O demo na cultura popular galega

O que segue recolle diversa información sobre a pegada do demo na cultura popular e na literatura oral galegas, recollida de diferentes traballos etnográficos –xerais a toda Galicia ou localizados nun ámbito xeográfico máis concreto-, dicionarios, refraneiros, cantigueiros etc. Inclúense tamén aquí as informacións que se refiren ás diferentes manifestacións do demo (diaño, trasgo etc.), ós pautos co demo, a posesión diabólica e a súa curación, así como ó inferno.
miniatura|300px|Pinturas murais na igrexa de Santa María de Labrada (Guitiriz, Lugo)
En Galicia, o demo recibe numerosas denominacións populares:Todos estes nomes para designar o demo recóllense das seguintes fontes: Dicionario da Real Academia Galega, s. v. demo; Eladio Rodríguez González: Diccionario enciclopédico gallego-castellano; distintos lexicógrafos, en Dicionario de Dicionarios; Antón Fraguas, en Gran Enciclopedia Galega, s.v. demo; Cuba, Reigosa e Miranda: Dicionario dos seres míticos galegos; e Vítor Vaqueiro: Mitoloxía de Galiza. Lendas, tradicións, maxias, santos e milagres. Véxase a sección de Bibliografía. abelurio, cachán, cachano, cachizoCachán, cachano e cachizo son unha referencia evidente ós pecados sexuais., demachiño (máis propiamente, aplícase a demos pequenos como o diaño burleiro), démaro, demiño, demócharo, democho, demóncaro, demonche, demoncre, demontre, demóñaro, demoño, demoro, déncaro, dencho, déngaro, denllo, dentre, deño, diabo, diabro, diantre, diaño, mafarrico, rabeno, rabudo, resalgario, sucio (e zucio), tardo, trasgo e trasno. 

Tamén se lle denomina mediante nomes propios, como Donai (que pode proceder de Adonai, un dos nomes que recibe Deus na Biblia,"Chámanlle Donai que ten aire de lembranza  gnóstica. Este nome é o mesmo d'Adonai, que se lle dá ó Noso Señor" (Risco: Nós, 1). Leonardo,Cunqueiro incluíu en Escola de menciñeiros un contiño titulado "O demo Lionardo". No conto, unha muller exclama o seguinte cando lle din que a un rapaz puxéronlle de nome Lionardo: "¡Arrenégote, demo! ¡Lionardo! ¿E non sabe que é o nome do castrón maior cando van a esfogar as bruxas polo sábado? ¡Poñerlle Lionardo!" (Escola de menciñeiros, Galaxia: Biblioteca Básica da Cultura Galega, Vigo 1982, 109. Pedro, Perecho, Perello, Perete, Xan ou Xan Moxico, ou Xuncras (posible contaminación con Xudas). 

Tamén existen denominacións eufemísticas coas que se pretende evitar pronunciar o seu nome, por se o demo o puidese interpretar como que se lle invoca: o Cornudo, o Escuro, o das botas, o das zapatillas, o dos dentes longos, o Nemigo, o Pecado, o Rabudo, Papá Xarriña. Resulta común referirse a el como Arrenegado sexa!

E, finalmente, tamén se utilizan as denominacións literarias máis clásicas, como Belcebú, Luzbel e Lucifer (que resplandeceO nome, que se traduciría por luz bela, fai alusión a que antes era o anxo máis fermoso e luminoso.), Satán ou Satanás.

O demo pretende levar ós homes ó pecado e, como consecuencia, ó inferno, e para iso recorre a calquera tentación que poida serlle útil e en calquera momento, porque, lémbrese, "O demo nunca ten sono". Por isto tamén se di que está detrás de calquera desgraza que aconteza á xente, ó gando ou ás leiras (enfermidades, incendios, andazos no gando, treboadas etc.) e incluso detrás de pequenos contratempos como perder algunha cousa ou que se rompa unha peza da vaixela.Situacións cotiás que se pretenden explicar con expresións do tipo "Anda o demo na casa", "Anda o demo no lugar" ou similares. Nestes casos, pode suceder que quen os sufra perda a paciencia e renegue ou maldiza, pecando. Finalmente, outro momento no que xente maior adoita amentalo pode ser ó observar novas tecnoloxías ("Sonche cousas do demo").

 A vaiade do demo 
Na Pontenova (Lugo) recolleuse a lenda seguinteVítor Vaqueiro.: o Demo xa existía antes da creación do mundo e estaba ante Deus cando este comezou a crear o home. Deus meteu un dedo na auga e deixou caer unha pinga, e desta pinga naceu un home. O Demo, orgulloso como era, repetiu o xesto e creou outro home, pero non contento con isto, meteu os cinco dedos e así conseguiu crear cinco homes de vez, crendo demostrar así que era superior ó mesmo Deus. Pero este, ante tal xesto de soberbia, mandouno ó inferno para toda a eternidade.

Coñecidas son as tentación do demo a Cristo no deserto. Na terceira tentación cóntase que: 
miniatura|250px|Tentacións do Demo a Cristo

Pois ben, en Galicia dise que tales feitos aconteceron en Cambados. E que cando o demo lle mostrou toda a terra coñecida e prometeu darlla, advirtiulle que non toda: "Todo isto heiche dar se me adorares, agás Fefiñáns, Cambados e Santo Tomé" (os tres lugares que conforman Cambados).Outra tradición popular basea nos mesmos feitos a orixe do nome do Monte Tibidabo, en Barcelona. Disque o nome Tibidabo procede do latín Tibi dabo, que significa "te daré": "et dīxit illī haec tibi omnia dābō si cadens adōrāveris mē" (Bofarull, Manuel (2002): Origen dels noms geogràfics de Catalunya. Valls: Cossetània. px. 174).

 Os pautos co demo 
Dicimos que o demo busca captar almas para o inferno,Téñase en conta que chegou a tentar ó mesmo Xesucristo, no deserto, tras corenta días de xaxún: "Se es o Fillo de Deus, manda que estas pedras se volvan pan", "Se me adoras todo isto será teu", "Se es o Fillo de Deus, bótate de aquí abaixo, que está escrito: Mandará ós seus anxos para que te garden" (Lucas 4, 1-13). Este feito tamén está desenvolvido por Mateo (4, 1-11) mentres que Marcos só menciona que foi tentado por Satán (1, 12-13). e para iso intenta levar a cabo un pacto co home ou muller -escrito e asinado con sangue humano, sangue da persoa que fai o pacto, por suposto- no que este lle entrega a alma a cambio de diñeiro, poder, amor, saúde ou calquera outra cousa que cobice esa persoa.O DRAG recolle a forma pauto para designar especificamente o pacto co demo, reservando a forma estándar pacto para designar un acordo entre dúas partes. Unhas veces é o demo quen busca a oportunidade de tentar a esa persoa pero outras veces é esta quen chama pola presenza do demo utilizando diferentes fórmulas, como por exemplo os ensalmos que se poden atopar no Libro de San Cibrao ou Ciprianillo, aínda que na mitoloxía galega existen outras formas de chamar á presenza do demo. En calquera caso, cando se está ante el cómpre non manifestar medo ningún porque o demo despreza ós covardes e nunca fai pactos con eles.

Sempre queda a esperanza de que resulta posible romper estes pautos e enganar ó demo porque, segundo se cre, o demo ten un burato na man. Vese aquí unha forma de relativizar o poder do demo que, aínda que grande, non é ilimitado, e de aí xorden numerosos contos sobre o diaño burlado.

En Ardán (Marín) cóntase que no monte Castelo había un gran tesouro e que varios homes foron buscalo. No cume do monte aparecéuselles o demo, entre tronos e terremotos, preguntando qué querían. Eles dixeron que querían o ouro e o demo aceptou darllo, a cambio de que lle trouxeran un home, pero aínda que intentaron levar ó rapaz máis parvo da aldea, este logrou zafarse. Aqueles homes colleron un gato e así conseguiron enganar ó demo. Por fin, este veu cun carro cargado de diñeiro pero un dos homes exclamou un Valgame Deus! e neste instante desapareceron tanto o demo como o diñeiro.

Noutro caso, recollido en San Cristovo de Lóuzara (Samos), o demo reta a un home a saltar un pequeno burato no chan, de só dous pés de ancho. Este, desconfiando polo fácil que semellaba ganar, foi consultar co abade, quen lle asegurou que se trataba dunha trampa e que, cando intentara saltar, o burato crecería e crecería ata que o home caese dentro. Pero díxolle que levara un gato ou unha galiña negros agochados baixo a capaSegundo as distintas versións. e que o deixara caer o bicho no burato mentres el saltaba, porque o demo sempre cobraba unha cousa viva. Efectivamente, cando caeu o animal no burato, este pechouse inmediatamente e o demo, alporizado, rebentou coa rabia.Risco: Nós, 5.

As crenzas sobre o comportamento do demo cos seus servidores son contraditorias. Para uns, nunca falta á súa palabra e coida dos que pactan con el, porque é sabido que Ó demo ós seus quer. Pero para outros é ó contrario e maltrata a quen cae nas súas mans, e por iso dise que Así paga o demo a quen o serve.

Así, dise que un dos ladróns das xoias do Mosteiro da Armenteira, gardara un valioso cáliz pero arrepentiuse e quería devolvelo, aínda que non se atrevía porque non quería que ninguén soubera que fora el. Cando, xa vello, veu chegar a hora da morte, pediulle ó fillo, crego, que o fixera el, pero axiña. O fillo tomou o cáliz e comezou a andar cara a Armenteira, pero o mosteiro estaba moi lonxe e temía non cumprir a encarga antes de morrer o pai. Aínda que rezou moito, non avanzaba de abondo e cada vez estaba máis canso, así que chamou ó demo e pediulle axuda. O demo veu e levouno nun instante, de xeito que puido deixar o cáliz sobre o altar antes de que morrera o pai, salvando así a súa alma. Pero aínda así o demo levouno canda el por máis que o crego protestara por ir ó inferno tras facer unha boa obra, e deulle esta razón: ¿Pra que me chamaches? Agora, vén comigo!!

Crese que o demo atende cando se lle invoca. Na Ría de Muros corre a seguinte lenda que explica como se formou a Illa da Creba (sita na parroquia de Esteiro, en Muros). A Creba era un lugar na costa habitada por mouros. Dunha volta, os cristiáns matáronos a todos agás á filla do xefe. Esta invocou o demo, quen levantou unha violenta treboada que afogou ós cristiáns e separou aquel anaco de terra, que desde entón foi illa. A moura converteuse nunha gran serpe que, acompañada por outras feras, dedicouse a afundir os barcos que pasaban pola zonaVítor Vaqueiro: Mitoloxía de Galiza. Lendas, tradicións, maxias, santos e milagres, ed. Galaxia, Vigo 2011, s. v. serpe..

As bruxas teñen un pacto perpetuo co demo, e grazas a iso poden facer as maldades que fan. Mostran o seu sometemento ó demo nos diferentes actos de culto satánico e nos aquelarres dos sábados, ós que o demo acode para que o adoren e lle biquen no cu (osculo infame). Estes servidores do demo, maiormente mulleres,Lémbrese o caso de María Soliño, acusada de bruxería e torturada en Cangas, no século XVII. foron o obxectivo da Inquisición española. Dáse por certo que o demo marcaba ás bruxas como sinal de dominio e para identificalas como servas súas. A marca consistía nunha pata de ra ou de sapo na cara.Gran Enciclopedia Galega, s. v. aire de sapo. Que as bruxas tiñan no seu corpo algunha marca que as sinalase como adoradoras de Satán é unha crenza común, non só en Galicia: nos xuízos contra as bruxas espíannas para buscar estas marcas (véxase o cadro dee Thompkins H. Matteson titulado Exame dunha bruxa.

 Diferentes representacións do demo 
O lendario galego é extraordinariamente rico en relatos que recollen a presenza e actos do demo nos diferentes lugares de Galicia. Como norma xeral pódese dicir que sempre se lle pinta con características negativas, incidindo na oposición á idea do ben e, en particular, a Deus. Así, reina na noite (mentres que Deus o fai no día, na luz), asóciase a animais inmundos e velenosos (cobras, sapos), ou ben represéntase como un macho cabrío (que ten cornos, cheira mal e come nos cultivos).

Non se trata sempre do anxo rebelado contra Deus, senón que existen moitas manifestacións, desde o chamado demo maior ou demo negro (realmente, un colectivo de demos), que é a representación do mal e busca condenar á xente no inferno, ata os demos domésticos, caracterizados polas travesuras que realizan no ámbito da casa ou da corte.E de aí os conceptos de diabrura ou trasnada. Estes últimos son os coñecidos como demiños, tardos ou trasnos, así como diaño burleiro. Existe tamén o chamado demo coxo, que o pobre sempre chega tarde. Fraguas establece tres categorías de demos: os demos malos son os que gañan almas para o inferno (e están representados polo demo negro); os bos son os que axudan á xente (os diañiños); e os trastes son os que simplemente fan bromas, trasnadas (son os trasnos ou trasgos).
miniatura|300px|Os demos, en forma de mono, tentando a Xesús na Fachada das Praterías da catedral de Santiago
miniatura|O demo, baixo a forma de serpe, tentando a Adán e Eva (Simes, Meaño, Pontevedra)

Pode adoptar calquera forma, humana, animal ou monstruosa, e pode aparecerse ante as súas vítimas no lugar que mellor conveña ós seus fins. Formas animais preferidas son as do can, gato e, sobre todo, serpe (con ou sen as) ou dragón, pero en Sarandós (Abegondo) apareceuse ante un abade en forma de lebre xigantesca; noutros casos é en forma de coello.E talvez veña de aí a locución "O demo ten cara de coello", para expresar incredulidade ante algo inverosímil. Tamén se cita en forma de mono, porco, galo de vistosa plumaxe, castrón ou carneiro, burro ou cabaloPor veces, unha parella de castróns. ou mesmo en forma de pomba, que foxe convertida en corvo; pode representarse con as de morcego, interpretándose estas as como lembranza da súa orixe anxélica. Para rematar con semellante plurimorfismo, pode adoptar unha forma híbrida de home e animal, como tal, con corpo de home e cabeza de cabalo, ou corpo de home e patas de cabra.

As representacións do demo como serpe ou lagarto no momento de tentar a Adán e Eva son relativamente comúns nos fustes dos cruceiros galegos.

Cando toma forma humana, as descricións son moi variables. Normalmente preséntase como un home maduro, un señorito alto e ben vestidoEn ocasións, o que viste é un traxe feito de ferro., e que fala sempre en castelán Estes detalles (ser un señorito, andar ben vestido e falar en castelán) remarcan a distancia do demo coa xente común, evidencian que o demo é un outro cultural, un ser que non pertence á colectividade aínda que se poida convivir con el. Quizais por iso o refraneiro di que Cando toma corpo o diaño, vístese de avogado,Eladio Rodríguez González, s. v. diaño. refrán que reflicte ben a opinión que o común da xente ten -ou tiña- de escribáns e avogados.

Outras veces toma a figura dun vello que, aínda así, é quen de preñar as mozas só coa mirada. Pero pode identificarse por determinados detalles que o delatan, como as cintas coas que suxeita a súa barba postiza, ou porque lle asoman os pezuños de cabra por baixo dos pantalóns, ou porque se lle ve o rabo; tamén polo cheiro a xofre que o precede. Nalgún caso cítase o feito de ter unha das súas mans furada. A presenza de rabo, cornos, orellas de gato ou pezuños foi reflictida na arte desde a Idade Media. Por outra banda, resulta fácil recoñecer as obras do demo porque sempre deixa algunha pegada, de aí que se afirme que o demo sempre deixa o rabo fóra.

Pero tamén pode tomar forma feminina. En Laroá (unha parroquia de Xinzo de Limia) apareceuse a un mozo baixo a forma da súa noiva, e cando este intentou darlle un abrazo atopou unhas formas duras, uns peitos anormais e uns dentes de egua baixo a sonrisa da suposta moza.

 Como librarse do demo 
Como o demo sempre a está buscando (insístese en que "o demo nunca dorme"), cómpre protexerse con determinadas prácticas ou obxectos con poderes relixiosos. Entre as primeiras están o sinal da cruz, rezar certas oracións ou dicir, chegada a ocasión. fórmulas como arrenégote, demo, ou ben Vade retro. Entre os obxectos protectores, chamados en conxunto cousas boas, temos reliquias, medallas e estampas, rescritos. Amuleto que contén un conxuro escrito en latín. Lévase a modo de escapulario, colgado do pescozo, e tamén se usa para protexer o gando., incenso ou fragmentos de pedra de ara Raspaduras sacadas dunha ara -altar- consagrada. Estas cousas boas adoitan gardarse dentro dunha bulsa e levarse no peto ou colgarse tras da porta da casa.

Un remedio considerado moi eficaz é recitar, cando se achega o demo, as palabras de San Xoán retorneadas. Trátase dunha oración formada por trece invocacións que hai que recitar -en castelán- cara a adiante (A la una..., a las dos..., a las trece) e logo cara a atrás (A las trece..., a las doce..., a la una). O demo nunca resiste este recitado e escapará cun estoupido.

 Posesión diabólica 
miniatura|200px|esquerda|Un exorcista expulsando os demos
O demo é moi capaz de meterse no corpo dunha persoa, dando lugar a unha enfermidade imaxinaria denominada "ramo cativo" (ou endiañamento), nome popular que designa na práctica a case calquera trastorno mental, epilepsiaTamén o gando vacún pode sufrir ataques epilépticos, que o labrego atribúe igualmente unha posesión diabólica. De aí que unha das denominacións populares desta doenza nas vacas sexa esprito (Benavente Jareño, P. e Ferro Ruibal, X.: O libro da vaca. Monografía etnolingüística do gando vacún, Xunta de Galicia, 2010, px. 652). ou condutas anormais, que se sospeitan poidan ser obra do demo.Risco recolleu no Castro (Dozón) a seguinte descrición que demostra o amplo abano de posibles casos de ramo cativo: "A diabólica posesión aponse ás persoas que nos seus movementos fan cousas raras, como andar moi apresa polos tellados sen cair, dar brincos non acostumados etc." (Risco 1962, 442). As persoas nas que entrou o demo chámanse endiañados, enmeigados (por confusión) ou espiritados.

O demo responsable da posesión pode ser un ou varios e, neste caso, son distintas categorías: demos verdadeiros ou simples espíritos malignos. A entrada do demo nun corpo pode ser por propia iniciativa do demo, que aproveita un descuido da persoa que lle deixa algunha porta aberta (por exemplo, cando alguén bocexa e esquece facer o sinal da cruz sobre a boca). Outras veces é por culpa do enfermo: dise que hai mulleres que chocan un ovo no sobrazo para conseguir un diaño familiar, pero logo ese diaño se mete nelas. E unha terceira posibilidade é que sexa unha bruxa a que lle dá a beber ou comer a unha persoa á que quer mal algo no que botou un demiño.

A posesión maniféstase de formas moi variadas: arrebatos durante os que o enfermo revira os ollos, retórcese no chan e bota escuma pola boca;Nótese que son síntomas da epilepsia. pero noutros casos o enfermo queda ríxido, coma morto, e mudo. Ou ben berra con forza blasfemias tremendas contra Deus, a Virxe e os santos ou pronuncia obscenidades,O que explica o nome de "Sucios" que se lles dá ós posuídos. normalmente en castelán e con acento estraño, pero tamén en linguas estranxeiras ou en grego e latín, linguas que por suposto nunca aprendera a persoa afectada. Outros síntomas claros son o rexeitamento violento ás cousas santas ou a entrar na igrexa.

Risco conta que en Vilarchao (na Peroxa, Coles) unha muller tiña dous demiños, os dous casteláns; outra, en Castro Caldelas, tamén tiña dous, pero un andaluz e outro arxentino, e outra máis, do mesmo lugar, tiña catro, dos que un era bo e falaba portugués. Conta tamén que o sancristán de Arteixo conseguiu que un vello botara 17 diaños pero aínda tiña un mais, que era cura e mudo, polo que non se sabía a forma de expulsalo.Risco 1962, 443-444.

miniatura|300px|Santuario da Nosa Señora do Corpiño (en Lalín)

Para curar, hai que levar ó enfermo a determinados santuarios eficaces para expulsar o mal,Véxase a información que recolle Marcial Valladares Núñez no Dicionario de Dicionarios, s. v. ramo. entre os que destaca o do Corpiño (en Lalín), pero tamén se facía en Santa Eufemia de Arteixo, no San Pedro Mártir do Convento de Santa María de Belvís (Santiago) ou no Santo Cristo de Ourense.Blanco Amor describe na súa novela autobiográfica La catedral y el niño (1948) cómo presenciou durante un Corpus Christi a cerimonia da expulsión dos demos de catro mulleres e dous homes por parte dun dos curas da catedral e ante o Santo Cristo: "Ó entrarmos na catedral xa escoitamos uns gritos, como brados de animais, que foron precisándose a medida que nos achegabamos á capela do Cristo, ata concretarse en palabrotas e xuramentos que lanzaban aqueles infelices... Virábanse en terribles contorsións, botando escuma pola boca, blasfemando de tal xeito que resultaba insoportable escoitalos (Blanco Amor: La catedral y el niño, 4ª ed. Galaxia 1997, px. 131-134). Dise que na capela de Santa Mariña, á entrada de Redondela, que foi capela de lázaros (leprosos), tamén se botaban fóra os demos.Antonio Soto: "Redondela na cantiga popular", en El Museo de Pontevedra XXXIV, 1980, 431-453 (a información recóllese da nota 9 na páxina 444).

Era habitual que os propios abades colaboraran botando exorcismos, pero non todos eran igual de entendidos nin todos querían facelo. Un exorcismo logrou expulsar dunha muller de Castro Caldelas aqueles diaños andaluz e arxentino, pero axiña se meteron no corpo dunha filla e custou moito tempo sacarllos. 

Cómpre indicarlle ó demo un lugar onde poida meterse logo de saír da persoa posuída, destino que pode ser unha besta (que adoita morrer ó pouco) ou un lugar deshabitado, e tamén indicarlle por onde saír, para evitar que poida danar un órgano importante. En Melide, un crego exconxurou un demo que tiña unha vaca, e cando o demo lle preguntou onde se ía meter o crego contestoulle: “Métete no cu da miña mula”. O demo obedeceu e foise para onde lle dixeran, pero tal se puxo a pobre mula que ó final houbo que matala.Varios: Terra de Melide, Seminario de Estudos Galegos, Compostela 1933, 440.

No Corpiño, ademais do exorcismo, tocábase o enfermo cunha reliquia e facíaselle vomitar cun hisopo impregnado en aceite das lámpadas. Noutros sitios lense os Evanxeos ante o enfermo, aplícanse reliquias e rescritos ou aspersións de auga bendita. Na capela do Santo Cristo de Ourense había que preguntar ós demos, no momento no que o cura volva a folla de SantosFolla do misal coa imaxe de Cristo crucificado. a onde queren ir. Executado o exorcismo, o enfermo botaba o demo ou os demos pola boca en forma de enredos de pelo Algunha vez se dixo que tiñan forma de ourizo cacho: "O meigallo qu'unha bruxa lle bota a un métese no corpo e pódese botar fora pol-os mesmos procedementos qu'os sucios, e sai pol-a boca en figura d'ourizo cacheiro" (Risco: Nós, 4)..

Naquel caso do demo bo que falaba en portugués, foi el mesmo quen lle explicou á muller como librarse: ir andando a Ourense (pero logo volver por outro camiño), en compañía de dúas persoas, levar o rosario da súa nai e, unha vez en Ourense, sacarse unha moa.

Risco contaRisco 1962, 440. -aínda que non o localiza- que o demo non pode causar dano ás mulleres embarazadas, pero que para salvar ese inconveniente se converte nunha partícula moi pequena que, unha vez dentro do corpo, se transforma nun insecto velenoso e termina matando o feto. Para evitalo, cómpre recorrer ó Bautismo anticipado, mediante o cal bautízase ó meniño aínda dentro do ventre da nai, nunha ponte que teña un cruceiro, cerimonia que debe celebrar o primeiro home que chega á ponte despois das doce da noite.

 O demo como construtor 
miniatura|300px|Ponte de Pontedeume, tida por obra do demo
Tamén está estendida a crenza de que o demo, ás veces en colaboración cos mouros, é quen de construír diferentes estruturas, sobre todo pontes pero tamén edificios e mesmo mosteiros, como fixo co de Samos. Evidentemente, fai o traballo a cambio da alma da persoa á quen beneficia a construción.

Así, dise que foi o demo que levantou, nunha soa noiteEste apuro para cumprir a súa parte do trato é habitual. Cóntase que cando ten que erguer unha ponte non o fai el, persoalmente, senón que recorre a unha cuadrilla de demos menores ós que aguilloa para que traballen. Ó grito de Canta o galo branco, pico ao canto, comezan a traballar; cando canta o segundo galo berra Canta o galo pinto, ande o pico; e para que rematen o chollo berra Canta o galo negro, pico quedo. a Ponte de Pontedeume ou a Ponte do Burgo (en Pontevedra).A mesma explicación se dá para a construción do Acueduto de Segovia. Había unha moza que tiña que percorrer tódolos días un longo camiño a coller auga na fonte (lémbrese que o acueduto de Segovia ten unha lonxitude de 17 quilómetros, a distancia entre o manancial e a cidade) e decideu vender a alma ó demo se este lle puña a auga diante da casa á mañá seguinte. O demo aceptou e comezou a levantar o acueduto axudado por un exército de pequenos diaños. Cando o viu a moza, arrepentiuse do que dixera e rezou á Virxe para que a salvara. A Virxe compadeceuse e adiantou o mencer, de xeito que cando cantou o galo aínda quedaba unha pedra por poñer, suficiente para que o demo non puidera facerse coa alma da moza (Francisco Javier Tostado ). Neste segundo caso, foi unha moza a que ofreceu a súa alma ó demo, cansa de vadear tódolos días o río Lérez. O demo aceptou o reto e construiulle unha ponte pero -xa sabemos que é vaidoso- parouse a contemplar a obra cando aínda lle faltaba poñer a última pedra e sorprendeulle a alborada sen rematar, polo que non puido esixir á moza a alma prometida. 

En Becerreá, o trato foi a alma do primeiro que cruzase a Ponte de Gatín, se ben corre outra versión que di que foi o demo, aparecido en forma de gato (e de aí o topónimo), quen se ofreceu a facerllo a unha muller preñada a cambio do meniño que ía nacer (ou foi ós veciños a cambio do primeiro que nacese no lugar, confiando en que sería ese meniño), pero o que naceu antes foi un gatiño, que foi o que os veciños entregaron ó demo. Aínda hai outra versión máis: había dous mozos namorados que vivían un a cada lado do río Navia. O mozo, para evitar a volta que tiña que dar para ir ver á noiva, fixo un pauto co demo (que se disfrazara de gato) polo que lle entregaría o primeiro fillo que tiveran a cambio de facerlles unha ponte. Cando a moza pariu, o mozo levoulle un gato metido nun saco, que o demo aceptou antes de abrilo, salvando así ó seu fillo.Secretos de Galicia III, La Voz de Galicia, 2022, pp. 62-63.

O caso de Samos é diferente. Alí foron os propios monxes os que chamaron ó demo utilizando os ensalmos do Ciprianillo e obrigárono a traer toda a pedra necesaria para levantar o mosteiro (iso si, só polas noites), sen recibir nada a cambio.Risco: Nós, 3.

Tamén os frades do Mosteiro de Santo Estevo de Ribas de Sil lle pediron ó demo que lles construíse unha ponte de pedra en substitución da vella ponte de madeira que tiñan daquela. A obra tiña que estar feita nunha semana e xa no primeiro día o demo tiña feito o primeiro piar. Vendo esta forma de traballar, os frades decidiron romper o pauto. Hoxe, aquela obra interrompida quedou como a Agulla do Demo, un alto penedo vertical en Anllo (no concello de Sober).

O demo foi tamén o creador do Pedregal de Irimia (en Meira, Lugo), considerado a fonte primaria do Miño. A lenda conta que alí existía un pequeno convento cisterciense e o demo decideu destruílo. Unha tarde, armou unha forte treboada e mandou unha tropa de diabos cargados de grandes pedras para botalas riba do convento. Os frades comezaron a rezar e o tempo pareceu ir calmando, ata que apareceu no ceo o mesmo Bernaldo de Claraval que fixo desaparecer a treboada. Entón, os demos fuxiron tirando ó chan as pedras que levaban, formándose así o pedregal.

Outra proba da soberbia do demo -que xa vemos como é o que o perde- vese nas lendas sobre os desafíos á Virxe. Contan que cando a Virxe ía na súa burra cara Exipto atopouse co demo montado nun espléndido cabalo. Este retou á Virxe a ver quen podía salvar dun chouto o río e Virxe fíxoo sen dificultade ningunha, e por iso aínda se ven na pedra do outro lado as pegadas das ferraduras da burra, pero cando o demo intentou saltar non logrou superar a distancia, e caeu ó río, afundíndose no fondo e abrindo un pozo que, desde aquela, recibe o nome de Pozo do Inferno.Risco: Nós, 5.

 Léxico
Destaca a abundantísima referencia ó demo na denominación de plantas e animais:
miniatura|250px|Froito da Figueira do demo (Datura stramonium)
 Demo: ovo da raia.Constantino García González.
 Demo: cangrexo pequeno e brando, máis coñecido como queimacasas.
 Demo: peixe tamén chamado lorcho baboso (Parablennius gattorugine)Gran Enciclopedia Galega, s. v. demo.
 Demo: peixe da familia dos escarapotes (Scorpaena porcus)Gran Enciclopedia Galega, s. v. demo.
 Cabalo do demo: libélula. 
 Cabalo do demo: barbantesa.Aníbal Otero 1977, s. v. demo.
 Cabalo do demo: cabaliño de mar (Hippocampus sp).Ríos Panisse (1977).
 Cabalo do demo: cabra de altura (Helicolenus dactylopterus).
 Cogombro do demo: planta, Ecballium elaterium.Losada, Castro e Niño (1992). 
 Demo negro: galiñola negra, unha ave acuática (Gallinula chloropus).Gran Enciclopedia Galega, s. v. demo.
 Figueira do demo, herba do demo, e tamén herba do inferno e figueira do inferno: estramonio (Datura stramonium).
 Merda do demo: estramonio.
 Picos do demo: estramonio.Elixio Rivas Quintas (2001).
 Gaiteiro do demo: cabaliño do demo.Elixio Rivas Quintas (1978).
 Man do demo: francada, ferramenta para pescar centolas.Apéndice a Eladio Rodríguez González.
 Mordisco do demo: planta (Succisa pratensis).
 Pan do demo: denominación común de cogomelos velenosos (e, ás veces, por extensión, de calquera cogomelo, dada a tradicional micofobia galega).
 Peixe do diaño: peixe, especie de gobio.Ríos Panisse (1983).
 Velas do diaño: planta, herba das anadas (Arum italicum).

 Locucións 

 ¡Agora verás ó demo!: exclamación que se lanza cando se presume que vai acontecer algo desagradable ou prexudicial.
 ¡Aí anda o diaño!: dise cando calquera asunto se torce e complica como afectado por enredos ou manexos ocultos.Eladio Rodríguez González, s. v. diaño. 
 Aí está o demo: velaí o principal inconveniente, a maior dificultade.
 Aí será o demo: indica onde se sospeita que haberá maior risco ou perigo.
 Anda feito un demo: aplícase a quen está de mal humor, como levado dos demos.
 Anda o demo na casa: dise cando na casa só hai liortas e disensións entre os membros da familia.
 Andar o demo ceibo, andar o demo solto: acontecer feitos adversos de forma imprevista; haber enfrontamentos entre a xente.Victoria Cerviño Ferrín.
 Andar o demo no lugar: dise cando os veciños dunha aldea están frecuentemente enfrontados.
 Ándalle o demo no corpo: dise da persoa que está habitualmente enferma sen saber de que; tamén se di dun rapaz moi traste.José María Pereda Álvarez (1953).
 Andar unha cousa polas mans do demo: andar as cousas de mal en peor, que non hai forma de sacalas adiante.
 Aprender / Adeprender co demo: dise de quen parece que só discorre facer cousas malas.Antón Fraguas, GEG s. v. demo.Eladio Rodríguez González, s. v. demo..
 Armarse unha de tódolos demos: producirse un problema grave e moi complicado.
 ¡Arre demo!: expresión de sorpresa ou asombro; tamén expresa queixa pola acumulación de cousas ou problemas que molestan ou incomodan.
 Arrenegado sexa o demo!: expresión para desexar que algo non suceda nunca, ou cando sucedeu algo que non se desexaba.
 ¡Arrenégote, demo!: expresión de rexeitamento ante algo incrible ou fóra do normal; tamén ante un feito pecaminoso. Algunhas persoas acompañan a expresión persignándose.Lémbrese o relato de Cunqueiro citado anteriormente. 
 Así lle paga o demo a quen o sirve, así paga o demo a quen o sirve: expresión que se aplica ós ingratos, que merecen un castigo á súa acción.
 ¡Así me coma o demo!: xuramento co que se quere reforzar a veracidade do que un afirma (¡Así me coma o demo si non é certo!).
 Así te leve o demo: expresión para expulsar de mala maneira a alguén; tamén se di cando se rompe ou se perde unha cousa que, en realidade, valía pouca cousa.
 Atentar o demo a un: atribuír ó demo as tentacións que un poida sufrir.
 Ben sabe o diaño onde se mete: dise dun liante que escolle ben as persoas coas que trata.
 Cangouma o demo: queixa cando se sofre unha desgraza, como se fose o demo o causante.
 ¡Cangóuse o demo no medio!: dise cando un asunto, que parecía ir sobre rodas, se torce inexplicablemente, como por influencia do demo.
 ¡Cata que demo!, ¡cata que diaño!: expresión de conformidade de quen se daría por contento se as cousas fosen como se anuncian. Tamén pode expresar algo así como xa o creo, claro que si.
 Coma o demo: demasiado, en exceso, aplicado a algo desagradable (fede coma o demo).
 Coma un demo: dise da persoa ou cousa mala ou molesta en exceso (pesa coma un demo).
 ¡Cómate o demo!: exclamación contra alguén extremadamente malo.
 Comer o demo [a alguén]: desesperarse, consumirse, estar intranquilo.
 Como alma que leva o demo: ir a algures ou facer algo de presa e correndo.Antón Fraguas, GEG s. v. demo.
 ¿Como demo...?: utilízase indistintamente para expresar admiración, ira, desgusto, contrariedade, incredulidade, reconvención etc.
 Como o demo non a torza...: dise para expresar esperanza de conseguir que o propósito que se persegue saia como se quere.
 ¡Con mil demos!: expresa anoxo, indignación, enfado.
 Cousas do demo: dise daquilo que resulta incrible, extraordinario, que non se alcanza a comprender.
 Da caste do demo: comparación coa condición do demo (a miña sogra é da caste do demo).
 Dalo todo ó demo: abandonar un proxecto, cansarse ou aburrirse de esforzarse por algo.
 Dar de comer ó demo: manter a persoas ingratas, facer favores a quen se porta de forma desagradecida.
 Dar o demo: sospeitar, presentir, agoirar algo.Antón Fraguas, GEG s. v. demo.
 Dar ó demo: expresa desprezo, desdén, desaire cara a unha persoa ou cousa (douche ó demo a comenencia).
 Dar que facer ó demo: realizar unha mala acción.
 Dar que rir ó demo: facer trasnadas e falcatruadas.
 Darse un ó demo: enfadarse, desesperarse, encolerizarse.
 Dárselle un demo a un: denota o maior desinterese, non importar nada o asunto de que se trata.
 De demo: precedido dun verbo, moito (berra de demo, come de demo, corre de demo).
 De mil demos: esaxeración de calquera cousa mala ou moi incómoda.
 De tódolos demos: algo moi desagradable, moi malo (levou unha corrida de tódolos demos).
 Deberlle un carto ó demo: dise a quen reincide en realizar maldades.
 Debíalle un día ó demo e funllo pagar hoxe: dise cando alguén sofre unha desgraza.
 ¡Demo!: exclamación de estrañeza, sorpresa, dúbida etc., en cousas pouco ou nada agradables.
 ¡Demo fóra!: exclamación para exconxurar un suposto perigo.
 ¡Demo non digas!: equivale a pode ser, quizais sexa así, ¿será verdade?. Implica tamén advertencia para facer algo que evite o dano ou perigo que se teme.
 ¡Demo vos tolla!: fórmula de ameaza e maldición contra alguén.
 Demos coroados: conxunto de persoas ou cousas malas de máis.
 Demos non son santos: dise cando alguén comete unha mala acción, e os demais asumen que é moi capaz de facelo.
 ¡Demos te coman!: imprecación contra alguén ou contra algo.
 Do demo: fórmula de negación ante algo que se ten por seguro que non ocorrerá (o rapaz foise e do demo si volve; Do demo vai = non irá, non). Expresa tamén desinterese, indiferenza ou desprezo: do demo cousa vale; do demo me importa que se quede ou que se vaia. E tamén significa nada ou case nada: do demo cousa me queda se comenzo a dar o que teño. Do demo cousa lle dixen.
 Dos demos: serve para exaxerar algo que se dá por molesto e negativo (había unha barullada dos demos). Expresa tamén unha dificultade ou inconveniente grandes (o ser probe é unha aquela dos demos).
 Dou ó demo se...: expresa a imposibilidade de que suceda algo (Dou ó demo se agora se pode vivir).
 É das que botou o demo pola cueira do carro; é das que dixo o demo ¡ora!; é das que dixo o demo ¡xo!: aplícanse a unha muller brava e de carácter forte.
 Enganar ó demo: ser moi astuto e marrulleiro, ser un raposeiro.
 Entrou o demo en ...: dise cando nun grupo pechado aparecen constantes discusiones e enfrontamentos (Entrou o demo na casa, entrou o demo nesa familia, entrou o demo no concello).
 Era o demo: dise de plans ou propósitos maquiavélicos ou diabólicos.
 Es o demo: dise a quen só pensa e realiza as maiores trasnadas.
 Está tocado do demo: dise dunha persoa especialmente malvada.
 Estar dado ó demo: estar moi furioso.
 Estar levado do demo: dise de quen fai moitas trasnadas e maldades..
 Estar/chegar/vir levado dos demos: estar moi enfadada unha persoa.
 Estar un feito un demo: estar moi irritado, aloucado.
 Estar no quinto inferno, estar nos quintos infernos: estar algo ou alguén moi lonxe.Eladio Rodríguez González, s. v. inferno.
 Estar unha cousa coma o demo: estar algo, unha casa, un asunto, completamente revolto e enleado.
 Estudar co demo: non facer senón discorrer travesuras e maldades.
 Fai o que non fai o demo: dise de alguén que é moi atrevido e ten sorte.
 Gardarse do demo: tomar precaucións ante un previsible risco grave; tamén é consello a alguén contra quen se está tramando algo (¡Gárdate do demo, Luís!).Antón Fraguas, GEG s. v. demo.
 Haber moito demo: advertencia que se fai ante calquera asunto que se adiviña complicado e no que se prevén moitas dificultades (Aquí hai moito demo).
 Haber o demo de [algo, persoas]: haber moitas persoas ou cousas (hai o demo diles, hai o demo de cousas, hai o demo de moscas, hai o demo de alimarias).Elixio Rivas Quintas (1988).Antón Fraguas, GEG s. v. demo.
 Haber o demo e a nai: haber un altercado ou riña de medo, pero tamén foliada ou diversión buliciosa. Tamén pode expresar, simplemente, moita cantidade (hai o demo i a nai de cereixas; houbo o demo i a nai de xente na festa).
 Hai moitos demos da mesma cor: dise cando se quiere excusar algún vicio ou defecto, mediante a comparación cos demais.
 Houbo as do demo; houbo o demo co carneiro; houbo o demo i a nana; houbo o demo parido; houbo o demo polas pernas: diferentes fórmulas para magnificar unha situación, un problema, un desastre.
 Inda me leve o demo!: xuramento para reforzar unha afirmación que se fai e se mantén. Por veces continúase coa cautela non o queira Dios.
 Iso é o demo: sinala cal é a maior dificultade en conseguir algo.
 Iso... ¡un demo!: resposta a unha proposta inaceptable porque non se pode, non se quere ou non se debe aceptar.
 Levar a un o demo: estar desesperado e moi intranquilo.
 Levar o demo unha cousa: tener un asunto un fin desastroso, cando se esperaba un éxito.
 ¡Léveme o demo!: xuramento co que se asegura a veracidade do que se afirma.
 Levou o demo a besta e mais quen a tangue.Juan Sobreira Salgado: Papeletas.
 Levouno o demo: ter un fin tráxico.
 Máis que o demo: superlativo do verbo que se antepón (inventa máis que o demo; sarilla máis que o demo). Tamén denota a decisión firme de facer unha cousa, aínda cando o demo queira impedilo (máis que o demo se empeñe, hei de ir á festa).
 Malos demos me coman: xuramento co que se quere garantir a execución dunha cousa (malos demos me coman se non che dou unha labazada).
 ¡Malos demos te leven!, Malos demos te nunca leven: expresa desagrado, recriminación, reproche.
 Mandar a un ó quinto inferno/ós quintos infernos: expulsar a alguén de malos modos.
 Mesmo parece cousa do diaño: expresa asombro e incredulidade ante algo extraordinario que non se concibe como puido idearse ou facerse.
 Meterse o demo a predicador: dise de quen quere dar bos consellos cando non os ten para si mesmo.
 Metérselle o demo na cabeza [a alguén]: dise de quen concibe ou quere levar a cabo unha idea descabellada.
 Nin o demo: dise de algo imposible (nin o demo lle tira o vicio da xogueta).
 Nin que fora o demo: dise de algo que non se comprende, que non ten explicación lóxica.
 Non parar o demo: dise cando hai un frío moi intenso (na festa ía un frío que non paraba o demo).
 Non sexa o demo que..., non sexa o diaño que...: expresa o temor a que xurda algunha contrariedade.
 Non ten o demo por onde collelo: dise de quen só ten vicios e ningunha boa cualidade.
 Non valer pra Dios nin pro demo: dise do que quedou totalmente inservible.Antón Fraguas, GEG s. v. demo.
 O demo as carga: advertencia para desconfiar de todo, mesmo do que poida ter a mellor aparencia.
 O demo do lerio este: referencia a un asunto complicado, enleado ou dificultoso.
 O demo non dorme, o demo nunca ten sono: advirte que as desgrazas ou trasnadas poden xurdir en calquera momento.
 O demo ós seus quer: porque quen mal anda busca malas compañías.
 Ó demo por ruín: fórmula para olvidarse de algo, para indicar que non paga a pena lembralo nin incomodarse.
 O demo que cho dixo: desagrado cando se descobre que alguén sabe algo que se tiña por secreto.
 O demo que te chore: dise a quen non fai máis que lamentarse e queixarse sen motivo.
 O demo que te entenda: dise a quen sostén ideas contraditorias, que hoxe afirma algo que onte negaba ou que di cousas opostas ás que fai.
 O demo que te merque: dise a quen se ten en máis do que realmente vale, ó que se porta dunha forma egoísta, ó que non fai nada polos demais.
 O demo sexa xordo: denota o rexeitamento a unha palabra malsoante, ou o desexo que non aconteza algo que se teme.
 O demo ten cara de coello: expresa incredulidade e burla ante algo inverosímil ou inventado, e que se pretende facer pasar por verídica.
 O quinto inferno, os quintos infernos: dise dun lugar moi afastado.
 ¡Ora o demo!, ¡Ora o diaño!: exclamación de sorpresa ante unha cousa inusitada, que non se crería se non se estivese vendo.
 ¡Ora o demo dorme!: ¡que ocorrencia!.Nunha obriña de teatro, Mourenzá. Lance dramático nun auto, o Rapeta dille a Madanela que a ama e ela, estrañada, exclama: "Ora o demo dorme... ¿tu? ¿Ti me quixeches?" (Armando Cotarelo Valledor, en Nós nº 94, 15.10.1931, px. 185.
 Parecer cousa do demo: aplícase a algo que non parece estar feito por medios naturais, algo ó que non se lle atopa explicación. O xornalista Fernando Ónega, natural de Pol (Lugo), recollía esta expresión en boca da súa nai: "Cando a miña pobre nai vía simplemente cómo se abría unha porta cun mando a distancia, dicía: 'Parece cousa do demo'''" ("Pegasus, cousas do demo", en La Voz de Galicia 21.04.2022).</ref>
 Parece que te viu o demo: dise a quen todo lle son desgrazas, a quen lle sae mal todo o que intenta.
 Partirlle o demo os cornos (a alguén): dise de quen parece que lle pararon os pés.
 Pau de demo: golpe que se dá cun pau con tódalas forzas, sen reparar onde vai dar.
 Poñerse coma un demo: encolerizarse, perder os nervios.
 ¿Qué demos...?: expresión de desagrado ou impaciencia (¿qué demos queres?, ¿que demos fixeches?).
 ¡Qué diaño de muller!: expresión de admiración ante unha muller, pola súa beleza ou polos seus encantos.
 ¡Que te leve o demo!: maldición contra alguén.
 ¿Quén demo?, ¿quén demos?: expresión de mal humor ante calquera cousa que molesta (¿quén demo anda aí?; ¿quén demo peta á porta?; ¿quén demos sodes vós?).
 ¡Rape o demo!: maldición, que te leve o demo (¡Rape o demo se aquel home non vai prá taberna!).
 ¡Rapen os demos!: expresión de sorpresa ou admiración (¡Rapen os demos, como te peneiras!; ¡Rapen os demos, qué mozo estás feito!).
 Recastado do demo: aplícase á persoa de mala casta, de mala índole, de mala condición.
 Renegar [de alguén] coma do demo: fuxir de alguén como se fose o demo.
 Saber máis que o demo: dise de quen sabe as cousas máis difíciles (aquel concursante sabía máis que o demo).
 Seica me atentou o demo: dío quen tivo unha mala tentación, que atribúe á intervención do demo.
 ¿Seica te viu o demo?: dise da persoa que empeorou de pouco tempo acá, de quen se lle ve moi desmellorado. Tamén se aplica a quen fixo algo malo, coma se o fixera tentado polo demo."Vaites co mansa que é a vaca! Seica te veu o demo pra traguer ista fera" (Manuel García Barros: Aventuras de Alberte Quiñoi, Galaxia, Vigo 2020, 164).
 Ser coma un demo: ser malo, perverso, traste.
 Ser da pelexa do demo: ser obstinado na realización de trasnadas e malas accións.
 Ser do coiro do trasno: aplícase máis ós rapaces que dan moitas diabruras.Marcial Valladares Núñez (1884).
 Ser o demo rabelo: ser algo ou alguén precisamente o que se desexaba.
 Ser o diaño, ser un diaño: dise dun meniño traste que todo o alborota.
 Ser un demo: portarse mal un, como o mesmo demo.
 Ser un demo endiañado: dise dunha persoa realmente perversa e maligna.
 Ser un demo perdido: dise dun tunante, libertino, sen solución.
 Ser un moi mixiriqueiro pro inferno: ser excesivamente delicado, queixarse sen fundamento ou por nada, poñer reparos inútiles.
 Tan bo é o demo coma a súa nai: denota que os fillos adoitan herdar os vicios e defectos dos pais.
 Ter as mans levadas do demo: dise de quen é tan torpe que rompe ou estraga todo o que colle nas mans.
 Ter o demo no corpo, ter o diaño no corpo: dise de quen anda constantemente dun lado a outro, que non para quieto nun sitio; aplicado a un meniño, que é moi fedello e o revolve todo.ERG, demo.
 Ter pauto co demo, ter tratos co demo: facer moitas trasnadas.
 Tirar o demo da manta: descubrir algunha cosa que, por ser desagradable ou prexudicial, conviña manter oculta ou reservada.
 Torceulla o demo: dise cando se frustra unha empresa que ía por bo camiño.
 ¡Un demo!: expresión de rexeitamento a aceptar ou facer algunha cousa.
 ¡Vaia o demo con todo!: dise cando se sofre unha importante perda e, aínda por riba, tamén se torcen aspectos pouco importantes.
 ¡Vaite, demo!: expresión de sorpresa.
 ¡Vaite ó inferno!: expresión de ira para expulsar a quen non fai máis que molestar.
 Veña o demo escoller: dise cando non hai nada que escoller, porque tódalas opcións son iguais de malas ou moi parecidas.
 Veredes o demo cómo foi: fórmula utilizada para comezar o relato dalgún sucedido.

 Refraneiro 
miniatura|250px|O demo, nun capitel do convento de las Dueñas (Salamanca)
 A demo, demo e medio 
 Á muller beilar e ó burro ornear, o diaño debeullo ensiñar Eladio Rodríguez González, s. v. muller.
 A muller é fogo; o home estopa; vén o demo e sopra 
 A muller que a dous noivos quer ben, lévena os diaños, amén 
 A quen Dios lle negou fillos, o demo aparoulle sobriños Eladio Rodríguez González, s. v. fillo.
 A vide e a xesta co demo en testa Ala vai o demo revolto despois do sol posto Antón Fraguas, GEG s. v. demo..
 Algunha vez di o demo a verdade .
 Anda o demo revolto despois do sol posto 
 Ás veces o demo é tendeiro Saudade nº 3, maio 1943, 24-25. No orixinal: As veces.
 Bebe dispois do caldo, e manda o médico ó diaño Eladio Rodríguez González, s. v. caldo.
 Ben sabe a besta a quen leva, i o demo a quen atenta Eladio Rodríguez González, s. v. besta.
 Ben sabe o demo a quen atenta / tenta, e a besta a quen leva Antón Fraguas, GEG s. v. demo.
 Ben sabe o demo a quen precura, e a besta a quen derruba 
 Ben sabe o demo o frangallo que racha 
 Ben se rí o diaño cando o famento dá ó farto 
 Besta do demo: ¿vas baleira e déitaste? 
 Caldo sen pan no inferno o dan Saudade nº 3, maio 1943, 24-25.
 Cando Dios dá a fariña vén o demo e quítaa Eladio Rodríguez González, s. v. fariña.
 Cando o demo non ten que facer, co rabo torna as moscas 
 Cando o demo non ten que facer, en algo se ha de entreter 
 Cando o demo reza, algunha cousa quer 
 Cando o demo reza, non é de crer 
 Cando o demo veña á tua porta, non lla peches, entórnalla 
 Cando toma corpo o diaño, vístese de avogado 
 Cando vai torta o demo a endereita Eladio Rodríguez González, s. v. ir.
 Cando vai torta o diaño a guía 
 Cregos, frades, curuxas e choias, dou ó diaño esas catro xoias Eladio Rodríguez González, s. v. crego.
 Dá o demo escontra a pedra, e non sempre a creba 
 Da rapa á rebola, veña o demo / diaño e escolla Rapa ou rebola sou sinónimos, e designan ese pau cilíndrico que se pasa por riba do ferrado para para rasar a medida do cereal.
 Dade ó demo a chave que tódalas portas abre 
 Dade ó demo o amigo que vos deixa a palla e vos leva o trigo 
 De boas intenciós está o inferno cheo 
 De caldo requentado e vento de burato, gárdate coma do diaño 
 Demos mercar e demos vender, pouco negocio pode ser 
 Deus é bo, pero o demo non é malo.Non é o demo tan feo como o pintan. Reflicte o intento de conciliación entre opostos, algo que Fraguas di que é moi propio da cultura galega. O antropólogo Carmelo Lisón Tolosana incide tamén neste achegamento: "Nin o mal é tan malo nin o ben tan puro como para que non poidan atoparse e confluír na realidade da vida cotiá" (citado por Antón Fraguas en GEG s. v. demo).
 Día de san Lourenzo, a terra leva o demo San Lourenzo, dez de agosto.
 Dou ó demo a besta que non gaña a cebada Gañar a cebada é dar a volta a besta no chan, sobre o seu lombo.
 Dou ó demo o poldro que en vendo égoas non relincha Eladio Rodríguez González, s. v. poldro.
 Dou ó demo todos, dixo o que araba con lobos 
 Entre a rapa e a rebola, que o demo escolla 
 Entre folla e folla veña o demo e escolla Equivalente a Tan honrado é o caldo coma as castañas. Elixio Rivas Quintas (1988).
 Está o inferno cheo de mal agradecidos 
 Fariña do demo, toda se volve farelo 
 Fariña do diablo toda se volve salvado Marcial Valladares Núñez (1984).
 Fariña que trai o demo, logo se volve farelo 
 Febreiro quente trae o demo no ventre Rosario Soto Arias 2013.
 Home coxo e can rabelo, disconfía dil coma do demo    
 Hoxe festa, mañán festa, ¡valla o demo a mala vida esta! Eladio Rodríguez González, s. v. hoxe.
 Hoxe festa, mañán festa, ¡véigante os diaños coa vida esta! Veigar: valer, amparar, protexer.
 Labor feita, obreiro ó demo 
 Máis sabe o demo por ser vello que por ser demo 
 Millor viño demo que  auga santa 
 Non é o demo tan feo coma o pinta o medo 
 Non ha de estar sempre o demo detrás da porta 
 O can no palleiro e o demo no inferno.Antón Fraguas, GEG s. v. demo.
 O demo as arma, e o demo as desarma 
 O demo as fai e o pecado as descobre 
 O demo as tapa e o demo as destapa con tamboril e gaita  
 O demo coxo, inda ás veces corre máis que outro 
 Ó demo e á muller, nunca lles falta qué facer 
 O demo é vello, i o tempo é sabio 
 O demo ensiña a pecar, pero non a rezar 
 O demo ensiña a romper, mais non a compoñer  
 O demo farto de carne, meteuse frade 
 O demo non é santo 
 O demo pra facelas trai unha manta, e despois toca unha gaita.Antón Fraguas, GEG s. v. demo.
 O demo pras facer pon a manta, e pras descubrir toca a gaita 
 O demo tira da manta, e todo o destapa 
 O día de san Sebastián ceiba as moscas Satanás San Sebastián celébrase o 20 de xaneiro.
 O home é fogo, a muller estopa; vén o diaño e sopra Eladio Rodríguez González, s. v. home.
 O home é lume, e a muller é estopa; vén o demo e sopra 
 O inferno está cheo de bos desexos Lémbrese o castelán El infierno está empedrado de buenas intenciones.
 O inferno está cheo de bos desexos, e o ceo de boas obras 
 Ó mozo avergonzado, o demo levouno ó pazo Eladio Rodríguez González, s. v. mozo.
 Ó mozo novo dálle ovos; ó mozo vello dálle demos 
 Ó que co demo traballa, os bois se lle desmandan 
 O que está de Dios non o leva o demo Antón Fraguas, GEG s. v. demo.
 O que ha levar o demo, poñerllo á porta 
 Ó que por consello do demo se dá morte, Santiago a vida lle devolve.Xesús Ferro Ruibal (dir): Dicionario dos nomes galegos, Ir Indo, Vigo 1992, s. v.  Santiago.O refrán resume o milagre XVII do libro II do Códice Calixtino. Conta que un mozo de Lión que se deitara cuha moza e, ó pouco, marchou de peregrino cara Santiago. No camiño aparecéuselle o demo en forma humana e, facéndose pasar polo apóstolo Santiago, botoulle en cara o pecado que cometera sen que, ata o de agora, mostrase arrepentimento. Para que, nesas circunstancias, a peregrinación fora agradable ó apóstolo e a Xesús, debería arrincarse o membro co que pecara. O mozo, finalmente, cortouse o pene de raíz e, naturalmente, morreu desangrado. Milagrosamente, cando ía ser enterrado, resucitou e contou que a súa alma fora levada polos demos ata Roma e que, obrigados por Santiago, levárono ante a Virxe, quen ordenou que se lle restablecera o corpo e regresara vivo e salvo ó lugar onde morrera. Unha vez recuperado, continuou o camiño ata Compostela (Códice Calixtino, tradución e notas de Xosé López Díaz. Libro II, capítulo XVII, pp. 419-423).
 Onde non pode metela cabeza o diaño, mete o rabo 
 Ou a Dios ou ó demo ninguién deixa de servilos, senón o que sirve a entrambos 
 Ovella melinde, o demo a trasquila Ovella menga, o demo a trasquía <ref>O adxectivo mengo, menga designa unha persoa mequeira -que ten mecos-, pusilánime, pobre de espírito, pero tamén se recolle como casta de ovellas ariscas, rebeldes e testáns", que parece acaer mellor a este refrán.
 Polo vintecatro de agosto, san Bartolomeu deixa o demo solto Rosario Soto Arias.
 Por fondo que o demo cave, todo se lle sabe 
 ¿Qué diaño fixeches e de onde saíches, que á tua nai non viches e pai non tiveches? 
 Quen cava co demo a viña, co demo a vindima Eladio Rodríguez González, s. v. cavar.
 Quen co demo anda, co demo acaba 
 Quen co demo cava a viña, co demo a vindima Antón Fraguas, GEG s. v. demo.
 Se no Samartiño non matas cocho ou año, coa fame levarate o diaño San Martiño, 11 de novembro.
 Se o demo nos ha levar, que nos leve en coche 
 Tanto leva o diaño o roubado coma o ben ganado 
 Tanto lle quer o demo ós fillos, que lle arrinca os ollos 
 Tanto lle quer o demo ós fillos, que os quer ver asados e cocidos 
 Todo vai como o demo quer, mais non cal debía ser 
 Tres fillas e unha nai, catro diaños pra un pai 
 Un demo a outro demo non lle achega ós tizós ó pelexo 
 Un soilo demo non fai inferno  
 Xaneiro quente trae o demo no ventre

 Cantigueiro 
 Ai, ai, que me leva o demo!/ Ai, ai, que me vai levar!/ Ai, ai, que me leva o demo/ nas gallas de Satanás! Xaquín Lorenzo Fernández, 32.
 Ai, Maruxiña, un bico pequeno,/ se mo non dás, lévate o demo;/ lévate o demo e vaite levar;/ ai, Maruxiña, tu hasmo de dar Xaquín Lorenzo Fernández, 33.
 Alá arriba naquiles penedos/ anda un galo con tres pitas negras;/ o galo a cantar, a pita a berrar,/ seica anda o demo naquile lugar Xaquín Lorenzo Fernández, 35.
 Benitiño pequeniño/ non vaias polo camiño,/ que hai un rato coma un demo/ metido nun buratiño Xaquín Lorenzo Fernández, 53.
 Canta se queres,/ rapaza do demo,/ canta se queres,/ dareiche un mantelo Xaquín Lorenzo Fernández, 58.
 Cantar, quixera cantar,/ pero a gorxa non me sirve;/ que queres que faga o demo/ con moza que se presine? 
 Do outro lado do río,/ do outro lado de alá,/ hai unha cousa vermella,/ non sei que diaños será! Xaquín Lorenzo Fernández, 72. No orixinal: bermella.
 Eres mil demos te leven,/ cinco mil carguen contigo;/ se tiñas amor por outro/ pra que falaches conmigo? Xaquín Lorenzo Fernández, 75.
 Eu ben vin esta-lo cuco,/ por debaixo dun loureiro,/ eu non me caso contigo,/ demonio de lacaceiro Xaquín Lorenzo Fernández, 79. No orixinal: estalo, de un.
 Eu xa vin esta-lo demo/ dacabalo dunha bruxa:/ o demo calca que calca,/ a bruxa puxa que puxa Xaquín Lorenzo Fernández, 84. No orixinal: vín, estalo, de unha.
 Garatuxas fan os homes/ cando andan a pretender;/ raio parta a toda a casta,/ leve o demo o seu querer Garatuxas son mostras de cariño, con aloumiños e palabras de afecto. A cantiga advirte ás mulleres para que desconfíen destas demostracións de amor.Xaquín Lorenzo Fernández, 86.
 Indo prá feira da Ponte/ atopei un carballiño,/ atopei demos te leven/ metidos nun buratiño Xaquín Lorenzo Fernández, 90. A feira da Ponte celebrábase o 22 de cada mes no lugar da Ponte Liñares (tamén chamada A Feira Nova), na parroquia de Santiago de Güín, no concello de Bande.
 Malo raio parta ós homes/ e o demo que os leve/ en quitando ós meus irmáns/ e ó moreno que me quere Fermín Bouza Brey 1929, 180. No texto: ôs, ô.
 Miña nai deume unha tunda/ porque onte falei contigo;/ dime que es pior que o demo/ e polo tanto enemigo Xaquín Lorenzo Fernández, 99. No orixinal: és.
 No alto daquela serra/ anda un galo con tres pitas negras;/ o galo cantan i as pitas berran,/ aquil é o demo que anda na serra Xaquín Lorenzo Fernández, Vigo 1973, 108.* Non vos deixendes guiar/ por homes pormetedeiros:/ que amostren as boas obras,/ leve o demo os parrafeos Xaquín Lorenzo Fernández, Vigo 1973, 113..
 Ó carballo da Portela/ pónselle a folla vermella:/ foi que veu por riba dil/ o demo dunha centella Xaquín Lorenzo Fernández, 116. No orixinal: de íl, de unha. Non é posible saber a que Portela se refire, pero hai un carballo excepcional chamado Carballo do Campo, no lugar da Portela, parroquia de San Mamede de Sabaxáns, no concello de Mondariz, incluído dentro do Catálogo de Árbores Senlleiras..
 O demo diste vello/ inda se quere casar;/ faille falta un biberón/ pró poder alimentar Xaquín Lorenzo Fernández, 117. No orixinal: de iste.
 O meu home está morrendo,/ Asús, que contente estou,/ moitas porradas me deu,/ malia o demo que o tentou Xaquín Lorenzo Fernández, 121.
 O meu maridiño/ foi a Ribadeu;/ mal demo cho leve/ que aixiña me veu! 
 Os homes todos vos teñen/ un pouco da pel do demo,/ pois cando na casa rifan/ aquelo é un inferno Xaquín Lorenzo Fernández, 125.
 Pra cantar e pra beillar,/ meniña, Dios te criou;/ para reza-lo rezairo/ o demoño te atentou Xaquín Lorenzo Fernández, 135. No orixinal: crióu, atentóu.
 Se me hei de casar contigo,/ válante cinco mil diablos;/ pra atender á paridura/ cómpreme un nabal de nabos Xaquín Lorenzo Fernández, 143.
 Teño que cantar e rir,/ teño de pasar o tempo,/ o que estea no inferno/ que se meta máis adentro Fermín Bouza Brey 1929, 164.
 Tu e-lo demo, meniña,/ que me non deixas dormir;/ ten compasión de min, nena,/ que teu pai logo ha de vir Xaquín Lorenzo Fernández, 157. No orixinal: élo.

 Notas 

 Véxase tamén 
 Bibliografía 
 Anónimo: Saudade. Verba Galega nas Américas, México 1942-1953. Ed. facsímile do Centro do Ramón Piñeiro 2008.
 Bouza Brey, Fermín: "Cantigas populares da Arousa", en Arquivos do Seminario de Estudos Galegos III, 1929, 153-204 [en facsímile II].
 Cerviño Ferrín, Mª Victoria: "Fraseoloxía e paremioloxía de Sebil, 2", en Cadernos de Fraseoloxía Galega 15, 2013, 441-462.
 Cuba, Xoán R., Reigosa, A. e Miranda, X.: Dicionario dos seres míticos galegos, Xerais, 2008.
 Fraguas, Antón, en Gran Enciclopedia Galega, Lugo 2003, s. v. demo.
 Lorenzo Férnández, Xaquín: Cantigueiro popular da Limia Baixa, Galaxia, Vigo 1973.
 Losada, E., Castro, J. e Niño, E.: Nomenclatura vernácula da flora vascular galega, Xunta de Galicia 1992.
 Otero Álvarez, Aníbal: Vocabulario de San Jorge de Piquín, Verba anexo 8, Universidade de Santiago, 1977.
 Pereda Álvarez, José María: "Aportaciones léxicas y folklóricas al estudio de la lengua gallega", en Douro Litoral 1953, 5ª série, VII-VIII, pp. 19-52.
 Ríos Panisse, M. do Carmo: Nomenclatura de la flora y fauna marítimas de Galicia. I Invertebrados y peces, Verba anexo 7, Universidade de Santiago 1977. 
 Ríos Panisse, M. do Carmo: Nomenclatura de la flora y fauna marítimas de Galicia. II Mamíferos, aves y algas, Verba anexo 19, Universidade de Santiago 1983.  
 Risco, Vicente: "O demo na tradición popular galega", en Nós 30, 15.06.1926, 1-5.
 Risco, Vicente: "Etnografía: cultura espiritual", en Historia de Galiza, dirixida por Ramón Otero Pedrayo. Ed. Nós, Bos Aires 1962, tomo I, 435-446.
 Rivas Quintas, Elixio: Frampas, contribución al diccionario gallego, CEME, Salamanca 1978.
 Rivas Quintas, Elixio: Frampas II, contribución al diccionario gallego, Alvarellos, Lugo 1988.
 Rodríguez González, Eladio: Diccionario enciclopédico gallego-castellano, Galaxia, Vigo 1958-1961.
 Sobreira, Juan: Papeletas de un diccionario gallego (1792-1797), ed. de J. L. Pensado Tomé, Instituto de Estudios Orensanos, Ourense 1979.
 Soto Arias, Mª Rosario: "Notas para un estudo dos refráns haxiocronolóxicos", en Cadernos de Fraseoloxía Galega 15, 2013, 347-370.
 Valladares Núñez, Marcial: Diccionario gallego-castellano, Santiago, Imp. Seminario Conciliar 1884.
 Vaqueiro, Vítor: Mitoloxía de Galiza. Lendas, tradicións, maxias, santos e milagres, ed. Galaxia, Vigo 2011, s. v. demo.

 Outros artigos 
 Estrella Couso do Baño

demo
Categoría:Lendas galegas
Categoría:Artigos destacados sobre Galicia