O cuco na cultura popular galega

Eladio Rodríguez Eladio Rodríguez González: Diccionario enciclopédico gallego-castellano (1958-1961), s. v. cuco. asegura que en Galicia se di que a femia do cuco pon os seus ovos nos niños alleos porque ela non pode chocalos, debido a que o seu peito non transmite a calor necesaria. Este feito fai que se considere esta ave como o símbolo do egoísmo, e representación da infidelidade conxugal.

Dise tamén que o cuco sabe enganar ás outras aves e que a súa chegada é o anuncio da primavera. Se, cando vén, faino voando sobre os montes, augura boa colleita, pero se o fai sobre terras sementadas, a colleita será mala Elixio Rivas Quintas 1978..

Outra crenza relacionada co cuco é que quen escoita o seu canto en xenún terá moita sorte e vivirá moitos anos; pero que se o canto do cuco lle colle estando aínda na cama, terá preguiza durante todo o verán. Cando os rapaces van ós niños coidan de non falar nada de nada para que o cuco non o descubra e coma os ovos; igualmente, se logo falan do niño entre si non mencionan os ovos polo seu nome, senón baixo o nome de seixos, co mesmo obxectivo de que o cuco non saiba deles.

 Léxico 
 Cuco: arneiro, arneste M. Carme Ríos Panisse 1977..
 Cuco: lapa  Juan Manuel Pintos Villar, s. v. cuco.. 
 Cuco: peixe, escacho (Trigla cuculus, agora Chelidonichthys cuculus). O peixe emite un lixeiro ronquido que lembra ó canto do cuco; nótese que o nome científico inclúe o cualificativo cuculus .
 Cuco: que de todo saca proveito Juan Manuel Pintos Villar..
 Cuco rei: un dos múltiples nomes que recibe a xoaniña (Coccinella septempunctata). As mozas que queren casar colocan este insecto na palma da man e din: "cuco-rei, cuco-rei, ¿por onde amores terei?", e segundo a dirección que tome cando arranque a voar, cren de por alí virá o noivo esperado. Tamén lle preguntan os rapaces polos anos que van cumprir: colócanlle na palma da man e pregúntanlle: "cuco-rei, cuco-rei, ¿cántos anos vivirei?", e axiña comezan a contar apresuradamente, de forma que cren que o número ó que chegaran cando a xoaniña arranca a voar, serán os anos que vivirán .
 Cucar: axexar, espreitar .
 Cucar: fest. morrer Constantino García González..
 Cucar, cucarse: levantarse unha montura das mans dianteiras e tirar ó xinete ó chan. 
 Cucar: cativar, atraer, agradar (aquela muller xa non cuca a ninguén) Eladio Rodríguez González: Diccionario enciclopédico gallego-castellano (1958-1961), s. v. cucar..
 Cucar: terminar ou dar por rematada unha amizade (dispóis do que me fixo, pra min cucou) .
 Cucar: campar ou presumir. 
 Barbas de cuco: pequena planta que nace ó bordo dos camiños .
 Calzas de cuco: pequena planta de flores brancas en forma de campá. Coa descrición da fonte resulta imposible identificala .
 Flor do cuco, herba do cuco: planta (Lychnis flos-cuculi) .
miniatura|250px|Liño de cuco (ou barbas de raposo)
 Liño do cuco: Cuscuta epithymum, herba parasita do toxo e doutras plantas. Máis común é o nome vulgar de barbas de raposo ou liño de raposa Elixio Rivas Quintas: Frampas, contribución al diccionario gallego, CEME, Salamanca 1978..
 Mazán de cuco: bugallo do carballo .
 Mel de cuco: planta cuxa flor chuchan os rapaces por acumular un líquido doce coma o mel. Tamén, o zume que deitan os troncos dalgunhas árbores froiteiras e que seca sobra a casca Aníbal Otero Álvarez: Piquín..
 Ovo de cuco: cogomelo, peido de lobo (Lycoperdon perlatum) Aníbal Otero Álvarez: Hipótesis..
 Pan de cuco: planta chamada aleluia (Oxalis acetosella)E. Losada, J. Castro e E. Niño: Nomenclatura vernácula da flora vascular galega, Xunta de Galicia 1992..
 Pan de cuco, pan do cuco: herba leguminosa (Vicia hirsuta, Vicia sativa) .

Denomínase acucar e encucar sufrir unha vaca un edema mamario, e a enfermidade como acucamento ou ubre acucado. Tradicionalmente, os gandeiros atribúen este proceso á abundancia de leite que lles vén cando chega o cuco, época que coincide co maior crecemento da herba na primavera Aníbal Otero Álvarez: Piquín.. Un gandeiro de Dozón recibía tranquilo o diagnóstico do veterinario porque estaba seguro de que en canto pasara o tempo do cuco, xa lle pasaría a doenza á vaca Pedro Benavente e Xesús Ferro Ruibal: O libro da vaca. Monografía etnolingüística do gando vacún, Centro Ramón Piñeiro para a Investigación en Humanidades, 2010..

 Locucións 
 Estar contento coma un cuco
 Máis contento que un cuco
 Onde canta o cuco: dise despectivamente dunha leira que está moi lonxe do lugar José María Pereda Álvarez: "Aportaciones léxicas y folklóricas al estudio de la lengua gallega", en Douro Litoral (1953)..
 Ouviu cantar máis de catro cucos: dise dunha persoa entrada en idade .
 Por mala parte véuche o cuco: dise ante unha noticia que non merece creto .
 Ser coma un cuco: ser listo, espelido.
 Ser máis listo ca un cuco: ser moi habilidoso e espelido.
 Ser moi cuco: ser habilidoso e espelido.

 Refraneiro 
 Cando canta o cuco logo vèn o grau ó suco .
 Coa chegada do cuco vén o pan ó suco . 
 Dendes que vén o cuco, fóra o pulpo .
 Des que chega o cuco, logo vén o pan ó suco. 
 Desde que vén o cuco, fóra o pulpo O cuco chega a España entre marzo e abril. Lino Lema Bouzas, 4. Clodio González Pérez: Refraneiro do mar..
 En abril sae o cuco do cubil. 
 Entre marzo e abril o cuco ha de vir. 
 Entre marzo e abril, o cuco, ou a fin. 
 Entre marzo e abril o cuco quere vir. 
 Entre marzo e abril o cuco ten que vir, e se o cuco faltara a fin do mundo volvera. 
 Entre marzo e abril, ou ha vir o cuco, ou a fin. 
 Entre marzo e abril sae o cuco do cubil, e entre san Xoán e a sega marcha o cuco para a súa terra. 
 Entre marzo e abril sae o cuco do cubil, que coa neve non quer vir Eladio Rodríguez González, s. v. marzo. No orixinal: sai.Real Academia Gallega 1913, s. v. abril. No orixinal: sal, co’a..
 Entre marzo e abril sai o cuco do cubil, pois coa neve non quer vir . 
 Entre marzo e abril, se non vén o cuco quer vir a fin Eladio Rodríguez González, s. v. abril..
 Entre marzo e abril, se non vén o cuco, quer vir a fin Eladio Rodríguez González, s. v. marzo.Real Academia Gallega 1913, s. v. abril. No texto: ven, o fin..
 Entre marzo e abril, se non veu o cuco quer vir a fin .
 Mentres canta o cuco, non comas raia nin pulpo Eladio Rodríguez González, s. v. cuco. No orixinal: mentras..
 No abril, di o cuco vivo; e no maio: revivo Eladio Rodríguez González, s. v. abril. No texto: dí..
 No abril sai o cuco do cobil .
 No abril sai o cuco do cubil .
 No mes de marzo e abril o cuco ha de saír, se ós tres meses non volveu é porque morreu. 
 No tempo do cuco, á mañán me mollo e á tarde me enxugo .
 O cuco e o predicador, canto máis altos, millor .
 O cuco no abril vive, e no maio revive . 
 O cuco no abril xa sai do cobil .
 Ó cuco non lle cuques, e ó ladrón non lle furtes .
 Ó cuco, san Xoán dálle a fala e san Pedro sácalla. 
 O dez de san Xoán recolle a cuquela e o trinta se vai. 
 O día de san Benito sae o cuco do seu sitio San Bieito, 11 de xullo. Xaquín Lorenzo Fernández: Refraneiro galego. Nicanor Rielo Carballo: Escolma de Carballedo..
 Ós comenzos de abril o cuco ten que vir; e se non volveu, ou prendérono ou morreu .
 Se en marzo non canta o cuco, nin en abril a bubela, e a ruliña non rulea, mala cosecha se espera. 
 Se en marzo ou abril o cuco non vén, quer vir a fin Crese que se non vén o cuco nestes meses haberá grandes desgracias. Eladio Rodríguez González, s. v. marzo..
 Se, entre Marzo e Abril, o cuco non vén, é que o cuco é morto ou a fin quere vir .
 Se entre marzo e abril o cuco non veu é sinal que morreu ou é sinal do fin.
 Se marzo acabou e o cuco non chegou, algo ó cuco lle pasou .
 Se non sal o cuco antes do trece de abril, ou morreu o cuco ou virá a fin. 
 Se non víche-lo cuco a mediados de abril, ou morreu o cuco, ou quer vir a fin Eladio Rodríguez González, s. v. abril. No orixinal: víchelo..
 Se non víche-lo cuco a mediados de abril, ou morreu o cuco ou vai vir a fin Eladio Rodríguez González, s. v. cuco. No orixinal: víchelo..
 Se non víche-lo cuco a mediados de abril, ou morreu o cuco ou vai vir ó fin.
 Vai sementar cando sintas o cuco cucar, e a ruliña rular  Eladio Rodríguez González, s. v. sementar..
 ¿Van os cregos ó concello? Tren o cuco no capelo.

 Cantigueiro 
 Cantigueiro
 Á túa porta, meniña,/ hai un pé de sabugueiro;/ cada vez que vén o cuco/ alí ten o paradeiro Xaquín Lorenzo Fernández, 51. No orixinal: ven..
 Agora que vén o cuco/ tamén ha vir a bubela;/ Déixame durmir un sono/ na túa cama de pedra Real Academia Galega 1913, s. v. bubela. No orixinal: a vir..
 As neniñas de Rianxo/ pagan as rendas ó cuco,/ eu como son rianxeira/ ¡tócalle o pito, Farruco! Fermín Bouza Brey 1929, 177. No orixinal: ô cuco..
 Canta cuco, canta cuco,/ na casiña da bubela;/ coitadiña da meniña/ que lle chove na capela Xaquín Lorenzo Fernández, 57..
 Canta cuco, canta cuco,/ na rabela do arado;/ as mulleres antre os homes/ é un gando mal gardado Xaquín Lorenzo Fernández, 216. Cancionero y refranero de Corme..
 Canta cuco, canta cuco,/ na rabiza do arado;/ canta cuco, canta cuco,/ que o tempo vaiche acabado .
 Canta cuco, canta cuco,/ na rabiza do arado;/ que as mulleres de Gaiás/ ten a cara de borrallo Xaquín Lorenzo Fernández, 57. Gaiás é un lugar da parroquia de Santa Cruz de Grou no concello de Lobeira..
 Canta cuco, canta cuco,/ que xa cantou a bubela;/ cantan os bechiños todos/ no tempo da primaveira Xaquín Lorenzo Fernández, 57. No orixinal: cantóu..
 Canta o cuco, canta o cuco,/ pois non ten máis que faguer;/ pra tu disputar conmigo/ tes que volver a nacer Xaquín Lorenzo Fernández, 58..
 Canta o cuco e maila lebre,/ o reiseñor e maila ran,/ canta ti, miña primiña,/ canta ti co meu irmán Fermín Bouza Brey 1929, 167. No orixinal: mail-a, rán..
 Canta o cuco e maila ran,/ o reiseñor maila lebre,/ canta rapaciña, canta,/ canta que ben che convenche .
 Catro aves escollidas / son as que pasan o mar: / o cuco e a andoriña, / a rula e o paspallás. 
 Catro aves voadoras / son as que pasan o mar: / a anduriña e mailo cuco, / a rula i o paspallás.
 En Queguas canta o cuco,/ en Vilar a cabra vella,/ en Véncias cantan os anxos/ que é a flor da nosa terra Xaquín Lorenzo Fernández, 74. No orixinal: Rueguas. Xaquín Lorenzo di que a forma oficial é Venceás, aínda que os veciños digan Véncias, pero no Nomenclátor atopamos Venceáns (San Tomé), parroquia do concello de Entrimo. Na parroquia só hai os tres lugares ós que fai mención a cantiga: Queguas, Vilar e Venceáns..
 Eu ben vin esta-lo cuco/ na cima dun castiñeiro,/ cunha subela na mau,/ aprendendo a zapateiro.
 Eu ben vin esta-lo cuco,/ por debaixo dun loureiro,/ eu non me caso contigo,/ demonio de lacaceiro Xaquín Lorenzo Fernández, 79. No orixinal: estalo, de un..
 Eu ben vin estar o cuco/ enriba dun castiñeiro/ cunha subela na man/ deprendendo a zapateiro.
 Eu ben vin estar o cuco/ na póla dun castiñeiro/ cunha subela na mau/ aprendendo a zapateiro Xaquín Lorenzo Fernández, 229. No orixinal: pola, de un. Recollido en Fontefría, que Xaquín Lorenzo non identifica pero que probablemente sexa a parroquia do concello de Amoeiro..
 Quen ouviu cantar o cuco/ tamén ouviu a bubela;/ xa te podías calar/ ouvidos de parouvela Xaquín Lorenzo Fernández, 138. No orixinal: ouvíu. O cuco e a bubela volven a Galicia nas súas migracións na mesma época, por iso quen escoita un, escoita a outra. Parouvela non se recolle nos dicionarios..
 Teño unha galiña chòca/ e ham'a de come-l-o cuco./ Pèga tres vòltas n'o aire./ Tòcall'o pito, Farruco Marcial Valladares Núñez..
 Tres avechuchos/ pasan o mar:/ o cuco, a rula/ i o paspallás Xaquín Lorenzo Fernández, 218..
 Xa nace o trigo,/ xa temos pan,/ xa canta o cuco,/xa vén o vran Cancionero y refranero de Corme..

Notas

Véxase tamén
Bibliografía
 GARCÍA GONZÁLEZ, Constantino: Glosario de voces galegas de hoxe, Verba, anexo 27, Universidade de Santiago 1985.
 LEMA BOUZAS, Lino (compilador): Ditos e cantigas mariñeiras. I Encontro de embarcacións tradicionais, Galicia 1993.
 LORENZO FERNÁNDEZ, Xaquín: Refraneiro galego, Colección O Moucho 63. Edicións Castrelos, Vigo 1983. 
 LORENZO FERNÁNDEZ, Xaquín: Cantigueiro popular da Limia Baixa, Galaxia, Vigo 1973.
 OTERO ÁLVAREZ, Aníbal: Vocabulario de San Jorge de Piquín, Verba anexo 8, Universidade de Santiago, 1977.
 OTERO ÁLVAREZ, Aníbal: "Hipótesis etimológicas referentes al gallego-portugés", en Cuadernos de Estudios Gallegos XXXVI 1957.
 PEREDA ÁLVAREZ, José María: "Aportaciones léxicas y folklóricas al estudio de la lengua gallega", en Douro Litoral 1953, 5ª série, VII-VIII, pp. 19–52.
 PINTOS VILLAR, Xoán Manuel: Vocabulario gallego-castellano  (1865), ed. de Margarita Neira e Xesús Riveiro, A Coruña, Real Academia Galega 2000.
 RAMÓN FERNÁNDEZ-OXEA, Xosé: "Cancionero y refranero de Corme", en Revista de Dialectología y Tradiciones Populares. Tomo VII, cuaderno 3º, 1951, px. 457-507.
 REAL ACADEMIA GALLEGA: Diccionario gallego-castellano, 1913-1928.
 RIELO CARBALLO, Nicanor: Escolma de Carballedo (Lugo), Ed. Castrelos, Vigo 1976.
 RÍOS PANISSE, M. do Carmo: Nomenclatura de la flora y fauna marítimas de Galicia I. Invertebrados y peces, Verba anexo 7, Universidade de Santiago 1977. 
 RIVAS QUINTAS, Elixio: Frampas, contribución al diccionario gallego, CEME, Salamanca 1978.
 RODRÍGUEZ GONZÁLEZ, Eladio: Diccionario enciclopédico gallego-castellano, Galaxia, Vigo 1958-1961.

cuco