Os peixes na cultura popular galega

Peixes en xeral
miniatura|
 Locucións
 Caer coma un peixe: caer inesperadamente.
 Meter peixe a bordo: comer moito e con ganas Ramón Anxo Martíns Seixo..
 Nin rabo de peixe: non quedar nada, non ter nada.
 Ser bo peixe: ser pouco de fiar ou malo de controlar.
 Un peixe gordo: persoa moi importante, de influencia.

 Refraneiro
 A auga para os peixes; para os homes, viño a feixes Lino Lema Bouzas (compilador): Ditos e cantigas mariñeiras. I Encontro de embarcacións tradicionais, Galicia 1993..
 A carne carne cría, e o peixe, auga fría .
 A muller do mariñeiro, cando hai peixe ten diñeiro .
 Cesta patela, arrumba máis que leva A patela é a cesta ou caixa de bordo baixo que utilizan as peixeiras para transportar e expoñer o peixe..
 Chuvia de morriña, nin peixes nin fariña Chuvia de morriña é o orballo..
 Inda é máis caro o pringue que o peixe Saudade..
 Mariñeiro que dorme, peixes non colle .
 Non hai mellor rede que a que colle o peixe .
 Non hai mellor rede que a que pilla o peixe.
 O home e a pesca, ós tres días apesta. 
 O peixe de maio, a quen cho pida dallo .
 O peixe de maio, nin probalo .
 O peixe de maio, que o parta un raio .
 O peixe debe nadar tres veces: en auga, en mollo e en viño Clodio González Pérez, 145..
 O peixe grande sempre come ó pequeno. / Os peixes grandes comen ós pequenos .
 O peixeiro trae peixe, o panadeiro trae pan e as trasnadas San Xoán. 
 Para mentir e comer pescado, hai que ter moito coidado .
 Peixe algareado, cambio de tempo. 
 Peixe con ollos, á caixa .
 Peixe con ollos, ó caldeiro .
 Pola boca morre o peixe .
 Quen peixes queira pescar, tense que mollar .

 Cantigueiro
 Teño lanchas, teño redes/ e teño peixes no mar,/ teño unha moza bonita,/ xa non quero traballar Fermín Bouza-Brey, 193..

 A anguía 
 A anguía en empanada e a lamprea escabechada Clodio González Pérez, 142..

 O bacallau 
miniatura|A muller que ha de ser miña/ ha de te-lo cu de pau,/ a barriga de cortizo/ e os peitos de bacallau
 A muller que ha de ser boa/ ha de ter o cu de pau,/ a barriga de cortiza/ i o nariz de bacallau Xaquín Lorenzo Fernández, 39. No orixinal: cú..
 A muller que ha de ser miña/ ha de te-lo cu de pau,/ a barriga de cortizo/ e os peitos de bacallau Saudade nº 4, xullo 1943, 28. No orixinal: tel-o, cú..
 A muller que ha de ser miña/ ha de ter o cu de pan,/ a barriga de cortizo/ i o nariz de bacallau É posible un erro na recollida da cantiga de pan por pau..
 Cantas pedras tes, parede,/ cantos fíos tes no pano,/ home que ten muller fea/ ten bacallau todo o ano Fermín Bouza Brey, 189. No orixinal: tés, bacalau..

 O barbo 
 Cando o trigo é louro, é o barbo coma un touro. 
 Cando o trigo está louro, o barbo é coma un touro Eladio Rodríguez González, s. v. trigo..
 Cando o trigo está louro, o barbo é coma un touro. 
 Mais val pescar no mar linguados, que no río barbos .
 O barbo é coma un touro cando o trigo está louro .
 O barbo val ouro cando o trigo é louro .
 O touro, o galo, a troita e o barbo, no mes de maio Eladio Rodríguez González, s. v. maio..

 A boga 
 A cabeza do budión diante de ti a pon, e a da boga diante da túa sogra Eladio Rodríguez González, s. v. cabeza. No orixinal: tí, i a da boga, tua.

 O budión 
 A cabeza do budión diante de ti a pon, e a da boga diante da túa sogra .

 O cazón
 Can do mar, can mariño: cazón Ríos Panisse, s. v. can..

 Refraneiro
 A langosta e o cazón, en maio están en sazón .

 O congro 
 Bébedo coma un congro / máis bébedo ca un congro: moi bébedo.

 O coruxo 
 Curuxa Ríos Panisse..

 O escacho 
miniatura|Escachos
 Galo: escacho. Ríos Panisse supón que o nome lles vén das cores vivas e a aleta dorsal que asemella a crista dun galo .
 Miñato: escacho (Trigla lucerna) Ríos Panisse, s. v. miñato..

 Refraneiro
 Ó escacho, polo abril, non hai máis que lle pedir. 
 Ós escachos no abril, non hai máis que lle pedir.

 A faneca 
 En xaneiro a faneca sabe a carneiro .

 A lamprea 
 A anguía en empanada e a lamprea escabechada 
 Lampreas en san Xoán, pra o can M. Rosario Soto Arias..

 O linguado 
 Mais val pescar no mar linguados, que no río barbos .

 O mero (a cherna) 
 Das carnes o carneiro, dos peixes o mero, das aves a perdiz e mellor a "codorniz" (paspallás) e se o porco voara a todos lle ganara.
 Das carnes o carneiro, e dos peixes o mero. 
 Do mar o mero e da terra o becerro .
 Do mar o mero, e da terra o carneiro. 
 Dos peixes, o mero; das carnes, o carneiro .

 O muxe 
 Corvo: muxe grande, que recibe este nome porque se curva formando unha media lúa Juan Cuveiro Piñol..
 Pardal do mar: muxe Ríos Panisse, s. v. pardal. Supón que o nome pode deberse ó movemento gregario do peixe, como bandadas de pardais..

Refraneiro
 Cando o trigo é louro, o muge é d'ouro Recollido xa en 1762 por Frei Martín Sarmiento en Pontevedra, referíndose a que este peixe, o muxe, que en invierno no vale nada y en verano es tan gustoso que en Pontevedra hay este adagio. Martín Sarmiento: Obra de 660 pliegos..
 Cando o trigo está louro, o múxele vale ouro .
 Cando o trigo vai louro, o muxe vale ouro .
 Folla na figueira, muxe na ribeira Cando comezan a agromar as follas da figueira, os muxes achéganse á costa..

 Cantigueiro
 Senteime a pescar na praia/ con pouquichiña carnada,/ veu un muxe galopín/ deixoume quedar sen nada .

 O ollomol 
 A castaña i o besugo, en febreiro están en zugo Eladio Rodríguez González, s. v. febreiro..
 A castaña e o besugo, en febreiro non teñen zugo .
 O besugo en xaneiro viste coma un cabaleiro.
 Ollomol de xaneiro vale un carneiro .

 A pescada 
 Refraneiro
 A muller e a pescada, sempre dá máis adiantada .
 A pescada en xaneiro val por carneiro .
pescada:

 Cantigueiro
 Para zapateiros, Noia,/ para pescadas, o Son,/ para mozos ¡viva Boiro!/ para borrachos, Cespón Fermín Bouza Brey, 172. No orixinal: Noya, Són..

 A piarda
 Xaneiro piardeiro .

 A raia 
miniatura|Raia pescada en xaneiro sabe a carneiro
 A raia en xaneiro sabe a carneiro.
 En xaneiro a raia val carneiro .
 Mentras canta o cuco, non comas raia nin pulpo Eladio Rodríguez González, s. v.cuco..
 Por ben que che vaia non coma-la raia .
 Raia en xaneiro sabe como o carneiro .
 Raia pescada en xaneiro sabe a carneiro.
 ¡Roubei unha raia! Polo demo veu, polo demo vaia .

 O salmón 
 En abril, o salmón para min, no maio para o criado, e no san Xoán para o can. 
 O percebe e o salmón, en maio están en sazón Eladio Rodríguez González, s. v. maio. No orixinal: i o salmón..

Conta a lenda que San Rosendo se impuxo como penitencia un cilicio. Pechouno con chave e botouna no medio do río Eume, prometendo non sacar o cilicio ata que aparecese a chave. Como é natural, por máis que os seus compañeiros a buscaron, non atoparon rastro dela.

Transcorrido un tempo, uns pescadores abriron posada cerca do mosteiro, e un día foron comer alí Rosendo e os seus freires. Puxéronlle á mesa uns salmóns e no que lle tocou a Rosendo apareceu a chave Vítor Vaqueiro: Mitoloxía de Galiza. Lendas, tradicións, maxias, santos e milagres. Ed. Galaxia, Vigo 2011, s.v. Salmón..

 O sanmartiño 
 Sinonimia
 Peixe de San Pedro: o nome provén da lenda que conta que san Pedro pescou un destes peixes e, ó subilo a bordo, queixouse tan penosamente que o santo decidiu devolvelo ó mar. Para facelo, colleuno cos dedos índice e polgar, deixando as pegadas da presión dos dedos sobre a súa pel, que quedaron formando esas manchas características. Outra lenda conta que san Pedro deixou esas manchas cando suxeitou un peixe co fin de coller da súa boca a moeda que levaba na boca e poder pagar con ela os tributos a Roma.
 Peixe de Samartiño, peixe samartiño, samartiño, sanmartiño: en Galicia, esta mesma lenda atribúese a san Martiño, o que explica que aquí reciba este nome. Outra posible orixe pode ser que este peixe está en sazón no mes de novembro.
 Peixe galo, galo de mar, galo do mar, galo mariño: pola longa aleta dorsal, que lembra a crista dun galo Ríos Panisse, Eladio Rodríguez..

 A sardiña
miniatura|Sardiñas

 A muller e a sardiña, canto máis pequena máis fina .
 A muller e a sardiña, pequena e escanchadiña Escanchada, de escanchar, significa aberta, esparrada (a sardiña) ou aberta de pernas (a muller). Lino Lema Bouzas, 1..
 A muller e a sardiña, pequeniñas .

 A solla 
 A solla en abril cóllea na man e déixaa ir .
 Cando a figueira ten folla, ten boa comida a solla .
 Solla de abril, abre a man e déixaa fuxir Eladio Rodríguez González, s. v. abril..
 Solla en abril, abre a man e déixaa ir Real Academia Gallega 1913, s. v. abril. No orixinal: folla (erro por solla), deixâ.Eladio Rodríguez González, s. v. abril. No texto: folla..
 Solla de abril, abre as maos e déixaa ir.

 A troita
 Refraneiro
 A muller e a troita pérdense pola boca .
 A muller e a troita préndense pola boca Eladio Rodríguez González, s. v. muller..
 A troita, para que guste, ha de tres sete efes: fresca, fría, fiada, frangosa, fea e femia Apéndice a Eladio Rodríguez González, s. v. troita..
 Besta de Liñares, mora de Melide, e troita de Furelos, arrenegar de todas as tres como de todos os demos J. Leitede Vasconcellos (1845)..
 Muller costureira e home troiteiro, nin bo arranxo, nin bo palleiro Eladio Rodríguez González, s. v. costureira..
 Muller costureira e home troiteiro, nin boa meda nin bo palleiro Eladio Rodríguez González, s. v. muller..
 O touro, o galo, a troita e o barbo, no mes de maio .

 Cantigueiro
 A troita que anda no río,/ como se anda revolvendo!/ Esí fan as malas lengoas/ que de mi andan decendo Xaquín Lorenzo Fernández, 50. No orixinal: mí..
 A troita que anda no río/ sempre anda de beira en beira;/ agarde, señora troita,/ que vou busca-la chumbeira Xaquín Lorenzo Fernández, 50. No orixinal: buscala. A chumbeira é un tipo de rede para pescar no río..
 Cálate, boca de troita,/ pelo de cabra tiñosa,/ ollos de pita sarnenta/ i hastra por non ter, es coxa Xaquín Lorenzo Fernández, 54. No orixinal: és..
 Canta tu, cantarei eu,/ miña boquiña de troita,/ por baixo dun burro xema/ quen o meu cantar escoita Xaquín Lorenzo Fernández, 58. No orixinal: tú, cantaréi, de un..
 Disme que vou tan velliño/ que non podo cos calzós;/ olla que a troita i o unto/ canto máis vellos, millor Xaquín Lorenzo Fernández, 71..
 Pasei a Ponte de Ourense/ e paseina dacabalo;/ vin unha troita no río/ i atireille cun zapato Xaquín Lorenzo Fernández, 128. No orixinal: paséi. Refírese á ponte romana de Ourense, a Ponte Vella. O arco central da ponte foi reconstruída polo bispo Lourenzo (1218-1248), despois de moito tempo de estar caído. Mentres non se arranxou, o Miño cruzábase por dúas barcas, unha do concello, no mesmo lugar da ponte, e outra do Cabido, no Portovello. Xaquín Lorenzo transcribe unha cantiga asturiana que acredita a existencia desas barcas: “Pasé la barca de Orense,/ pasela de madrugada,/ pasela en el mes de enero/ cuando llovía y nevaba”, cantiga que pode falar daquel período de tempo ou ser máis moderna e falar doutra barca que cruzase o río durante momentos de reparacións ou interrupción do paso..
 Pasei por San Xes cantando,/ pra me ver saíche á porta,/ figuécheste a distraída,/ nena da cara de troita Xaquín Lorenzo Fernández, 130. No orixinal: paséi, saiche, distraida. San Xes de Vilariño, parroquia do concello de Lobeira..
 Polo río abaixo/ vai unha sartén,/ vai fritindo troitas/ han de saber ben! Xaquín Lorenzo Fernández, 134..
 Polo río abaixo vai/ unha troita de pé,/ quen a poidera pillar,/ quen a poidera coller,/ quen a poidera coller,/ quen a poidera pillar,/ polo río abaixo vai/ unha troita a nadar Fermín Bouza Brey 1929, 179. No orixinal: Pol-o..
 Queridiña, donche os ollos,/ tamén me a min don os meus,/ ímolos lavar ao río/ onde a troita lava os seus Xaquín Lorenzo Fernández, 138..
 Rosiña, miña Rosiña,/ miña troita do remanso,/ cando te vexo, Rosiña,/ cando te vexo, descanso Xaquín Lorenzo Fernández, 140..
 Vaite á merda, vaite á merda,/ cara de troita lambeta/ que na punta do zapato/ levo un corno que che meta Fermín Bouza Brey 1929, 181. No orixinal: â m... (por eufemismo)..

 O xurelo 
 Dame un bocado de pan/ pola nai que te pareu,/ que che hei de dar un xurelo/ cando veña de Bueu No orixinal: Dam'un, pol-a, ch'hei, xurêlo, Buêu..
 Lacón con grelos,/ repolo de Betanzos/ e mais xurelos.

 Notas

 Véxase tamén 
 Bibliografía 
 ANÓNIMO: Saudade. Verba Galega nas Américas, México 1942-1953. Ed. facsímile do Centro do Ramón Piñeiro 2008.
 BOUZA BREY, Fermín: "Cantigas populares da Arousa", en Arquivos do Seminario de Estudos Galegos III, 1929, 153-204 [en facsímile II].
 CUVEIRO PIÑOL, Juan: Diccionario Gallego, Barcelona 1876.
 GONZÁLEZ PÉREZ, Clodio: “O refraneiro do mar”, en Coloquio de etnografía marítima, cap. 12. Museo do Pobo Galego 1988, 137-147.
 LEMA BOUZAS, Lino (compilador): Ditos e cantigas mariñeiras. I Encontro de embarcacións tradicionais, Galicia 1993.
 LORENZO FERNÁNDEZ, Xaquín: Cantigueiro popular da Limia Baixa, Galaxia, Vigo 1973.
 Martíns Seixo, Ramón Anxo: "'Perdóolle o mal que me fai polo ben que me sabe'. Unha aproximación aos campos semánticos da comida e da bebida na fraseoloxía galega", en Cadernos de Fraseoloxía Galega' 15, 2013, 463-486.
 REAL ACADEMIA GALLEGA: Diccionario gallego-castellano, 1913-1928.
 RÍOS PANISSE, M. do Carmo: Nomenclatura de la flora y fauna marítimas de Galicia I. Invertebrados y peces, Verba anexo 7, Universidade de Santiago 1977. 
 MARTÍN SARMIENTO: Obra de 660 pliegos 1762, en Dicionario de Dicionarios.
 SOTO ARIAS, M. Rosario: “Notas para un estudo dos refráns haxiocronolóxicos”, en Cadernos de Fraseoloxía Galega'' 15, 2013, 347-370.

peixe