Os insectos na cultura popular galega

A presenza dos insectos na cultura popular galega está focalizada nun pequeno número de especies que en nada se corresponden coa variedade de insectos presentes en Galicia. Entre aqueles que entran a formar parte da cultura popular hainos que reportan beneficios ó home, como é o caso da abella, e hainos tamén prexudiciais, como sería o caso dos piollos e pulgas. Hainos tamén que non cumpren ningún papel en ningún dos dous sentidos, como sería o caso de grilos e formigas.Non entramos agora na relevancia ecolóxica que poida representar calquera especie de insecto, aspecto que non se valora na tradición oral.

 A abella 

 A abella e a ovella en abril deixan a pelexa. 
 A abellariza e o coello, no monte vello. 
 A cera sobexa queima a igrexa. 
 A chuvia no mes de agosto non é chuvia, que é mel e mosto. 
 A ovella e a abella no maio deixan a pelexa. 
 A ovella e a abella polo abril deixan a pelexa.

 As avelaíñas 
miniatura|300px|As avelaíñas negras considéranse de mal agoiro
En Galicia crese que as avelaíñas son as almas dos nosos devanceiros que toman esta forma -dun xeito circunstancial e momentáneo, segundo RiscoVicente Risco, 419. Risco lembra que xa os gregos consideraban que a alma saía do corpo en forma de bolboreta.- para aparecerse ante os mortais. Crese que as avelaíñas de alas brancas son almas redimidas que veñen agradecer as oracións ou esmolas por elas ofrecidas, mentres que as de alas negras son almas que aínda están no purgatorio e veñen implorar máis oracións.

Tamén está estendida a crenza de que as primeiras veñen traer boas noticias ou a próxima chegada dunha carta dalgún familiar ausente con novidades agradables. As segundas, polo contrario, considéranse de mal agoiro. En calquera caso, Eladio Rodríguez asegura que os campesiños galegos nunca maltratarán unha avelaíña, por temor ou respecto ós seus poderesEladio Rodríguez González, s. v. avelaíña.

 Cantigueiro
 Miña nai, do meu amor/ hoxe ou mañá terei carta/ que vin unha bolboreta/ na miña roca pousada.Xaquín Lorenzo Fernández, 99. No orixinal: volvoreta. Cantiga baseada na crenza de que as bolboretas son mensaxeiras dos ausentes (e dos defuntos).

 Os escaravellos 
 Locucións
 Ser coma/parecer o escaravello da bosta: ser unha persoa desagradable ou fea.Cerviño Ferrín.

 Cantigueiro
 Miña comadre Pelonia,/ veño a que me preste un pan./ Meu compadre escaravello,/ ¿logo que fixo no vran?. 
 O chasco e mais o carrizo/ e mais o escaravello/ anduveron ôs moquetes/ no medio do aparello.Fermín Bouza Brey, 162.

 As formigas 
miniatura|300px|Coa lúa de xaneiro, vese a formiga no carreiro
 Léxico
 Cera das formigas: zume que deitan cerdeiras, ameixeiras ou pexegueiros no tronco; tamén recibe o nome popular de mel de cuco.Aníbal Otero, s. v. cera.
 Pito formigueiro: un dos nomes do peto carpinteiro.Eligio Rivas Quintas 2001, s. v. pito.

 Refraneiro
 A formiga foi mexar ó mar e dixo que era unha axuda.Clodio González Pérez, 141.
 A formiga tamén quer a súa compañía. 
 Cada formiga ten a súa irra.Irra é variante local de ira, cólera.
 Cando a formiga se quer perder, aas novas lle queren nacer. 
 Coa lúa de xaneiro, vese a formiga no carreiro.
 Dá Dios aas á formiga pra que morra máis axiña.

 Cantigueiro
 Foi a merla onde a formiga/ e pedíulle un pan prestado;/ a formiga lle repuxo:/ Mentras andas na silveira,/ chirlo merlo, chirlo merlo,/ traballa de vrau/ pra comer de inverno.Eligio Rivas Quintas 1978.
 Indo para Santa Baia,/ formigueiro de formigas,/ vindo para San Martiño/ ¡ai que lindas raparigas!.Refírese a Santa Baia de Ribadumia e San Martiño de Meis, parroquias estremeiras. Fermín Bouza-Brey, 172.
 Miña comadre formiga,/ meu compadre sandediós,/ temos os santos na casa/ encomendarnos a Dios.Fermín Bouza-Brey, 162.

 Os grilos 
 Anda tu, pernas de grilo,/ pantorrillas de carneiro;/ pra contestares conmigo/ busca fianza pirmeiro.Xaquín Lorenzo Fernández, 39.
 Chamáchesme trangalleira, fouciño de porco chino,/ pernas de grilo retortas,/ anda conmigo con tino.Xaquín Lorenzo Fernández, 62.
 Eu vin, eu vin/ na casa da miña avó/ un grilo miudiño/ xogar ó dominó.Xaquín Lorenzo Fernández, 84. No orixinal: abó.
 Vai de eí, pernas de grilo,/ pantorrillas de carneiro;/ se queres falar conmigo/ busca fianza pirmeiro.Xaquín Lorenzo Fernández, 160. No orixinal: ehí.

 A libélula 
 Galo merendeiro, galo monteiro: libélula.Rivas Quintas 2001, s. v. galo.

 Refraneiro
 Se te morde un lavacú, busca táboas pra o teu ataú.Xoán R. Cuba, Antonio Reigosa e Xosé Miranda: Dicionario dos seres míticos galegos, Xerais 2004 (4ª ed), s. v. lavacú.

 As moscas 
 Refraneiro
 A quen se fai de mel, cómeno as moscas. 
 As moscas no verau comen o mel e comen o gando. 
 Con mel cóllense as moscas.Eladio Rodríguez González, s. v. mel.
miniatura|300px|A quen se fai de mel, cómeno as moscas
 Facédevos mel, e comeranvos as moscas.
 Máis moscas se pillan con mel ca con fel. 
 Máis moscas xunta covo de mel que ola de vinagre.
 Máis moscas xunta entena de mel que ola de vinagre. 
 Moscas comen o mel i o gando. 
 O día de san Sebastián ceiba as moscas Satanás.
 Ó que se fai mel cómeno as moscas. 
 Ó que se volve mel, cómeno as moscas.
 Quen se fai de mel, cómeno as moscas.
 San Fernando, pulgas á xente e moscas ó gando.San Fernando, 30 de maio.
 San Sebastián, vinte de xaneiro, cando ceiba a mosca do demo.
 San Simón, se me pillas unha mosca, douche un millón.
 Trae as moscas san Fernando e lévaas san Cipriano.San Fernando, 30 de maio; San Cibrao, 16 de setembro.

 Cantigueiro
 Das alas de unha mosca/ hei de faguer un vestido/ e do que de il me sobre/ unha capa ao meu marido.Xaquín Lorenzo Fernández, 66.
 Voume por eiquí embaixo/ pillando moscas cun pondón/ e veu meu pai a correr/ e deume cun terrón nas costas.Xaquín Lorenzo Fernández, 163. O pondón, ou pendón, é a flor masculina do millo.

 Os piollos 

 Cando a semana está de piollos, no val mudar a camisa.Eladio Rodríguez González, s. v. semana.
 Cando o ano é de piollos, non vale mudar camisa.
 Cando se pon a pardela a espiollar non tarda un día o vendaval. 
 Díxolle o peite ó tiñoso: tírate alá, piolloso.

 As pulgas 
 Refraneiro
 Día de santa Lucía, o salto dunha pulga ó día.En Santa Lucía, 13 de decembro, comezan a medrar os días, aínda que moi lentamente.
 No mes de san Xoán, pícanlle as pulgas no rabo ó can. 
 Ó can fraco todo se lle volven pulgas.Eladio Rodríguez González, s. v. can..
 O que se deita con cás, érguese con pulgas.
 San Fernando, pulgas á xente e moscas ó gando.
miniatura|300px|O curazón dunha pulga/ quen o soubera guisar!/ daba xantar e merenda/ e cea para cear
 Cantigueiro
 Ao subir as escaleiras/ unha pulga me picou,/ collina polas orellas,/ que man de piñas levou.Álvaro das Casas, 216. No orixinal: pol-as.
 As tellas do teu tellado/ botan auga sen chover;/ as pulgas da túa cama/ xa me poden coñecer.Xaquín Lorenzo Fernández, 50..
 Caséime cunha señora/ coidando que tiña don:/ tiña piollos da libra/ e pulgas da cuarterón.
 Creste que eres moi rica/ porque teñas catro vacas/ e ti o que tes son pulgas,/ unhas gordas i outras flacas.Xaquín Lorenzo Fernández, 65. No orixinal: créste, tí.
 Estando na miña cama/ deitado co meu rapaz/ unha pulga deulle un couce/ e tirouno tras do arcaz.Xaquín Lorenzo Fernández, 77..
 Na camisa teño pulgas/ no xibón teño piollos,/ ¡e téñenme moita invidia!/ ¡inda lles caian os ollos! 
 O curazón dunha pulga/ quen o soubera guisar!/ daba xantar e merenda/ e cea para cear.Xaquín Lorenzo Fernández, 116. No orixinal: de unha.
 O piollo e maila pulga/ andan no monte a rozar;/ alá vai o carrapato/ derreado co xantar.Xaquín Lorenzo Fernández, 122.
 O piollo e maila pulga/ andan no monte a rozar;/ alá vai o carrapato/ derreado co xantar. 
 O piollo estaba malo,/ a pulga estaba parida;/ o ladrón do escarrapacho/ tiña a espenilla caída.

 O saltón 
 Ano de saltón, ano de perdigón.Real Academia Galega 1913, s. v. ano.Eladio Rodríguez González, s. v. ano.

 A traza 
 Tes mañas de zorro vello,/ pero eu téñoas de ardilla;/ son lista, pois non te quero/ e has de criar polilla.Xaquín Lorenzo Fernández, 154). Xaquín Lorenzo supón que se trata dunha cantiga importada.
 Ventana de pau de bido,/ mala polilla te coma:/ por causa de ti, ventana,/ perdín a miña señora.Xaquín Lorenzo Fernández, 161.

 A xoaniña 
miniatura|200px|Xoaniña de Dios, cóntame os dedos e vaite con Dios
Sinonimia: avelaira, avelairiña, boíña, buíña, cascarrubia, costureiriña, cuco-rei, maruxiña, mosca de deus, papasol, papasolín, penoniña, polboretiña de deus, rei, rei-rei, rinchín, xoana, xoano, xuaniña, xuano.Leandro Carré Alvarellos, Xosé Luís Franco Grande, Constantino García González, Elixio Rivas Quintas, Eladio Rodríguez González, en Dicionario de Dicionarios.

As mozas que queren casar colocan este insecto na palma da man e recitan estes versos: "Cuco-rei, cuco-rei, ¿por onde amores terei?". Cando a xoaniña levante o vo, a dirección que colla indica de onde virá o noivo desexado. Cunha fórmula semellante, os rapaces pregúntanlle cantos anos vivirán: "Cuco-rei, cuco-rei, ¿cántos anos vivirei?"; e tantos números como lles dea tempo a contar antes de que alce o vo, tantos anos se supón que vivirán.Eladio Rodríguez González, s. v. cuco.

 Papasolín, cúntame os dedos, marcha pal cielo, e volve pa min.Elixio Rivas Quintas 1978, s. v. papasolín.
 Xoaniña de Dios, cóntame os dedos e vaite con Dios.Elixio Rivas Quintas 1978, s. v. xoaniña.
 Xoaniña, voa, voa, que ch´ei dar pan e cebola.[[Luís Iglesias Iglesias], en "Notas entomolóxicas: insectos de Galiza", en Nós 53, 15.05.1928, 94.
 Xoaniña, voa, voa, que che dou pan con sebola.
 Xoaniña, voa, voa,/ que teu pai está en Lisboa/ e túa nai está na cama/ a comer pan e cebola.

 Notas 

 Véxase tamén
 Bibliografía 
 BOUZA BREY, Fermín: "Cantigas populares da Arousa", en Arquivos do Seminario de Estudos Galegos III, 1929, 153-204 [en facsímile II].
 CERVIÑO FERRÍN, Mª Victoria: "Fraseoloxía e paremioloxía de Sebil, 2", en Cadernos de Fraseoloxía Galega 15, 2013, 441-462.
 GONZÁLEZ PÉREZ, Clodio: “O refraneiro do mar”, en Coloquio de etnografía marítima, cap. 12. Museo do Pobo Galego 1988, 137-147.
 LORENZO FERNÁNDEZ, Xaquín: Cantigueiro popular da Limia Baixa, Galaxia, Vigo 1973.
 REAL ACADEMIA GALLEGA: Diccionario gallego-castellano, 1913-1928.
 RISCO, Vicente: "Cultura espritual", en Historia de Galiza tomo I, 1962 (reed. Akal 1979, 255-777).
 RIVAS QUINTAS, Elixio: Frampas, contribución al diccionario gallego, CEME, Salamanca 1978.
 RIVAS QUINTAS, Elixio: Frampas III, contribución al diccionario gallego, 2001, no Dicionario de Dicionarios.
 RODRÍGUEZ GONZÁLEZ, Eladio: Diccionario enciclopédico gallego-castellano, Galaxia, Vigo 1958-1961.

insectos