A figueira na cultura popular galega

Un remedio da medicina popular galega contra o mal do torrón (que designa unha enfermidade do bazo non identificada) consiste en levar ó meniño enfermo, de noite, a un prado onde medre unha figueira e poñelo de pé sobra unha planta de chantaxe. Logo córtase un terrón ó redor dos pés e ponse, xa de regreso en casa, sobre o bazo do enfermo. Este curará segundo seca o terrón.Víctor Lis Quibén: La medicina popular en Galicia 1949 [ed. facsímile de Akal, Madrid 1980], 267.

O leite dos figos e béveras disque é bo para curar as espullas.Lis Quibén, 294.

 Léxico
 Figueira do demo: rícino (Ricinus communis).
 Figo marelo: vichelocrego (Oriolus oriolus) Elixio Rivas Qunitas (2001)..
 Figueiras: papilomatose no ubre dunha vaca.<ref>Elixio Rivas Quintas: 'Frampas, contribución al diccionario gallego, 2001 (inédito, no Dicionario de Dicionarios).</ref>
 Papafigo: vichelocrego

 Locucións 
 Seco coma un figo: mirrado Vicente Risco, en Nós nº 27, 15.03.1926..

 Refraneiro 
miniatura|300px|Folla na figueira, muxe na ribeira
 A branca, con frío, non vale un figo; a negra, nin figo nin breva. Eladio Rodríguez, s. v. branco.
 A leña da figueira, recia de fume e fraca de madeira. Eladio Rodríguez, s. v. leña. A leña da figueira ten sona de ser de mala calidade, producir pouca calor e moito fume.
 A negra co frío non vale un figo; a branca coa xiada, nin figo nin nada.Eladio Rodríguez, s. v. negro.La Voz de Galicia 8.10.1988.
 A unha vella enriba dun muro, tembláballe o cu coma un figo maduro Ano de brevas, nunca acá veñas.Eladio Rodríguez, s. v. ano.
 Ano de brevas, nunca o vexas.
 Auga bebas con figos e brevas. Eladio Rodríguez, s. v. auga.
 Auga ó figo; e á pera viño.
 Auga ó figo e para a pera viño.Adela Leiro Leis: Cambados: a tradición oral, Colexio Público Castrelo, Cambados 1986, 44.
 Cando a figueira ten folla, ten boa comida a solla.Clodio González Pérez, 145.
 Cando a gaivota busca unha figueira, anuncia tempestades desa maneira.
 Deben nadar en viño os caracoles, as brevas e os figos.Eladio Rodríguez, s. v. viño.
 É millor pan duro que figo maduro. 
 Folla na figueira, muxe na ribeira.Lino Lema Bouzas, 5.
 Millor é un pouco pan duro que un figo enteiro maduro. 
 San Técola que vindima as uvas e os figos leva.Santa Tegra (Técola), 23 de setembro.
 Santiago trae as béveras e os figos leva santa Tegra.

 Cantigueiro 
 Canta a rula, canta a rula,/ por riba dunha figueira;/ a rula canta i eu choro/ por no’atopar quen me queira Xaquín Lorenzo Fernández, 57. No orixinal: no-atopar, quén..
 Díanno-los reises:/ figos, chourizos e viño/ e tamén algún diñeiro/ para merca-lo pantrigo Xaquín Lorenzo Fernández, 70. No orixinal: díannolos, mercalo..
 Eu non quero uvas,/ figos nin castañas,/ pero pra as ameixas/ teño boas mañas.
 Fun ós figos á pereira,/ no’atopei senón cireixas,/ veu o dono das mazás:/ Deixa queda-las ameixas Xaquín Lorenzo Fernández, 86. No orixinal: no-atopei, quedalas..
 No alto dunha figueira/ estaba un home atutando;/ afaite sola, meniña,/ que eu xa te vou olvidando Xaquín Lorenzo Fernández, 108..
 Quen fora reichiño ruibo/ pra cantar na túa figueira,/ pra non saír do teu horto/ e aniñar na túa silveira! Manuel Leiras Pulpeiro: Cantares gallegos.
 Teño unha figueira grande/ que moitos figos me dá;/ teño unha nena bonita,/ xa non quero traballar Xaquín Lorenzo Fernández, 152..
 Veña o aguinaldo logo,/ figos viño e lacós:/ somos bos de conformar,/ non somos nada lapós Xaquín Lorenzo Fernández, 161..
 Unha vella enriba dun muro/ témblalle o cu como un figo maduro,/ unha vella nunha eira/ témblalle o cu como unha peneira Fermín Bouza Brey 1929, 197. No orixinal: de un, cú, n-unha..

 Notas 

 Véxase tamén 
 Bibliografía 
 BOUZA BREY, Fermín: "Cantigas populares da Arousa", en Arquivos do Seminario de Estudos Galegos III, 1929, 153-204 [en facsímile II].
 GONZÁLEZ PÉREZ, Clodio: “O refraneiro do mar”, en Coloquio de etnografía marítima, cap. 12. Museo do Pobo Galego 1988, 137-147.
 LEMA BOUZAS, Lino (compilador): Ditos e cantigas mariñeiras. I Encontro de embarcacións tradicionais, Galicia 1993.
 LORENZO FERNÁNDEZ, Xaquín: Cantigueiro popular da Limia Baixa, Galaxia, Vigo 1973.
 RISCO, Vicente: "Archivo Filolóxico e Etnográfico de Galiza", en Nós nº 27, 15.03.1926, 19-21.
 Elixio Rivas Quintas: Frampas III, contribución al diccionario gallego, 2001, no Dicionario de Dicionarios.
 RODRÍGUEZ GONZÁLEZ, Eladio: Diccionario enciclopédico gallego-castellano'', Galaxia, Vigo 1958-1961.

figueira