A oliveira na cultura popular galega

A seguir, recóllese a pegada da oliveira na cultura popular galega a través de crenzas, refráns e cantigas.

 Refraneiro
 Aceite, carne, pantrigo e sal, mercadoría real. 
 Aceite, no alto; viño, no medio; mel, no baixo. 
 Aceite, o de enriba; viño, o do medio; mel, o do fondo. 
 Aceite, viño e amigo, millor canto máis antigo. 
 Aceitona e fertuna, ás veces moitas e ás veces ningunha. 
 Aceitonas acedas, pan con elas. 
 Aceitona, unha abonda. 
 Aceitona, unha é ouro; dúas, prata; a terceira, mata. 
 Aceitona, unha; e se é boa, unha ducia. 
 Aceitona, unha por San Xoan, e un cento por Navidá. 
 Aceitona, unha soila, dúas millor, e tres pior. 
 Aceitonas acedas, pan con elas. 
 Bota ben aceite á sartén, e fritirás ben. 
 Co aceite non se pode andar sin se lixar. 
 Comida a aceitona, bota o óso fóra. 
 Con aceitonas e pan quente, mórrese a xente. 
 Moito aceite na sartén, se queres fritir ben. 
 Non bebas na lagoa, nin cuspas máis dunha aceitona Eladio Rodríguez González, s. v. beber..
 O aceite da oliveira, curas as doenzas Pero tamén O aceite das cepas, cura moitas doenzas. É dicir, o viño..
 O aceite é armeiro, reloxeiro, cociñeiro e curandeiro.
 O aceite, en calando; a manteiga, en ruxindo. 
 O día de san Pedro vai ver o teu olivedo, e se ves un gran, espera un cento. 
 Polo san Pedro, vai ver o teu olivedo, e se ves un grau, espera un cento. 
 Pouco aceite dan por un carto. 
 Quen aceite mestura, as mans se unta.
 Quen colle a aceitona antes de xaneiro, deixa o aceite no oliveiro.

Cantigueiro
 Á oliveira da serra/ o vento lévalle a flor;/ só a min niguén me leva/ da beira do meu amor Xaquín Lorenzo Fernández, 42..
 Á oliveira do adro/ non lle bóte-lo machado,/ que alumea toda a noite/ a Cristo crucificado Xaquín Lorenzo Fernández, 42. Porque o aceite que se quita da oliveira ardía nas lámpadas que alumeaban o Sagrario, os cruceiros e moitas imaxes.. 
 A oliveira na serra/ ó lonxe mete terror;/ xa te vingaches de min,/ xa non te-lo meu amor Xaquín Lorenzo Fernández, 42. No orixinal: telo.. 
 Como sei que che gustan/ as aceitunas/ por baixo da porta/ boteiche algunhas Xaquín Lorenzo Fernández, 64..
 Debaixo da oliveira/ non vai frío nin orballo./ Meniña, se has de ser miña/ non me deas máis traballo Fermín Bouza-Brey, en Nós. No orixinal: mais..
 Debaixo dunha oliveira/ ten a miña moza a cama/ e cando se vai deitar/ colga o candil dunha rama  Xaquín Lorenzo Fernández, 67. No orixinal: de unha..
 Do outro lado do río/ ten meu pai un castiñeiro/ que dá castañas e noces/ i aceitunas no xaneiro Xaquín Lorenzo Fernández, 72..
 En Valencia me perdín/ no medio dos olivares/ procurando unha morena,/ Rosiña de los rosales Xaquín Lorenzo Fernández, 75..
 Eu fun onte de ramboia/ cun pau de oliveira brava;/o que che gasto nas solas/ tamén cho forro nas mantas Ir de ramboia significa andar de contrabando na raia de Portugal, pero tamén saír de troula pola noite, que é o que parece entenderse na cantiga. Xaquín Lorenzo Fernández, 81.. 
 Eu subín á oliveira/ e corrín de nó en nó/ que tu falas con quen queres/ i eu falo contigo só Xaquín Lorenzo Fernández, 84..
 Miña roquiña de cana,/ meu fusiño de oliveira,/ tendes que fia-lo liño/ que me vén mañá da feira Xaquín Lorenzo Fernández, 101. No orixinal: fialo, ven..
 Miña Virxiña do Viso/ sete anos foi muiñeira,/ tiña a palanquiña de ouro/ i a vasoira de oliveira Xaquín Lorenzo Fernández, 104. No orixinal: basoira..
 Non quero verzas con unto/ nin nabizas con aceite./ ¡Para min non hai cousa boa!/ ¡Tamén me fai mal o leite!
 Nosa Señora da Adina/ ten oliveiras no adro,/ botan piñas no outono,/ cereixas no mes de maio Refírese, como a seguinte, á igrexa de Santa María de Iria Flavia, coñecida popularmente como Adina..
 Nosa Señora da Adina/ ten un piñeiro no adro,/ bota piñas polo outono,/ cereixas no mes de maio Gran Enciclopedia Galega, s. v. Adina..
 O loureiro é florido,/ bota flores ó tellado;/ non te gabes que me deixas,/ que nunca fuches rogado Xaquín Lorenzo Fernández, 119..
 O loureiro é unnha pena/ i a penitencia é a rama;/ déronme por penitencia/ amar a quen non me ama .
 O muíño da oliveira/ heino de mandar pechare/ con caravixas de prata/ heino de acaravixare Da Muiñeira da Oliveira..
 Oliveira decotada/ atravesada no río;/ para ir á túa casa/ non necesito navío Xaquín Lorenzo Fernández, 118..
 Oliveira decotada/ atravesada no río;/ para ir cara a túa casa/ xa non preciso navío .
 Oliveira decotada/ pouco fruto pode dar;/ a mociña mal casada/ pouco pode namorar .
 Oliveira decotada/ xempre parez oliveira;/ a meniña ben casada/ xempre parece solteira .
 Oliveiriña doada,/ bota raíces ó lodo;/ eu non falo de ninguén,/ de min fala o mundo todo .
 O río cando vai louro/ leva un ramiño de oliva;/ dámelle moitas mamorias/ á miña prima María Xaquín Lorenzo Fernández, 123..
 Pica, pica, picadeira,/ na folliña da oliveira;/ tres no cu e tres no rabo/ á porta do meu cuñado Este recitado emprégase para recoller o gando cara as cortes. Xaquín Lorenzo Fernández, 133. No orixinal: cú.. 
 Por baixo da oliveira/ dá gusto parrafear,/ ten a folliña miúda/ e non a fura o luar Xaquín Lorenzo Fernández, 134..
 Santa Xusta de Moraña/ foi tres anos muiñeira,/ tiña a escoba de palma,/ trabadoiras de oliveira Santa Xusta de Moraña é parroquia de Moraña (Pontevedra). Fermín Bouza-Brey 1929, 184.Xaquín Lorenzo Fernández, 244..
 Santa Xusta de Moraña/ tres anos foi muiñeira/ tiña a basoira de palma/ e a escoba de oliveira Fermín Bouza-Brey 1929, 184..
 Se tiveras olivares/ como tes de fantasía,/ o río de Carbajales/ por tu puerta pasaría Tradución incompleta dunha copla castelá. Xaquín Lorenzo Fernández, 147.. 
 Teño unha rosa encarnada,/ tamén un ramo de oliva;/ hei de casar con túa nai/ e tu serás miña filla Xaquín Lorenzo Fernández, 153. No orixinal: encarnarda [sic], tua..

 Notas

Véxase tamén
Bibliografía
 BOUZA BREY, Fermín: "Cantigas populares da Arousa", en Arquivos do Seminario de Estudos Galegos III, 1929, 153-204 [en facsímile II].
 BOUZA BREY, Fermín (colector): "Novas cántigas e triadas da parroquia de Paradela, na terra da Ulla", en "Arquivo Filolóxico e Etnográfico de Galiza", en Nós.
 RODRÍGUEZ GONZÁLEZ, Eladio: Diccionario enciclopédico gallego-castellano, Galaxia, Vigo 1958-1961.

Oliveira