O carballo na cultura popular galega

O carballo é a árbore símbolo de Galicia, e tamén a máis sagrada de todas, o mesmo que ocorre noutras culturas atlánticas e celtas.  Arredor de toda Europa occidental o carballo considérase árbore sagrada: é a árbore por excelencia de Inglaterra, de Alemaña e do País Vasco. Ademais, as carballeiras tiñan unha importante función social, nelas reuníase a xente, celebrábanse festas, feiras e magostos. (Ver artigo: carballo (simbolismo).

miniatura|dereita|300px|Carballo en Sarria

Símbolo de forza e pureza, de sombra proveitosa, libran de doenzas contaxiosas (por exemplo rañándose contra del para sandar a sarna ou raña) a quen as padece e posúen numerosas propiedades salutíferas; teñen pois a capacidade de sandar os doentes, especialmente aos cativos, aos que se lles fai pasar a través dunha fenda que as carballas vellas, despois de perder a cerna poden ter no tronco, xa que no seu interior agochan as "pedras do raio", xa que os carballos agochan o raio no seu seo. Outra opción é que o doente pase por entre dúas gallas que fagan forquita ou por dúas partes dunha póla que se fende adrede e se ata despois para ver se liga ou non, que será sinal de que cure ou non cure.
Na Bretaña, de xeito semellante á tradición galega dicíase que carballos e aciñeiras tiñan a propiedade de sandar as persoas faltas de saúde que deixaban as roupas penduradas das pólas.

Os carballos, en xeral, curan ademais os meigallos e o arangaño.

 Locucións
 Ser mozo coma un carballo: robusto, vigoroso, fuerte.Eladio Rodríguez González, s. v. mozo..

 Refraneiro 
 A bo porco, boa landra Eladio Rodríguez González, s. v. porco..
 A landra que non se ve en maio, non se ve en todo o ano Eladio Rodríguez González, s. v. landra..
 Ano de landras, ano de graxas Real Academia Galega 1913, s. v. ano..
 Cando a carballeira zoa, sabe ben a broa. 
 En xaneiro, mellor carballo que castiñeiro.
 O máis ruín porco topa unha boa landra .
 O pior porco come a millor landra .
 Santiago manda o pan, san Migueliño manda o viño, san Francisco manda a landre e san Andrés o touciño.
 Sempre un porco ruín atopou unha belota boa Porque a peor xente é a que máis sorte ten. Elixio Rivas Quintas (1978)..

 Cantigueiro 
miniatura|dereita|300px|Carballeira en Lalín
 A carballeira do Outeiro/ heina de mandar cortar,/ que cando vou prá ribeira/ quita a vista do lugar Xaquín Lorenzo Fernández, 29. Outeiro é un topónimo moi frecuente, imposible de identificar.. 
 A Carballeira do San Xusto,/ ten ó lado unha xesteira/ onde hei de botar a noite/ cunha mociña solteira.
 A Santa Virxe do Viso/ tan alta se foi a pór,/ entre toxos e carqueixas,/ carballiños darredor Xaquín Lorenzo Fernández, 46. Ademais da Virxe do Viso, en Redondela, hai moitos outros lugares con este nome. As cantigas que recolle Xaquín Lorenzo na Limia Baixa refírense á ermida de Nosa Señora do Viso, na parroquia de San Vicente de Lobeira..
 Adiós, Outeiro querido,/ contento da miña vida;/ cantos paseios eu dei/ pola carballeira arriba Xaquín Lorenzo Fernández, 31.. 
 Antoniño, se te fores,/ déixame unha relembranza:/ en cada carballo verde/ un ramiño de esperanza Xaquín Lorenzo Fernández, 42..
 Boteiche unha, boteiche outra/ por riba dun carballiño,/ que tu non has de negar/ que es filla dun paxariño Xaquín Lorenzo Fernández, 54. No orixinal: botéiche, de un, és..
 Bugallos nun castiñeiro/ foi cousa que nunca vin;/ gabácheste que te quixen/ i eu nunca te pretendín Xaquín Lorenzo Fernández, 54..
 Cando o río for pra riba/ i os carballos deren uvas/ han de ser homes de ben/ os homes das barbas rubias Xaquín Lorenzo Fernández, 56. O refraneiro recolle moitos exemplos da consideración negativa dos "homes de barbas rubias", como tal: "Líbrate Deus de home de bigote loiro, de can rabeno e de home pequeno", ou "Home de barba rubia, unha che di, outra che cuida"..
 Cando o río fose enriba/ e os carballos deren uvas/ han de ser homes de ben/ os homes de barbas rubias.
 Carballeira de San Xusto,/ carballeira derramada,/ naquela carballeiriña/ perdín a miña navalla A carballeira de San Xusto atópase na parroquia de San Xurxo de Sacos (Cerdedo-Cotobade).. 
 Carballeira de San Xusto,/ carballeira enramada,/ naquela carballeiriña/ perdín a miña navalla Xaquín Lorenzo Fernández, 257.
 Carballeira de San Xusto/ moitos arrodeos ten,/ se non fora polos Santos/ alá non iba ninguén.
 Carballeira do San Xusto,/ Carballeira do San Xusto,/ naquela carballeiriña/ hei de beilar ó meu gusto.
 Carballeira do San Xusto,/ carballeiriña famosa,/ naquela carballeiriña/ perdín eu a miña rosa.
 Carballeira de San Xusto,/ naquela carballeiriña/ hei de bailar ó meu gusto.
 Carballo verde na serra/ auga fría non consente;/ o que me ha pó-la mau/ hama de pór para xempre Xaquín Lorenzo Fernández, 59. No orixinal: póla..
 Corre, Maruxiña,/ corre Maruxeira,/ que aí vén teu pai/ pola carballeira Fermín Bouza Brey 1929, 174. No orixinal: ahí ven, pol-a.Xaquín Lorenzo Fernández, 66. No orixinal: curre, alá ven..
 Das bugallas fago contas/ e coelas rezo ás escuras;/ oh, morte, que tanto tardas!/ oh, vida, que tanto duras! Xaquín Lorenzo Fernández, 66..
 Do outro lado do río/ ten meu pai un castiñeiro;/ pensa que lle tira ás rolas/ e tíralle aos carballeiros Rolas ou rulas. Xaquín Lorenzo Fernández, 72.. 
 Indo prá feira da Ponte/ atopei un carballiño,/ atopei demos te leven/ metidos nun buratiño A feira da Ponte celebrábase o 22 de cada mes no lugar da Ponte Liñares (tamén chamada A Feira Nova), na parroquia de Santiago de Güín, no concello de Bande. Xaquín Lorenzo Fernández, 90.. 
 Manoel, ¿qué estás facendo/ debaixo da carballeira?/ -Estoulle facendo o amor/ a unha rapaza solteira.  
 María berrou con Chuco/ na carballeira de abaixo,/ porque lle picaba un toxo/ que levaba no refaixo.  
 Meniña, peina o cabelo,/ que peinado parez ben,/ se non hai tranzas na feira,/ os carballos vergas ten Xaquín Lorenzo Fernández, 96. Xanquín Lorenzo explica que as tranzas son as fitas e cordóns que se vendían nas feiras para atar o pelo..
 Miña Virxe da Peneda/ que tan alta se foi pór,/ entre toxos e penedos,/ carballiños darredor Xaquín Lorenzo Fernández, 103. Refírese ó Santuario portugués de Nosa Señora da Peneda, en Arcos de Valdevez, moi próximo á fronteira con España..
 Miña Virxe da Subreira/ é amiga da goteira;/ póñenlle o carballo á porta,/ heille planta-la videira Nosa Señora da Sobreira é padroeira de Ferreiros, lugar da parroquia e concello de Entrimo. Xaquín Lorenzo Fernández, 103. No orixinal: plantala..
 Nunca vin carballo torto/ bota-la rama direito;/ nunca vin home casado/ trague-la barba ben feita Xaquín Lorenzo Fernández, 114. No orixinal: botala, traguela..
 Ó carballo caille a folla/ i ó castiñeiro o ourizo;/ as mociñas, as de agora,/ todas andan ao castizo Xaquín Lorenzo Fernández, 116..
 Ó carballo caille a folla/ i ó castiñeiro o ourizo;/ as mociñas de Gaiás/ todas ten o tortorizo Xaquín Lorenzo Fernández, 116. Tortorizo é mareo por andar dando voltas, pero pode facer alusión a unha enfermidade das ovellas, chamada teo, caracterizada por movementos circulares continuos.. 
 Ó carballo caille a folla/ i ó castiñeiro o ourizo;/ ás mociñas que hai agora/ todas lles dá o tortorizo .
 Ó carballo caille a folla/ i ourizo non a ten;/ as mociñas que hai agora/ moi pouca vergoña ten .
 O carballo cando nace/ nas follas ten mil enredos;/ o galán pra namorar/ nunca ten os ollos quedos Xaquín Lorenzo Fernández, 118..
 O carballo da Chaínza,/ ten tres carros de madeira:/ un é meu, o outro é teu/ o outro de quen o queira A Chaínza é lugar da parroquia do Obre, do concello de Noia. Álvaro das Casas, Nós 95, 15.11.1931, 216. No orixinal: Chainza, tén, e teu..
 O carballo da Chaínza,/ ten a folla revirada,/ que lla revirou o vento/ nunha mañán de xiada Álvaro das Casas, Nós 94, 15.10.1931, 192. No orixinal: Chainza, mañan..
 Ó carballo da Portela/ pónselle a folla vermella: foi que veu por riba dil/ o demo dunha centella Xaquín Lorenzo Fernández, 116. No orixinal: de íl, de unha. Non é posible saber a que Portela se refire, pero hai un carballo excepcional chamado "Carballo do Campo", no lugar da Portela, parroquia de Sabaxáns, no concello de Mondariz, incluído dentro do Catálogo de Árbores Senlleiras de Galiza desde 2011. A árbore ten unha altura de 35,80 m e un diámetro do fuste de 3,75 m (a 1.30 m de altura  .. 
 O carballo da Portela/ ten a folla revirada,/ que lla revirou o vento/ nunha mañá de xiada Fermín Bouza Brey 1929, 162. No texto: mañán..
 O carballo da Portela,/ ten a folla revirada,/ que lla revirou o vento,/ unha noite de xeada.
 O carballo da Portela/ ten tres carros de madeira,/ un é meu e outro é teu,/ outro é de quen o queira Fermín Bouza Brey 1929, 162. Recollida en Vilagarcía, onde o Nomenclátor non recolle ningún lugar con ese nome..
 O carballo da Portela/ xa non ten folla ningunha/ porque llas levou o vento/ seica todas, unha a unha .
 O carballo ten a folla/ i a nogueira non a ten;/ agora xa eu coñezo/ a muller de “Val quen ten” .
 O crego cando vai fóra/ leva a Marica na mula,/ na primeira carballeira/ parécelle a albarda dura.  
 O crego de Escravitude/ leva a criada na burra,/ na primeira carballeira/ dalle unha sacudidura Fermín Bouza-Brey 1929, 195. No orixinal: Esclavitude.. 
 O río cando vai cheo/ leva carballos e follas,/ tamén debía levar/ as lingoas mormuradoras Fermín Bouza-Brey 1929, 192. No orixinal: língoas..
 O río cando vai cheo/ leva carballos e follas;/ tamén podía levar/ as lengoas marmuradoras Xaquín Lorenzo Fernández, 123..
 O río cando vai louro/ leva cascas de carballo/ pra lle lava-la camisa/ ao meu amante Cesáreo .
 Os mociños, os de agora,/ todos son escopeteiros;/ pensan que tiran aos coellos/ e tíranlle aos carballeiros Xaquín Lorenzo Fernández, 125..
 Se ti viras o que eu vin,/ indo pola carballeira,/ vinte e cinco xastres xuntos/ cosendo nunha monteira.
 Sei que casou Xan de Fiz/ con unha boa rapaza,/ ás veces un porco ruín/ atopa unha boa landra Xaquín Lorenzo Fernández, 143..
 Señor San Benito novo,/ amigo da goteiriña,/ ten os carballos á porta,/ mandou pór a videiriña Xaquín Lorenzo Fernández, 145..

 Notas 

 Véxase tamén 
 Bibliografía 
 BOUZA BREY, Fermín: "Cantigas populares da Arousa", en Arquivos do Seminario de Estudos Galegos III, 1929, 153-204 [en facsímile II].
 CASAS, Álvaro das (colector): "Pra un canzoneiro de Noia", en "Arquivo Filolóxico e Etnográfico de Galiza", en Nós 1931.
 LORENZO FERNÁNDEZ, Xaquín: Cantigueiro popular da Limia Baixa, Galaxia, Vigo 1973.
 REAL ACADEMIA GALEGA: Diccionario gallego-castellano, 1913-1928.
 RIVAS QUINTAS, Elixio: Frampas, contribución al diccionario gallego, CEME, Salamanca 1978.
 RODRÍGUEZ GONZÁLEZ, Eladio: Diccionario enciclopédico gallego-castellano'', Galaxia, Vigo 1958-1961.

 Outros artigos 
 Carballeira
 Carballeira de San Xusto

carballo