1945, o Ministerio de Xustiza publicou un decreto que declarou extinguidos os procedementos de Responsabilidades Civís e Políticas e os tribunais creados para a súa aplicación, ao considerar cumprida a súa misión. Creou a Comisión Liquidadora de Responsabilidades Políticas para resolver os casos pendentes e os recursos presentados contra as sentenzas sancionadoras. Boa parte dos recursos foron sobresidos ou indultados, e os bens e o diñeiro incautados foron devoltos nas décadas posteriores, por un importe equivalente ao que tiñan nas datas de incautación, o que representaba unha forte devalorización.

A restitución do patrimonio histórico e acumulado dos sindicatos de traballadores, asociacións empresariais e sociedades vinculadas a eles, non se tratou até o inicio da Transición, cando un Real Decreto Lei de 1976 repartiu entre os sindicatos maioritarios os bens acumulados polo sindicato vertical, recentemente abolido. A devolución do patrimonio histórico das organizacións sindicais non foi contemplada de feito até a aprobación en 1986 da Lei de Cesión de Bens do Patrimonio Sindical Acumulado.El patrimonio sindical acumulado, por Francisco Javier Magaña Balanza e Sara Rico Letosa, Universidade de Zaragoza, en dialnet.unirioja.es.

 A represión laboral 
Levada a cabo en todos os ámbitos produtivos, con despedimentos de posto de traballo, inhabilitacións laborais e profesionais. As organizacións patronais realizaban listas de "vermellos" ou "sindicalistas" para evitar que entrasen ás empresas. No caso de membros de profesións liberais, foi levada a cabo polos propios colexios profesionais, despois da súa correspondente depuración.
Os funcionarios públicos que serviran durante a República foron despedidos de acordo coa "Lei de depuración".

 A represión política 
Prohibíronse os partidos políticos, sindicatos, asociacións e xornais non afíns ao réxime. Anulouse a liberdade de expresión para opinións contrarias ao goberno ou simplemente discrepantes, e estableceuse desde as mesmas instancias de goberno un sistema de censura de todos os medios de comunicación.

 A represión cultural 
A censura foi aplicada a temas non relacionados directamente coa política: literatura, poesía, música, artes plásticas, cine e teatro. Impúxose un modelo cultural definido segundo os criterios establecidos polo Estado. A censura que aplicaba o réxime afectou a todas as actividades intelectuais e aos medios de comunicación, e chegou a incluír a manipulación fotográfica.Los castos retoques del franquismo en el septimo arte
O cine e o teatro serían vítimas dunha dobre censura civil e eclesiástica, sendo prohibidas obras de diferentes autores.

Antes de ser representadas, as obras de teatro tiñan que pasar o filtro da Xunta de Censura de Obras Teatrais que, en moitas ocasións, impuña a eliminación de frases, a desvirtuación de diálogos e situacións dramáticas, e mesmo a súa prohibición total. O nacente teatro realista, do mesmo xeito que a novela e o cine realista, foi prohibido por ser considerado próximo ao marxismo, e censurábanse as obras que representaban aspectos da realidade española que o réxime se esforzaba en ocultar. Se as obras temperás de Antonio Buero Vallejo, primeiras mostras do realismo social no teatro da posguerra española, escaparon á censura, dúas obras súas foron prohibidas máis adiante. Na década de 1940, prohibíronse varias obras de Jardiel Poncela (aínda que apoiase o levantamento franquista), Juan José Alonso Millán, Alfonso Paso, Alfonso Sastre, Lauro Olmo, José María Rodríguez Méndez e Francisco Nieva, e reduciuse a boa parte dos dramaturgos españois ao ámbito do teatro de cámara. Recuperouse a liberdade de expresión nos escenarios o 4 de marzo de 1978, durante a Transición democrática, cando entrou en vigor o Real Decreto 262/1978 sobre liberdade de representación de espectáculos teatrais.Muñoz Caliz, Berta (30 de marzo de 2006). 

Na novela o réxime non puido evitar que algúns escritores reflectisen as míseras condicións de vida daqueles anos corenta. Un pintor, o palentino Ambrosio Ortega, Brosio, foi a persoa que máis anos permaneceu nos cárceres franquistas, ao permanecer preso desde 1947 até 1970 pola súa colaboración co maquis.Leonoticias «El Museo de la Siderurgia y la Minería presenta este sábado la exposición 'Brosio, el pintor de los mineros' » Consultado o 14 de maio de 2013El Norte de Castilla «Fallece a los 90 años Brosio, el pintor de los mineros.Diario Palentino «Muere Ambrosio Ortega Alonso "Brosio", conocido como el "pintor de los mineros".

 Extensión da represión 
A represión franquista iniciouse no mesmo comezo da guerra civil, naquelas provincias onde triunfou rapidamente a conspiración armada contra a República, o chamado Alzamento, finalizando na década dos anos 70, coa morte de Francisco Franco. Desde un punto de vista historigráfico a época do "Terror branco" propiamente dito incluiría a Guerra Civil (1936–39) e os primeiros nove anos da ditadura franquista.Beevor, A. (2006). The Battle for Spain: The Spanish Civil War 1936–1939 Weidenfeld & Nicolson. pp.89–94. Decenas de miles de vítimas están enterradas de maneira anónima en fosas comúns distribuídas por todo o estado (2.382 segundo o Ministerio de XustizaPascual, R. (2016). Solo Camboya tiene más fosas comunes que España. El Periódico de Catalunya.), das cales máis de 600 se localizan en Andalucía.Moreno Gómez, F. (2008) 1936: el genocidio franquista en Córdoba. Editorial Crítica. p.11 A fosa máis grande é a do Cemiterio de San Rafael na cidade de Málaga, onde se atoparon 4.571 corpos de vítimas da represión.Cenizo, N. (2014). En memoria de la mayor fosa común de España. eldiario.es A Asociación para a Recuperación da Memoria Histórica (ARMH) leva a cabo traballos de exhumación de fosas e identificación de vítimas.

Carecemos de cifras concretas e completamente fiábeis da represión a nivel de todo o estado. O principal motivo é a ocultación que fixo o réxime franquista, destruíndo centos de documentos relaccionados coa represiónPreston, P. (2006). The Spanish Civil War. Reaction, revolution & revenge. London: Harper Perennial. p.316Espinosa, F. (2006). La justicia de Queipo. Barcelona: Editorial Crítica. p.4Espinosa, F. (2006). Contra el olvido. Historia y memoria de la guerra civil. Barcelona: Editorial Crítica. p.131 e a falsificación de documentos relaccionados coa morte de republicanos.Preston, P. (2006). The Spanish Civil War. Reaction, revolution & revenge. London: Harper Perennial. pp.315-316Fontana, J. (Ed.). (1986). España bajo el franquismo: coloquio celebrado en la universidad de Valencia, noviembre de 1984. Universidad; Crítica: Departamento de Historia Contemporánea. p.22Espinosa, F. (2006). La justicia de Queipo. Editorial Crítica. pp.172-173 O hispanista estadounidense Gabriel Jackson afirma que:Jackson, G. (1967). The Spanish Republic and the Civil War, 1931-1939 Princeton: Princeton University Press. p.534

Estudos académicos sobre o número de mortos
Existen numerosas estimacións do número de vítimas, aínda que non todas teñen o mesmo nivel de fiabilidade:

 Estimación  Fonte58.000-60.000Ramón Salas LarrazabalLarrazábal, R. S. (1977). Pérdidas de la guerra. Planeta.83.000Pío Moa Rodríguez 
Martín Rubio 150.000  Julián CasanovaMaestre, F. E., Casanova, J., Mir, C., & Gómez, F. M. (2004). Morir, matar, sobrevivir: La violencia en la dictadura de Franco.  Grupo Planeta (GBS). p.8
"Victimas de la guerra civil" (1999)Juliá, S., & Casanova, J. (1999). Víctimas de la guerra civil. Madrid: Temas de Hoy. pp.411-412 175.000  Josep FontanaFontana, J. (Ed.). (1986). España bajo el franquismo: coloquio celebrado en la universidad de Valencia, noviembre de 1984. Universidad; Crítica: Departamento de Historia Contemporánea. p.22
Hugh ThomasThomas, H. (2001). The Spanish civil war. Penguin Books. pp.900-901 180.000  Paul PrestonPreston, P. (2007). The Spanish Civil War: reaction, revolution and revenge. Harper Perennial. p.202 200.000  Antony BeevorBeevor, A. (2012). The Battle for Spain: The Spanish Civil War 1936-1939. Penguin Books. p.94  400.000  Gabriel JacksonJackson, G. (1967). The Spanish republic and the Civil War, 1931-1939. Princeton: Princeton University Press. p.539
Michael RichardsRichards, M. (1998). A Time of Silence: Civil War and the Culture of Repression in Franco's Spain, 1936-1945. Cambridge University Press. p.11.

Cifras por provincias e comunidades autónomas
Si existen, por outro lado, numerosos estudos fiábeis a nivel local, provincial e autonómico. Na táboa podemos ver algunhas das cifras que deron a coñecer estas investigacións: 

 Comunidade autónoma  Provincia  Represiónfranquista  Represiónrepublicana Andalucía Almería  373375398   465y Muñoz, R. Q. C. (1997). Represión en la retaguardia republicana: Almería, 1936-39. Librería Universitaria.466471  Cádiz  2.5073.000Espinosa, F. (2006). Contra el olvido. Historia y memoria de la guerra civil. Editorial Crítica. 2006. Barcelona. p.2903.0713.303  9596 Córdoba  9.579Preston, Paul. The Spanish Civil War: Reaction, Revolution & Revenge Harper Perennial. 2006. London. p. 307.9.58911.27511.581Moreno Gómez, F. (2008). El genocidio franquista en Córdoba. Crítica.  2.060 Granada  5.048Gibson, I. (1983). The Assassination of Federico García Lorca. London: Penguin Books. p.1648,50012.504  9941.024 Huelva  6.019Romero, F. C. (Ed.). (2012). La represión franquista en Andalucía: balance historiográfico, perspectivas teóricas y análisis de los resultados (Vol. 1). Centro de Estudios Andaluces.Martínez López, F. (coord.), Gómez Oliver, M. C. (coord.). (2014). La memoria de todos . Sevilla: Fundación Alfonso Perales. pp. 53-54.  101 Xaén  1.3922.641Ortega, C. R. M. (2009). La represión franquista en la comarca de La Loma. Editorial Visión Libros. Page 21.2.9193.0403.317Sánchez Tostado, L. M. (2011). Guerra Civil y dictadura en Jaén. Memòria Antifranquista 11, p. 44.  1.8821.924Sánchez Tostado, L. M. (2011).  Guerra Civil y dictadura en Jaén. Memòria Antifranquista 11, p. 44. Málaga  7.0007.471  2.607 Sevilla  8.00011.500Márquez, J. M. G. (2004). La represión franquista en la provincia de Sevilla. Estado de la cuestión. Ebre 38, (2), 1-14.12.50912.854Márquez, J. M. G. (2012). Las víctimas de la represión militar en la provincia de Sevilla (1936-1963). Asociación Andaluza Memoria Histórica y Justicia.13.520  479480 Total  39.92047.33950.09358.113  8.3678.6838.763 Aragón Huesca  1.519  1.160Nuez, E. C. (2001). El" terror rojo" en la provincia de Huesca: la lucha contra el orden social y sus representantes durante la guerra civil española. In Nuevas tendencias historiográficas e historia local en España: actas del II Congreso de Historia Local de Aragón (Huesca, 7 al 9 de julio de 1999) (pp. 217-224). Instituto de Estudios Altoaragoneses. Teruel  1.340  1.702 Zaragoza  6.0296.029-6.546Espinosa Maestre, F. (2008). Informe sobre la represión franquista. Estado de la cuestión.  Report prepared for the Preliminary Investigations 399/2006-E, Central Court of Instruction number 5, Madrid  192742 Total  8.5238.888-9.405  3.0543.6043.901 Asturias  Asturias  5.9527.160Curcó, C. M., & Solé, J. G. (2013). Duelo y memoria. Espacios para el recuerdo de las víctimas de la represión franquista en la perspectiva comparada. Universidade de Lleida. pp. 84-85.  2.000 Illas Baleares  Illas Baleares  1.3001.777Prada Rodríguez, J. (2010). La España masacrada. La represión franquista de guerra y posguerra. Madrid: Alianza editorial.2.300Gari Salleras, B. (2015). Un balance cuantitativo de la represión. Memòria Antifranquista 15, pages 9-14.3.000Moseley, Ray (2000). Mussolini's Shadow: The Double Life of Count Galeazzo Ciano. Yale University Press. . Pp. 27.  323 Comunidade Autónoma Vasca Álaba-Araba  150Arana, E. Z. (2017). La represión franquista de guerra y posguerra en el País Vasco a debate: entre el exterminio y el oasis. Historia y política: Ideas, procesos y movimientos sociales, (37), 357-384.157Barés, P. B. (2007). La represión en las zonas republicana y franquista del País Vasco durante la Guerra Civil. Historia contemporánea, (35). Pp. 668.  0 Guipúscoa  500-600Barés, P. B. (2007). La represión en las zonas republicana y franquista del País Vasco durante la Guerra Civil. Historia contemporánea, (35). Pp. 669.  Biscaia  900Vega Sombría, S. (2011). La  política  del  miedo.  El  papel  de  la  represión  en  el franquismo. Barcelona: Crítica. Pp. 336-337.916Barés, P. B. (2007). La represión en las zonas republicana y franquista del País Vasco durante la Guerra Civil. Historia contemporánea, (35). Pp. 670.   Total  1.5501.6731.900  945 Illas Canarias Santa Cruz de Tenerife  1.600  0 As Palmas  1.000  0 Total  2.600  0 Cantabria Cantabria  9232.535Gutiérrez Flores, J. (2006). Guerra Civil en Cantabria y Pueblos de Castilla (1936-1939). Libros en red.  1.114Gutiérrez Flores, J. (2006). Guerra Civil en Cantabria y Pueblos de Castilla (1936-1939). Libros en red. Castela e León Ávila  1.000  0 Burgos  1.0381.660-2.500Castro, L. (2018). Violencia política y memoria histórica en la "capital de la cruzada". In Memòria Antifranquista 18, page 28.2.500  0 León 3.0005.800Cabañas, J. (2010). La Bañeza 1936. La vorágine de julio. Golpe y represión en la comarca bañezana, 1.  p. 134  0 Palencia  1.500   0 Salamanca  3361.0001.124Sánchez, D. H. (2015). Represión franquista y memoria histórica en la Provincia de Salamanca . In La Linde, revista digital de arqueología profesional, 5. Pp. 262-284.   0 Segovia  356358Sombría, S. V. (2005). De la esperanza a la persecución: la represión franquista en la provincia de Segovia. Grupo Planeta (GBS).360  0 Soria 300586Aparicio García, I. (2018). Soria, un ejemplo de violencia sistemática contra civiles. In Memòria Antifranquista 18, page 24.  0 Valladolid 1.2073.0003.430Preston, P. (2006). The Spanish Civil War. Reaction, revolution & revenge. London: Harper Perennial. p. 103  0 Zamora  2.0003.000Preston, P. (2006). The Spanish Civil War. Reaction, revolution & revenge. London: Harper Perennial. p.1035.000-6.000Vicente, L. D. D. (2002). Control y represión en Zamora (1936-1939). La violencia vengadora ejecutada sobre el terreno. Historia y comunicación social, 7, 47-74.  0 Total  10.38110.500Berzal de la Rosa, E. (ed.). (2007). Testimonio de voces olvidadas. León: Fundación 27 de marzo, Vol. 1.14.66016.189Castro, L. (2018). Represion franquista y memoria histórica en Castilla y León. In Memòria Antifranquista 18, page 9.22.176  ND Castela-A Mancha Albacete  1.600  920  Cidade Real  1.6143.887López García, J.; García Alonso, M. del C.; Moreno Andres, J.; Villalta Luna, A.; Ballesteros Escudero, T. (2018). Para hacerte saber mil cosas nuevas. Ciudad Real 1939. Cidade Real: UNED Editorial.Mapas de memoria. UNED-Centro de Estudios de Memoria y Derechos Humanos, 2018.  2.186 Cuenca  617Madrid, D. A. G. (2008). Violencia republicana y violencia franquista en La Mancha de Ciudad Real: Primeros papeles sobre los casos de Alcázar de San Juan y Campo de Criptana (1936-1943) . In: La guerra civil en Castilla-La Mancha, 70 años después: actas del Congreso Internacional (pp. 1597-1642). Ediciones de la Universidad de Castilla-La Mancha.  516Rodríguez Patiño, Ana Belén.  (2004). La Guerra Civil en Cuenca: 1936-1939. Libros Alcaná.  Guadalaxara  1.391García Bilbao, P. A.; García Bilbao, X. (2015). Represión de guerra y posguerra en Guadalajara1.428García Bilbao, X. (2017). Guadalajara, 80 años de antifascismo y memoria democrática. In Memòria Antifranquista 17, page 90.  ND Toledo  3.7553.826  ND Total  8.9979.500Olmo, P. O. 2013. El franquismo en Castilla-La Mancha . Universidad de Castilla-La Mancha.11.3583.622 Cataluña Barcelona  1.7161.717Gil, J. C. (2008). Justícia, no venjança: els executats pel franquisme a Barcelona (1939-1952) (Vol. 83). Cossetània Edicions.   Girona  519   Lleida  450750781Mir, C., Garrós Páez, A., & Ramon i Molins, G. (2014). Vestigis, memòries i símbols a les comarques de Lleida: 1931-2014. Fonoll. Page 75.  1.232Mir, C., Garrós Páez, A., & Ramon i Molins, G. (2014). Vestigis, memòries i símbols a les comarques de Lleida: 1931-2014. Fonoll. Page 62. Tarragona  703   Total 3.3883.6883.720  8.352  Ceuta, Melilla e Protectorado Español de Marrocos  768  0 Estremadura Badaxoz  6.6007.6037.9098.914Espinosa  Maestre,  F.;  García  Márquez,  J.  Mª;  Gil  Vico,  P;  y  Ledesma,  J. L. (2010). Violencia  Roja  y  Azul.  España,  1936-1950.  Crítica,  Barcelona. p.77.11.205  2431.416 Cácers  1.680Espinosa, Francisco. La columna de la muerte. El avance del ejército franquista de Sevilla a Badajoz. Editorial Crítica. Barcelona. 2002. p.4331.830Palacios, J. C. (1995). La represión en la provincia de Cáceres durante la Guerra Civil (1936-1939). Universidade de Estremadura, Servizo de Publicacións.2.000Encinar, L. M., & Palacios, J. C. (2014). Extremadura: Behind the material traces of Franco’s repression. Culture & History Digital Journal, 3(2), 020.  130Palacios, J. C. (1995). La represión en la provincia de Cáceres durante la Guerra Civil (1936-1939). Universidade de Estremadura, Servizo de Publicacións. Total  8.2809.22110.59412.000Palacios, J. C. (2007). La represión en la Guerra Civil: últimas aportaciones bibliográficas y movimientos sociales por la memoria. Pasado y Memoria. Revista de Historia Contemporánea, (6), 191-211. p. 20513.205  1.5461.5671.600Palacios, J. C. (2007). La represión en la Guerra Civil: últimas aportaciones bibliográficas y movimientos sociales por la memoria. Pasado y Memoria. Revista de Historia Contemporánea, (6), 191-211. p. 205 Galiza A Coruña  1.165Base de datos do proxecto "Nomes e Voces", 2012.1.579  0 Lugo  625Blanco, M. J. S. (1998). La represión franquista en la provincia de Lugo: 1936-1940 (Doctoral dissertation, Universidade de Santiago de Compostela).  0 Pontevedra  1.200-2.000de Juana López, Jesús (2006). Lo que han hecho en Galicia: Violencia política, represión y exilio, 1936-1939. Barcelona: Editorial Crítica. Pages 160-164.2.500Pereira, D. (2004). A represión franquista na provincia de Pontevedra (1936-1950). Unión libre: cadernos de vida e culturas, (9), 33-45.Alonso Fernández, B.; Rodríguez Gallardo, A.; Paz Antón, X. R.; Pereira, D.; Álvarez Caccamo, X. M.; Rodrígues, A.; Gonçalves, A.; Meixome, C.; Alonso, B.; Marco, A.; Domíngues, J. (2008). O Miño, unha corrente de memoria: actas das Xornadas sobre a Represión Franquista no Baixo Miño, (2006-2007). Ponteareas: Editorial Alén Miño.  0 OurenseRodríguez, J. P. (2004). Ourense, 1936-1939: alzamento, guerra e represión. Ed. do Castro. Page 573.  626-742  0 Total  3.6164.2654.699Informe de resultados: vítimas Galicia (1936-1939) . Nomes e Voces, 2012.5.4465.800Alonso, B. (1997): Idade contemporánea (século XX). In: Historia Xeral de Galicia. A Nosa Terra. pp. 377. ISBN: 97884891389954.500-7.000Rodríguez, J. P. (2006). Rebelión militar y represión franquista en Galicia. Studia historica. Historia contemporánea, 24.7.000-8.000Farías, R. (2007). Sucumbir a merced de la calumnia y la infamia": represión, pauperización y muerte entre la Guerra Civil española y la década de 1940. A Estrada: Miscelánea histórica e cultural, (10), 163-186.  0 A Rioxa A Rioxa  2.000Noval, M. C. R. (1991). La represión en La Rioja durante la Guerra Civil. Berceo, (121), 139-166.2.241  0 Madrid Madrid  2.6632.933Holgado, F. H., Funes, J. C. G., Muñoz, M. G., Herrera, F. J., Aparicio, T. M., Silva, D. O., & Sombría, S. V. (2018). Listado de personas ejectudas durante la posguerra (1939-1944) en la ciudad de Madrid. Ayuntamiento de Madrid.  8.815 Murcia Murcia  1.576Martínez Ovejero, A. (2013). La represión franquista en la Región de Murcia (1936-1948). In Muga, JL, Vega, S.(coords.) Verdad, justicia y reparación. Actas del I Congreso de Víctimas del Franquismo. Andalucía: Atrapasueños.   Navarra Navarra  2.7893.2403.260Preston, P. (2011). El holocausto español: odio y exterminio en la Guerra Civil y después. Debate.  0 País Valenciano Alacant  721Montenegro, M. O. (1994). La represión de la guerra y posguerra en la provincia de Alicante (1936-1945). Universidad de Alicante, Secretariado de Publicaciones.742979Heine, H. (1983). La oposición política al franquismo: de 1939 a 1952. Crítica.  8401.005Montenegro, M. O. (1994). La represión de la guerra y posguerra en la provincia de Alicante (1936-1945). Universidad de Alicante, Secretariado de Publicaciones. Castelló  1.0521.282Porcar Orihuela, J. L. (2014). La represión franquista en Castelló . Memòria Antifranquista 14, pages 20-28.  1.031 Valencia   3.128  2.844 Total  4.9014.9225.3895.879Gabarda Cebellán, V. (2011). Els afusellaments al País Valencià (1938-1956). Universidade de Valencia. Pp. 215-216.  4.7154.7954.880

Cifras a nivel local e comarcal
Igualmente moitos dos datos máis fiábeis son os de ámbito local ou comarcal.

 Cidade ou comarca  Comunidadeautónoma  Anos  Represiónfranquista  Represiónrepublicana MadridHolgado, F. H., Funes, J. C. G., Muñoz, M. G., Herrera, F. J., Aparicio, T. M., Silva, D. O., & Sombría, S. V. (2018). Listado de personas ejectudas durante la posguerra (1939-1944) en la ciudad de Madrid. Ayuntamiento de Madrid.  Madrid  1939-1944  2,933  - BarcelonaGil, J. C. (2008). Justícia, no venjança: els executats pel franquisme a Barcelona (1939-1952) (Vol. 83). Cossetània Edicions.  Cataluña  1939-1952  1.717  - Sevilla  Andalucía  1936-abril 1937  3.028  - Zaragoza Casanova, J. (2010). The Torero Cementery: A Place of Memories (1936-2010). Zaragoza: Ayuntamiento de Zaragoza.  Aragón  1936-1946  3.543  - Granada  Andalucía  -  5.000  0 XixónOrtega Valcárcel, E. (2010). [https://www.gijon.es/multimedia_objects/download?object_type=document&object_id=84295  1934 nombres. Monumento a la memoria de las víctimas de la represión franquista]. Concejo de Gijón/Xixón.  Asturias  1937-1950  1.934  -A Coruña (comarca)Fernández Prieto, L. (2011). A represión franquista na comarca da Coruña. Ames: Laiovento. Pages 233-242.Galiza  1936-1939  595  0 OviedoFerrándiz Martín, F. (2007). Exhumaciones y políticas de la memoria en la España contemporánea. Hispania Nova. Revista de Historia Contemporánea. Número 7. Pp. 12.  Asturias  1937-1950  1.600  - PamplonaRuiz Vilas, M. J., Esparza Zabalegi, J. M., & Berrio Zaratiegi, J. C. (2008). Navarra 1936. De la esperanza al terror. Altaffaylla, Tafalla.  Navarra  -  303  0 AlbaceteMaestre, F. E., Casanova, J., Mir, C., & Gómez, F. M. (2004). Morir, matar, sobrevivir: La violencia en la dictadura de Franco (Vol. 102). Grupo Planeta (GBS). Pages 21.  Castela-A Mancha  1939-1950  1.280  - LeónCastro, S. G., & Pérez, D. M. (2008). La oposición antifranquista leonesa: de la posguerra a la nueva conflictividad . Espacio Tiempo y Forma. Serie V, Historia Contemporánea, (20).  Castela e León  -  1.018  0 JaénOrtega, C. R. M. (2009). La represión franquista en la comarca de La Loma. Editorial Visión Libros.  Andalucía  1939-1952  1.675  - SantanderGutiérrez Flores, J. (2006). Guerra Civil en Cantabria y Pueblos de Castilla (1936-1939). Libros en red.  Cantabria  1936-1939  420  205     Cidade RealMadrid, D. A. G. (2008). Violencia republicana y violencia franquista en La Mancha de Ciudad Real: Primeros papeles sobre los casos de Alcázar de San Juan y Campo de Criptana (1936-1943) . In La guerra civil en Castilla-La Mancha, 70 años después: actas del Congreso Internacional (pp. 1597-1642). Ediciones de la Universidad de Castilla-La Mancha.  Castela-A Mancha  1936-1943  988  - FerrolterraMáiz Vázquez, B. and Manuel Suárez, X. (2018). Listaxe memorial de vítimas do franquismo . Ferrol: Concello de Ferrol.  Galicia  1936-1976  984  0 GuadalaxaraGarcía Bilbao, X. (2017). Guadalajara, 80 años de antifascismo y memoria democrática. In Memòria Antifranquista 17, page 91.  Castela-A Mancha  1939-1944  822  - Antequera (comarca)Melero Vargas, M. A. (2014). Informe final sobre cifras y aspectos de la represión franquista en Antequera  . Todos Los Nombres.  Andalucía  1936-1945  613  0 Pontevedra (cidade)Álvarez Castro, X. (2013). Pontevedra nos anos do medo: Golpe militar e represión (1936-1939). Vigo: Xerais.  Galicia  1936-1939  200  0 TorrelavegaGutiérrez Flores, J. (2006). Guerra Civil en Cantabria y Pueblos de Castilla (1936-1939). Libros en red.  Cantabria  1936-1939  171  54 	 La Loma (comarca)Ortega, C. R. M. (2009). La represión franquista en la comarca de La Loma. Editorial Visión Libros.  Andalucía  1939-1949  394  - PuertollanoMadrid, D. A. G. (2008). Violencia republicana y violencia franquista en La Mancha de Ciudad Real: Primeros papeles sobre los casos de Alcázar de San Juan y Campo de Criptana (1936-1943) . In La guerra civil en Castilla-La Mancha, 70 años después: actas del Congreso Internacional (pp. 1597-1642). Ediciones de la Universidad de Castilla-La Mancha.  Castela-A Mancha  1936-1943  300  - ZamoraRuiz González, C. and Martín González, E. (2018). Cuando el cielo se oscureció. (sobre la represión franquista en la provincia de Zamora)". In Memòria Antifranquista 18, page 67.  Castela e León   443  0 Alcázar de San JuanMadrid, D. A. G. (2008). Violencia republicana y violencia franquista en La Mancha de Ciudad Real: Primeros papeles sobre los casos de Alcázar de San Juan y Campo de Criptana (1936-1943) . In La guerra civil en Castilla-La Mancha, 70 años después: actas del Congreso Internacional (pp. 1597-1642). Ediciones de la Universidad de Castilla-La Mancha.  Castela-A Mancha  1936-1943  365  95-126 O Baixo MiñoAlonso Fernández, B.; Rodríguez Gallardo, A.; Paz Antón, X. R.; Pereira, D.; Álvarez Caccamo, X. M.; Rodrígues, A.; Gonçalves, A.; Meixome, C.; Alonso, B.; Marco, A.; Domíngues, J. (2008). O Miño, unha corrente de memoria: actas das Xornadas sobre a Represión Franquista no Baixo Miño, (2006-2007). Ponteareas: Editorial Alén Miño.  Galiza  1936-1941  552  0 O Condado-A Paradanta (comarca)Rodríguez Gallardo, A. (2006). O ruído da morte: a represión franquista en Ponteareas (1936-1939). A Coruña: Ediciós do Castro.  Galicia  1936-1939  71  0

 Notas 

Referencias

 Véxase tamén 
 Bibliografía 


 BERZAL DE LA ROSA, Enrique; DELGADO CRUZ, Severiano; GONZÁLEZ DE LA PEÑA, María del Mar; PABLO LOBO, Carlos de; REVILLA CASADO, Javier; RODRÍGUEZ GONZÁLEZ, Javier; SIERRA, Carlos de la; VEGA SOMBRÍA, Santiago: "De las Urnas al Paredón". León: Fundación 27 de Marzo, 2012. p. 568. ISBN 978-84-616-1998-6
 Berzal de la Rosa, Enrique (Coord.), "Testimonio de voces olvidadas". León: Fundación 27 de Marzo, 2007. 2 v. (355, 314 p.) ISBN 978-84-6120-680-3
 Berzal de la Rosa, Enrique; Delgado Cruz, Severiano; Pablo Lobo, Carlos de; Revilla Casado, Javier; Rodríguez González, Javier; Sierra, Carlos de la; Vega Sombría, Santiago, "Cárceles y campos de concentración en Castilla y León". León: Fundación 27 de Marzo, 2011. p. 729. ISBN 978-84-615-5410-2
 Berzal de la Rosa, Enrique; Blanco Rodríguez, Juan A.; Delgado Cruz, Severiano; Gutiérrez Flores, Jesús; Martín Barrio, Adoración; Martín González, Eduardo; Martín Jiménez, Ignacio; Pablo Lobo, Carlos de; Rodríguez González, Javier; Sánchez, Rafael; Sierra, Carlos de la; Vega Sombría, Santiago, "Muerte y represión en el magisterio de Castilla y León". León: Fundación 27 de Marzo, 2010. p. 533. ISBN 978-84-614-5323-8









 Martínez Pereda, Lucio (2015): Medo político e control social na retaguarda franquista. Vigo, Xerais. ISBN. 978-84-9914-808-3.



 Pablo Lobo, Carlos de, "La depuración del magisterio primario en la provincia de Soria". En: Revista de Soria, 47 (2004), p. 113-122.
 Pablo Lobo, Carlos de. "La depuración de la educación española durante el franquismo (1936-1975. Institucionalización de una represión", en "Foro de Educación", 9 (2007) 203-228 







 Outros artigos 
 Depuración franquista do maxisterio

Categoría:Ciencia política
Categoría:Franquismo