Armadillos

A dos dasipódidos (Dasypodidae) é unha familia de mamíferos placentarios, a única da orde dos cingulados,Cingulata en MSW. que comprende animais americanos coñecidos comunmente como armadillos,armadillo no dicionario da RAG. caracterizados por posuíren unha coiraza dorsal formada por placas xustapostas, ordenadas polo xeral en filas transversais, pola súa cola bastante longa e as extremidades curtas.

 Nomes comúns 
Os integrantes desta familia reciben diversos nomes, sendo o máis común o de armadillo; tamén son chamados (ás veces dependendo da especie) quirquincho (do quechua kirkinchu no Perú, Bolivia, Arxentina e Chile), cusuco (en Nicaragua, Costa Rica, O Salvador e Honduras), mulita (na Arxentina e o Uruguai), tatú (tatú, tatú carreta) en Paraguai e o Uruguai, peludo (na Arxentina, Chile e o Uruguai), tatú, piche (na Arxentina, Chile, Paraguai e o Brasil), cachicamo (en Colombia e Venezuela) e jerre-jerre na costa caribeña de Colombia. Os nomes usados en portugués son tatu e armadilho.

 Características 
miniatura|240x240px|Quirquincho ou pichi, armadillo da especie Zaedyus pichiy na península Valdés.

Os armadillos son mamíferos moi fáciles de recoñecer, distinguibles por teren unha armadura formada por placas óseas cubertas por escudos córneos que lles serven como protección, e que nalgúns xéneros permiten ao animal enrolarse en forma de bóla. Externamente parécense un pouco aos pangolíns, mamíferos de África e Asia cubertos de enormes escamas ou placas, e que teñen hábitos similares. Esta é a razón pola cal foron clasificados na mesma orde no pasado, pero actualmente é claro que non están emparentados, pertencendo os armadillos á superorde dos xenartros (e orde dos cingulados) moi afastados filoxeneticamente, dos pangolíns, que están hoxe clasificados na orde dos folidotos.Young, J. Z. (1977): La vida de los vertebrados. Barcelona: Editorial Omega. ISBN 84-282-0206-0.

Os armadillos separáronse moi pouco do plan ancestral mammaliano e son un grupo moi antigo, xa diferenciado no paleoceno.

Os dentes do armadillo son estruturas cilíndricas simples e uniformes, sen esmalte e con raíces abertas e crecemento continuo; o seu número é moi elevado, até 25 en cada mandíbula.

A especie máis estendida é o armadillo de nove bandas ou tatú (Dasypus novemcinctus), a única que chega até os Estados Unidos desde o sur. Esta especie e Cabassous centralis son as únicas que teñen unha área de distribución que se estende fóra de América do Sur, onde habitan todas as especies da familia e, segundo o rexistro fósil coñecido, son o lugar de orixe.

 Bioloxía e ecoloxía 
Os armadillos son nocturnos e cavadores. Son insectívoros omnívoros e necrófagos propios da zona tropical de Centroamérica e Suramérica.

 Relacións dos armadillos co home 
miniatura|240x240px|No mapa de Alonso de Ovalle de 1646 o quirquincho aparece practicamente como un ser fabuloso, acompañado de homes con colas e monstros mariños.
A súa casca é usada para a elaboración de charangos, os cales teñen un gran valor comercial.
miniatura|240px|Priodontes maximus.
En Tabasco (México) o armadillo de nove bandas coñécense como "jueche" e adoitaba utilizarse para consumo humano ata que se declarou en perigo de extinción.

En Centroamérica, este armadillo é coñecido como cusuco. A pesar de que no Salvador relaciónase coa lepra (posto que a pel do seu bandullo parece contela) é consumido por algúns dos seus habitantes, especialmente na cidade de San Alejos, Departamento de San Miguel. O cusuco tamén se consome polo menos en Honduras e Nicaragua.

A súa carne utilízase para consumo humano e dado o seu sabor e concoñécese como o "sete carnes", pois a súa carne aseméllase ás de pito, coello e porco. Os campesiños adoitan desosar o animal e preparar a carne dentro da casca para consumila asada, frita ou guisada. Despois de fritila na casca, mastígase de maneira semellante ao chicharrón ou coiro do porco.

A casca e a cola son utilizadas para prácticas medicinais tradicionais. Estas déixanse torrar e móense até quedar en po, o cal férvese en auga, e este "caldo" bébeno as mulleres "primeirizas" (primeiro embarazo), co que curan as molestias que este causa. Segundo moitos campesiños, a asma cúrase bebendo sangue de armadillo recentemente degolado e, para disimular o mal sabor, pásase cun grolo de augardente.

O armadillo pode ser portador de certos microorganismos que producen no home enfermidades como o Mycobacterium leprae, bacteria causante da lepra. Así mesmo, considéraselle reservorio de protozoos flaxelados da especie Trypanosoma cruzi, que causa nos humanos, especialmente en nenos, unha doenza moi grave chamada enfermidade de Chagas.

Dada a importancia sanitaria antedita, en Venezuela lexíslase desde 1982 para vedar a caza desta especie, ademais do Priodontes maximus, que é o armadillo xigante, e do Dasypus sabanicola ou cachicamo sabanero, o máis común en Venezuela.

En Europa, os Estados Unidos de América, México e Venezuela fanse estudos cos armadillos a fin de encontrar medicamentos para tratar, ademais das enfermidades citadas, outras como a leishmaniose e a febre amarela.AUPEC.

Existe unha cidade que debe o seu nome a este animal, Ayutuxtepeque, que significa "outeiro de armadillos ou cusucos".

 Taxonomía 

 Descrición 
A familia foi descrita en 1821 polo naturalista inglés John Edward Gray, no seu traballo "On the naturel arrangement of vertebrose animal", publicado en London Med. Repos., 15: 296-310.Dasypodidae en MSW.

 Etimoloxías 
O nome científico da familia, Dasypodidae, fórmase, como é habitual, sobre a base do xenitivo do nome do seu xénero tipo, neste caso Dasypus, engadínolle a desinencia do latín científico ´-idae (tirado do grego antigo είδος eídos, "semellante"), propia dos nomes das familias de animais).

En canto ao nome do xénero, Dasypus, é unha adaptación do neoloxismo do grego antigo δασύπους dasýpous (literalmente "o de pés peludos", construído polo primeiro elemento dasy- (tirado do grego δασύς dasýs, "denso, mesto, peludo"), e o segundo elemento -pus (do grego πούς poús, "pé, pata").Dasypus en Nahuatlahtolli.

 Clasificación 
A familia dos dasipódidos subdivídese en tres subfamilias, con nove xéneros actuais e numerosos xéneros extintos.Mikko's Phylogeny Archive - Dasypodidae.

Nota: na relación exposta a continuación indícanse só os xéneros e as especies actualmente viventes.

miniatura|220px|Dasypus hybridus.
miniatura|220px|Dasypus septemcinctus taxidermizado.
miniatura|220x220px|Chlamyphorus truncatus, o pichiciego.
miniatura|220px|Euphractus sexcinctus.
miniatura|220px|Tolypeutes matacus.
miniatura|220px|Tolypeutes matacus enrolado.

Subfamilia Dasypodinae
 Dasypus
 Dasypus novemcinctus
 Dasypus septemcinctus
 Dasypus hybridus
 Dasypus sabanicola
 Dasypus yepesi
 Dasypus kappleri
 Dasypus pilosus
Subfamilia Euphractinae
 Calyptophractus
 Calyptophractus retusus
 Chaetophractus
 Chaetophractus vellerosus
 Chaetophractus villosus
 Chaetophractus nationi
 Chlamyphorus
 Chlamyphorus truncatus
 Euphractus
 Euphractus sexcinctus
 Zaedyus
 Zaedyus pichiy
Subfamilia Tolypeutinae
 Cabassous
 Cabassous chacoensis
 Cabassous tatouay
 Cabassous unicinctus
 Cabassous centralis
 Priodontes
 Priodontes maximus
 Tolypeutes
 Tolypeutes tricinctus
 Tolypeutes matacus

 Filoxenia 

Relacións filoxenéticas dos dasipódidos, segundo Delsuc et al. 2003.Frédéric Delsuc, Mariella Superina, Marie-Ka Tilaka, Emmanuel J. P. Douzery, Alexandre Hassanin (2003): "Molecular systematics of armadillos (Xenarthra, Dasypodidae): contribution of maximum likelihood and Bayesian analyses of mitochondrial and nuclear genes" Molecular Phylogenetics and Evolution 28 (2): 261–275. Resumo.

 Notas 

 Véxase tamén 

 Bibliografía 
 Kowalski, Kazimierz (1981): Mamíferos. Manual de teriología. Madrid: H. Blume Ediciones. ISBN 84-7214-229-9, pp. 338–340.
 McKenna, Malcolm C. & Bell, Susan K. (1997): Classification of Mammals Above the Species Level. Nova York: Columbia University Press. ISBN 0-231-11013-8.
 Nowak, Ronald M. (1999): Walker's Mammals of the World. 6ª ed. Baltimore, Maryland, EE. UU.: The Johns Hopkins University Press. ISBN 978-0-8018-5789-8.
 VV. AA. (1968): Enciclopedia Salvat de las ciencias. Tomo 6. Animales vertebrados. Pamplona: Salvat, S. A. de Ediciones, pp. 86–88.
 Wilson, D. E. & Reeder, D. M., eds. (2005): Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference, 3rd ed. Baltimore, Maryland, USA: The Johns Hopkins University Press. ISBN 978-0-8018-8221-0.

 Outros artigos 
 Mamíferos
 Desdentados
 Cingulados

 Ligazóns externas 
 Dasypodidae Gray, 1821  en Fossilworks. 
 Dasypodidae na ADW. Con abundantísima información, imaxes e bibliografía 
 Dasypodidae na EOL.
 Especies de dasipódidos na Lista vermella da UICN. Versión 2015-4. 
 Dasypus en Nahuatlahtolli. Nauatl. coſa que ſuena bien, aſsi como campana &c. o hombre ladino. Información sobre o nome do xénero , con citas en náhuatl e castelán.

Categoría:Cingulados