Bucerótidos

Os bucerótidos (Bucerotidae) son unha familia de aves que se encontran en áreas tropicais e subtropicais de África, Asia e Melanesia. Están caracterizados por ter un longo bico curvado para abaixo frecuentemente coloreado e ás veces cun casco na parte superior. O seu nome científico vén de "buceros", que significa en grego 'corno de vaca'. Teñen un ril con dous lobos. Son os únicos paxaros nos que a primeira e segunda vértebras (o atlas e o axe, respectivamente) están fusionadas; isto probablemente lles dá unha plataforma máis estable para soportar o bico. A familia é omnívora, alimentándose de froita e pequenos animais. Reprodúcense de forma monógama aniñando en cavidades naturais en árbores e ás veces cantís. Varias especies de bucerótidos están ameazadas de extinción, principalmente as especies de illas con pequena área de distribución.

 Descrición 

miniatura|esquerda|As brillantes cores de moitos bucerótidos, como esta parella de Rhyticeros cassidix, encóntranse nos peteiros e pel espida da cara e gorxa.
Os bucerótidos mostran unha considerable variación en peso e tamaño, que oscila desde os do Tockus hartlaubi de 102 g e 30 cm aos do Bucorvus leadbeateri de 6,2 kg e 1,2 m. Os machos son sempre maiores que as femias, aínda que a diferenza entre os sexos varía segundo a especie. O grao do dimorfismo sexual tamén varía segundo a parte corporal. Por exemplo, a diferenza en masa corporal entre machos e femias é de 1 a 17%, pero a variación é do 8 ao 30% na lonxitude do peteiro e do 1 ao 21% na lonxitude das ás.

A característica máis distintiva dos bucerótidos é o seu pesado bico, sostido por poderosos músculos do pescozo e polas dúas primeiras vértebras fusionadas. Este gran bico utilízano para loitar, acicalarse, construír o niño e capturar as presas. Unha característica única dos bucerótidos é a presenza dun casco no bico de moitas especies, que é unha estrutura oca situada na parte dorsal da mandíbula superior. Nalgunhas especies é apenas perceptible e parece non servir para ningunha función á parte de reforzar o bico. Noutras especies é bastante grande, está reforzado con óso e ten aberturas que comunican co centro oco, permitíndolle funcionar como un resoador para emitir chamadas. No Rhinoplax vigil o casco non é oco senón que está recheo de marfil de bucerótido e utilízase como ariete en dramáticos torneos aéreos. Tamén se informou de que o Buceros bicornis ten un casco para cornear no aire.

A plumaxe dos bucerótidos é tipicamente negra, gris, branca ou marrón e o bico está frecuentemente coloreado vivamente, ou teñen parches de pel espida coloreada na face ou papo. Algunhas especies mostran dicromatismo sexual; no bucerótido abisinio Bucorvus abyssinicus, por exemplo, as femias teñen manchas de azul puro na face e gorxa e os machos teñen manchas de pel vermella e azul. As chamadas ou vocalizacións dos bucerótidos son altas e varían claramente entre as distintas especies.

Os bucerótidos posúen visión binocular, aínda que, a diferenza da maioría das aves con este tipo de visión, o bico interfire co campo visual. Isto permítelles ver a punta do seu propio bico e axúdalles a ter máis precisión na manipulación  dos alimentos co bico. Os ollos están tamén protexidos ás veces por unha especie de grandes pestanas, que actúan dando sombra.

 Distribución e hábitat 

miniatura|O Ocyceros gingalensis é gris e endémico de Sri Lanka.
A familia Bucerotidae comprende unhas 55 especies vivas, aínda que varias especies crípticas poderían ser separadas en varias, como ocorre no xénero Tockus. As súas áreas de distribución comprenden a África subsahariana e o subcontinente indio ata as illas Filipinas e as Illas Salomón, pero non se encontra ningún xénero que viva á vez en África e Asia. A maioría son aves arbóreas, pero os grandes bucerótidos que viven no chan (Bucorvus), son aves terrestres da sabana aberta. Das 24 especies que se encontran en África, 13 son aves de bosques abertos e sabanas, e algunhas aparecen incluso en contornas moi áridas; as restantes especies encóntranse en bosques densos. Isto contrasta co que ocorre en Asia, onde hai unha soa especie de sabanas abertas e as restantes son especies forestais. O subcontinente indio teñen dez especies de bucerótidos, das cales se encontran 9 na India e países veciños, mentres que o Ocyceros gingalensis está restrinxido á illa de Sri Lanka. A especie máis común no subcontinente indio é o Ocyceros birostris. Segundo a Unión Internacional para a Conservación da Natureza (IUCN), Indonesia ten 13 especies de bucerótidos: 9 delas en Sumatra e o resto en Sumba, Sulawesi, Papúa occidental e Kalimantán (Borneo). Kalimantán ten as mesmas especies de bucerótidos que Sumatra, excepto que alí non se encontra o Buceros bicornis.
No Neoxeno (polo menos no Mioceno tardío), os bucerótidos habitaban no norte de África e sur de Europa. Atopáronse os seus restos en MarrocosBrunet, J. 1971. Oiseaux miocènes de Beni Mellal (Maroc); un complément à leur étude. Notes Mem. Serv. geol. Maroc, 31 (237): 109–111. e Bulgaria.Boev, Z., D. Kovachev 2007. Euroceros bulgaricus gen. nov., sp. nov. from Hadzhidimovo (SW Bulgaria) (Late Miocene) – the first European record of Hornbills (Aves: Coraciiformes). – Geobios, 40: 39–49.

 Comportamento e ecoloxía 

Son aves diúrnas, que xeralmente viaxan en parellas ou pequenos grupos familiares. Os grupos máis grandes fórmanse fóra da estación reprodutora. Fórmanse grandes asembleas de bucerótidos nalgúns pousadeiros.

 Dieta 
miniatura|Femia de Buceros bicornis alimentándose de figos. As froitas constitúen a maior parte da dieta dos bucerótidos de bosque.
Son aves omnívoras, que comen froita, insectos e pequenos animais. Non poden tragar a comida collida coa punta do bico, xa que as súas linguas son demasiado curtas para manipulalo, polo que lanzan o alimento cara a atrás cara á gorxa cunha sacudida da cabeza. As especies de zonas abertas e de bosques son omnívoras, pero as especies que se especializan en comer froita atópanse xeralmente nos bosques, mentres que as especies máis carnívoras encóntranse en zonas de campo aberto. As especies de bucerótidos que viven nos bosques considéranse importantes dispersivas de sementes.

Algúns bucerótidos defenden un territorio fixo. A territorialidade está relacionada coa dieta; as fontes de froita están a miúdo distribuídas espalladamente de forma irregular e para comelas hai que viaxar grandes distancias, polo que as especies que se alimentan de froita son menos territoriais.

 Reprodución 
esquerda|miniatura|Un macho de bucerótido pásalle un figo a unha femia.Chisholm, Hugh, ed. (1911). "Hornbill". Encyclopædia Britannica (11ª ed.). Cambridge University Press.

Os bucerótidos xeralmente forman parellas monógamas, aínda que algunhas especies presentan unha reprodución cooperativa. As femias poñen ata seis ovos brancos en buratos e gretas xa existentes, situadas nas árbores ou en rochas. As cavidades son xeralmente naturais, pero algunhas especies usan niños abandonados de petos e capitónidos. Unha mesma parella pode utilizar un mesmo sitio de nidificación en temporadas reprodutoras consecutivas. Antes da incubación as femias de todos os Bucerotinae (ás veces asistidas polos machos) empezan a pechar a cavidade de entrada do niño cunha parede feita de lama, feces e polpa de froita. Cando a femia está lista para poñer os ovos, a entrada é só grande dabondo como para permitir a súa entrada no niño, e despois de que os puxo, pecha case completamente a abertura restante, deixando só unha estreita abertura por onde o macho pode cederlle alimentos á nai e despois aos fillos. A función deste comportamento está relacionada aparentemente coa protección dos niños de bucerótidos rivais. A selaxe parcial do niño debe facerse en poucas horas; e como máximo dura uns poucos días. Unha vez selado tardan uns cinco días máis en poñer o primeiro ovo. O tamaño da posta varía dun a oito ovos nas especies grandes e ata oito ovos nas especies pequenas. Durante o período de incubación as femias sofren unha muda completa e simultánea. Suxeriuse que a escuridade da cavidade dispara a produción da hormona implicada na muda. As femias que non se están reproducindo e os machos sofren unha muda secuencial. Cando os pitiños e as femias son demasiado grandes para caber no niño, a nai rompe o selo e sae e despois pai e nai alimentan as crías. Nalgunhas especies a nai reconstrúe a parede do niño despois de saír, mentres que noutras son as crías as que reconstrúen a parede sen axuda de ninguén. Os bucerótidos que viven no chan non teñen este comportamento, senón que presentan unha nidificación en cavidades convencional.

 Asociacións con outras especies 

Varios bucerótidos teñen asociacións con outras especies animais. Por exemplo, algunhas especies de bucerótidos de África teñen unha relación mutualista coas mangostas ananas (Helogale parvula), buscando comida xuntos e avisándose mutuamente se pasa preto algunha ave de presa ou outros predadores. Outras relacións son de comensalismo; por exemplo seguir a monos ou outros animais e comer os insectos que espantan estes ao pasaren.

 Taxonomía 
miniatura|O bucerótido de bico vermello (Tockus) agora adoita incluír varios taxons no nivel de especie.
miniatura|O Ocyceros birostris é un bucerótido gris nativo do subcontinente indio, igual que outros membros do xénero  Ocyceros.
miniatura|Todos os membros de Anthracoceros, como este bucerótido de Palawan (Anthracoceros marchei), teñen plumaxe predominantemente negra.
miniatura|Como todos os Bycanistes, o Bycanistes subcylindricus ten unha plumaxe negra e branca e un bico pouco rechamante. Encóntrase en bosques africanos.
miniatura|O Aceros cassidix, debuxado ao inicio do século XIX, Indonesia
miniatura|Un Bucorvus leadbeateri (a gorxa azulada indica que é femia) a piques de tragar un saltón.
A familia Bucerotidae foi creada (co nome Buceronia) polo erudito francés Constantine Samuel Rafinesque en 1815. Divídese en dúas subfamilias: os Bucorvinae comprenden os bucerótidos que viven no chan clasificados nun só xénero, e os Bucerotinae conteñen os demais taxons. Tradicionalmente estaban incluídos na orde Coraciiformes (xunto cos picapeixes, corácidos, bubelas e abellarucos). Porén, na taxonomía de Sibley-Ahlquist os bucerótidos sepáranse dos Coraciiformes clasificándoos nunha orde propia, os Bucerotiformes, no que as subfamilias foron elevadas á categoría de familias. Dado que son case tan distantes dos Coraciidae, picapeixes e aliados coma dos trogónidos, a clasificación que se utilice é máis un asunto de gusto persoal que dunha práctica taxonómica ben establecida. Todo o que se pode dicir con razoable certeza é que situar os bucerótidos fóra dos Coraciiformes e os trogónidos dentro sería incorrecto.

Datos xenéticos recentes indicaron que os bucerótidos do chan e Bycanistes forman un clado situado fóra do resto da liñaxe dos bucerótidos.Woodruff, D. S. & Srikwan, S. 2011. Molecular genetics and the conservation of hornbills in fragmented landscapes. In Poonswad, P. (ed) The Asian Hornbills: Ecology and Conservation. National Center for Genetic Engineering and Biotechnology, Bangkok, pp. 257–264. Crese que representan unha liñaxe africana antiga, mentres que o resto dos Bucerotiformes evolucionaron en Asia.

 Especies 
Velaquí unha lista das especies de bucerótidos existentes en orde taxonómica.

 Xénero Tropicranus (ás veces incluído en Tockus)
 Tropicranus albocristatus
 Xénero Tockus
 Tockus hartlaubi
 Tockus camurus
 Tockus monteiri
 Grupo do bucerótido de bico vermello
 Tockus erythrorhynchus
 Tockus damarensis
 Tockus rufirostris
 Tockus ruahae
 Tockus kempi
 Tockus flavirostris
 Tockus leucomelas
 Tockus jacksoni
 Tockus deckeni
 Tockus alboterminatus
 Tockus bradfieldi
 Tockus fasciatus
 Tockus hemprichii
 Tockus pallidirostris
 Tockus nasutus
 Xénero Ocyceros
 Ocyceros griseus
 Ocyceros gingalensis
 Ocyceros biostris
 Xénero Anthracoceros
 Anthracoceros coronatus
 Anthracoceros albirostris
 Anthracoceros malayanus
 Antracoceros marchei
 Anthracoceros montani
 Xénero Bycanistes
 Bycanistes bucinator
 Bycanistes brevis
 Xénero Buceros
 Buceros rhinoceros
 Buceros bicornis
 Buceros hydrocorax
 Xénero Rhinoplax (ás veces incluído en Buceros)
 Rhinoplax vigil
 Xénero Anorrhinus
 Anorrhinus austeni
 Anorrhinus tickelli
 Anorrhinus galeritus
 Xénero Penelopides
 Penelopides manillae
 Penelopides mindorensis
 Penelopides panini
 Penelopides samarensis
 Penelopides affinis
 Penelopides exarhatus
 Xénero Berenicornis (ás veces incluído en Aceros)
 Berenicornis comatus) (alt Aceros comatus  (IUCN))
 Xénero Aceros
 Aceros nipalensis
 Aceros corrugatus
 Aceros leucocephalus
 Aceros waldeni
 Aceros cassidix
 Xénero Rhyticeros (ás veces incluído en Aceros)
 Rhyticeros undulatus
 Rhyticeros narcondami
 Rhyticeros everetti
 Rhyticeros subruficollis
 Rhyticeros plicatus
 Xénero Ceratogymna
 Ceratogymna atrata
 Ceratogymna elata

 Rexistro fósil 
 Bucorvus brailloni – Mioceno tardío (Marrocos)
 Euroceros bulgaricus – Mioceno tardío (Bulgaria)

 Significado cultural 
miniatura|O Aceros waldeni é un dos bucerótidos máis ameazados.
miniatura|Debuxo de inicios do século XIX de Buceros rhinoceros, Indonesia.
Os cascos da maioría das especies son moi lixeiros, conteñen moito espazo oco. Porén, o Rhinoplax vigil ten un casco sólido feito dun material chamado marfil de bucerótido, que é moi valorado como material para facer gravados na China e o Xapón. Foi utilizado na arte do netsuke.

 Status e conservación 
Ningunha das especies africanas de bucerótidos está seriamente ameazada, pero moitas especies asiáticas están ameazadas pola caza e perda de hábitats, xa que adoitan necesitar bosques primarios para vivir. Entre estas especies ameazadas, só o Rhyticeros subruficollis e o Aceros nipalensis se encontran na parte continental de Asia; todas as demais son propias de illas. Só en Filipinas, unha especie (o Anthracoceros marchei) é vulnerable e dúas máis (o Penelopides mindorensis e o Penelopides panini) están en perigo. Os únicos bucerótidos en perigo crítico son o Aceros waldeni e o Anthracoceros montani, tamén restrinxidos a Filipinas. Esta última especie é unha das aves máis raras do mundo, xa que só quedan 20 parellas reprodutoras ou 40 individuos maduros, e está en inminente perigo de extinción. O bucerótido Ticao, que é unha subespecie do bucerótido das illas Visayas (Penelopides panini), probablemente xa está extinto.

 Cultura popular 
Un bucerótido chamado Zazu é un dos personaxes da película de animación de 1994 The Lion King (O rei león).

Un bucerótido é a mascota do partido político malaio Partido de Acción Democrática.

O Buceros bicornis é o paxaro oficial do estado de Kerala, India.

 Notas 

 Véxase tamén 

 Bibliografía 
Kemp, Alan C. & Woodcock, Martin (1995): The Hornbills: Bucerotiformes. Oxford University Press, Oxford, Nova York. ISBN 0-19-857729-X
Maclean, Gordon Lindsay & Roberts, Austin (1988): Roberts' Birds of Southern Africa (Edición revisada). Hyperion Books. ISBN 1-85368-037-0
Wallace, Alfred Russel (1863): "The Bucerotidæ, or Hornbills ". The Intellectual Observer, xuño de 1863: 309–316.
Zimmerman, Dale A., Turner, Donald A., & Pearson, David J. (1999): Birds of Kenya and Northern Tanzania (Edición de guía de campo). Princeton University Press. ISBN 0-691-01022-6

 Ligazóns externas 
 Vídeos en Internet Bird Collection
 ITIS Datos de informes taxonométricos
 Páxina web de aves da India
 Conservación dos bucerótidos: Hornbill Specialist Group, IUCN.
  Narcondam Island Wildlife Sanctuary 

Categoría:Bucerotiformes