A andoriña na cultura popular galega

miniatura|275px|Andoriñas en Pinzás, Tomiño.

Antigamente a andoriña consagrábase aos deuses penates (protectores dos fogares), tal como menciona Claudio Eliano, e xa daquela ninguén as mataba. Considerábanse o heraldo da primavera e en Rodas tiñan un cántico para celebrar a chegada das andoriñas nas súas migracións anuais Marcial Valladares Núñez (1884)..

En Galicia, de acordo coa cultura tradicional galega, considérase unha ave sagrada que hai que respectar e protexer Quintía Pereira, 34.. É popular a lenda que conta que as andoriñas arrincaron as espiñas da coroa que levaba Xesús Cristo, e que do sangue deste vén a mancha vermella que amosan no seu pescozo Unha lenda semellante corre respecto ó paporrubio.. Por esta razón son aves que ninguén molesta nin se lle vai ós niños . Así mesmo, desta crenza procede a consideración das andoriñas como protectoras das casas nas que aniña: crese que traen boa sorte e por iso favorécese que aniñen na casa Quintía Pereira, 34.. Mesmo se cre que matar unha andoriña ou destruí-lo seu niño é un pecado e que quen o faga sufrirá axiña unha desgraza na súa casa (Risco, Rodríguez López Aínda así, este último afirma que este pájaro es de los más dañinos para la agricultura, pues se alimenta con preferencia de abejas.)

Considéranse agoiros do tempo que vai facer: cando as andoriñas voan baixo é que vai cambia-lo tempo.

A Virxe de Padrón leva unha andoriña na coroa e por iso corre un cantar no que se di que O Señor bendiga â ave que leva nosa Señora (Rodríguez López).

A andoriña na terapéutica popular 
Chámase pedra alidoña (ou simplemente alidoña) unha concreción calcaria que disque se forma no estómago ou na moela das andoriñas. Utilízase para curar feridas, por simple contacto coa pel, ou certas infeccións  Eladio Rodríguez, s.v. Alidoña; Quintía Pereira, 38.. 

Tamén existe a herba andoriña ou herba da andoriña, máis coñecida cos nomes de celidonia e ceruda (Chelidonium majus) E. Losada, J. Castro e E. Niño: Nomenclatura vernácula da flora vascular galega (1992)., que antigamente se cría boa para as enfermidades dos ollos. Este uso medicinal, que tamén se chegou a aplicar ás propias andoriñas "Comidas as andoriñas aguzan moito a vista, para o cal tamén serve a cinza das andoriñas" (Dioscórides)., vén da antiga crenza de que os polos de andoriña nacían cegos pero a nai curábaos ó refregarlles os ollos cun anaco desta herba Xosé Ramón Mariño Ferro recolle así as teorías expostas por Aristóteles: "Polo que atinxe ós polos da andoriña, se, cando son aínda novos, lles pica un os ollos, os referidos polos despois sandan e ven" e Plinio o Vello: "A andoriña amosóuno-lo poder curativo para a vista da celidonia ó tratar con esta planta a inflamación dos ollos dos seus pequenos"..

 Sinonimia e léxico derivado 
miniatura|dereita|200px|Andoriña no libro Nederlandsche Vogelen, Volume 1 (1770).
Outros nomes que recibe a andoriña son os seguintes: andolía, colandrilla. No galego-asturiano: andolía e golondría Bernardo Acevedo y Huelves e Marcelino Fernández y Fernández: Vocabulario del bable de occidente, Madrid, 1932. Citado polo Diccionario de Diccionarios.

Cos nomes de andoriña ou anduriña desígnanse tamén os seguintes animais:
 un molusco, a zamburiña, antes Pectunculus hirundo e hoxe Chlamys varia.
 un peixe (Trigla hirundo, hoxe Chelidonichthys lucerna), máis coñecido como escacho.
 Baixo a forma andoriña do mar designa dúas aves mariñas A denominación está motivada pola semellanza coa andoriña común. Ríos Panisse (1983).:
 o carrán común (Sterna hirundo) 
 o paíño común, paíño europeo (Hydrobates pelagicus), respectivamente.

Tamén designa a ovella que guía o rabaño.

Anduriño é tamén nome dun peixe que o Padre Sobreira describe como Pez pequeño; de forma y color de trucha, y de igual o mejor gusto, con manchas doradas: carne blanca. Vienen por Marzo; en Abril son raros: en años secos son más abundantes. Parecen ser los escalos de Ponte Aréas, y son los reos del Avia.

Tamén di Sobreira que co adxectivo anduriño se designa en Ribadavia a persoa que anda lixeira e que aguanta moito. Eladio Rodríguez González aumenta o significado a quen é rápido ó camiñar, traballar, decidirse e mesmo que fala rapidamente.

 Refraneiro 
 Amigo polo seu proveito, andoriñas no teito.
 Andoriña a rente da auga, choiva na cama.
 Andoriña que alta voa non teme que chova Eladio Rodríguez González, s. v. anduriña.. 
 Andoriña que voa a rentes da terra, chuvia venta Eladio Rodríguez González, s. v. anduriña. No orixinal: arrentes..  
 Andoriñas a rente da auga, chuvia por palla. 
 Andoriñas a rentes da auga, chuvia na praia .  
 Anduriña a rentes da auga, chuvia na praia Lino Lema Bouzas, 2..
 Anduriñas arrentes da auga, chuvia na praia Clodio González Pérez, Refraneiro do mar..
 Caga máis un boi que cen andoriñas .  
 Día de san Xosé, primeira andoriña se ve.
 Máis caga un boi que cen anduriñas Eladio Rodríguez González, s. v. boi.Eladio Rodríguez González, s. v. cagar..
 Máis come un boi que cen anduriñas  Eladio Rodríguez González, s. v. comer..
 Nin un dedo fai man, nin unha andoriña fai vran. 
 Por san Reimundo a andoriña vén do outro mundo San Reimundo celébrase o 7 de xaneiro, pero estes refráns deben referirse a san Reimundo Fitero, o 15 de marzo.. 
 San Raimundo, a andoriña trai do outro mundo. 
 San Reimundo tira a andoriña do outro mundo e san Cebrián vólvea a levar San Cibrao, 16 de setembro.. 
 Se queres saber cando é abril a anduriña viracho dicir. 
 Unha andoriña non fai vrau .
 Unha anduriña soila non fai verau . 
 Vale máis unha cagada de vaca que cen de andoriña.

 Cantigueiro 
 ¡Ai, quen anduriña fora, / anduriña da outra banda, / que ao meu amor un suspiro / no piquiño lle levara! Real Academia Galega1913..
 Catro aves escollidas/ son as que pasan o mar:/ o cuco e a andoriña,/ a rula e o paspallás. 
 Catro aves escollidas/ son as que pasan o mar:/ o cuco e maila anduriña,/ a rula i o paspallás Xaquín Lorenzo Fernández, 61..
 Catro aves voadoras/ son as que pasan o mar:/ a anduriña e mailo cuco;/ a rula i o paspallás Eladio Rodríguez González, s. v. ave.(Xaquín Lorenzo Fernández, 218. No orixinal: máilo, pazpallar..
 Quixera ser dos paxaros / que anduriña se lle chama / para facer o meu niño / ó pé da túa ventana.

 Adiviñas 
 Cen golondrinas/ e un golondrón,/ un mete e saca/ e un quita e pon.<ref>Solución: as patacas no pote.</ref>.

 Notas 

 Véxase tamén 
 Bibliografía 
 GÁRFER, J.L. e FERNÁNDEZ, C.: Adivinancero popular gallego. Taurus Ediciones. Madrid 1984.
 GONZÁLEZ PÉREZ, Clodio: “O refraneiro do mar”, en Coloquio de etnografía marítima, cap. 12. Museo do Pobo Galego 1988, 137-147.
 LEMA BOUZAS, Lino (compilador): Ditos e cantigas mariñeiras. I Encontro de embarcacións tradicionais, Galicia 1993.
 LORENZO FERNÁNDEZ, Xaquín: Cantigueiro popular da Limia Baixa, Galaxia, Vigo 1973.
 MARIÑO FERRO, Xosé Ramón: "Os animais na medicina máxica tradicional", en González Reboredo, Xosé Manuel (Coord.): Medicina Popular e Antropoloxía da Saúde, Santiago de Compostela 1997.
 REAL ACADEMIA GALEGA: Diccionario gallego-castellano, 1913-1928.
 QUINTÍA PEREIRA, Rafael: "As sagradas anduriñas", en Nós, a Xente do Redor", nº 5, 2021, 34-35.
 RÍOS PANISSE, María do Carmo: Nomenclatura de la flora y fauna marítimas de Galicia. II. Mamíferos, aves y algas, Verba anexo 19, Universidade de Santiago 1983.  
 RISCO, Vicente: "Etnografía: cultura espiritual", en Historia de Galiza Tomo I (Dirixido por Ramón OTERO PEDRAYO). Ed. Nós, Bos Aires 1962 (reed. Akal, Madrid 1979).
 RODRÍGUEZ GONZÁLEZ, Eladio: Diccionario enciclopédico gallego-castellano. Galaxia, Vigo 1958-1961. 
 RODRÍGUEZ LÓPEZ, Jesús: Supersticiones de Galicia y preocupaciones vulgares. Ed. Celta, Lugo 1974.
 VALLADARES NÚÑEZ, Marcial: Diccionario gallego-castellano'', Santiago, Imp. Seminario Conciliar 1884.

 Outros artigos 
 Galería de imaxes da etnografía de Galicia

andoriña