Luteína

A luteína (do latín luteus, "amarelo") é un carotenoide natural do grupo das xantofilas. A luteína sintetízana só as plantas e como outras xantofilas encóntrase en grandes cantidades en verduras e hortalizas como espinacas, col rizada e cenorias amarelas. Nas plantas verdes as xantofilas actúan modulando a enerxía da luz e serven como desexcitadores non fotoquímicos da clorofila triplete (unha forma excitada da clorofila), que se produce en exceso a altos niveis de luz durante a fotosíntese (ver ciclo das xantofilas).

A luteína obtéñena os animais directa ou indirectamente das plantas,e pode ter funcións antioxidantes e absorbe luz azul. A luteína atópase na xema dos ovos e nas graxas animais. Nos polos, ademais de dar cor ás xemas dos ovos, dálle cor amarela á pel e graxas, e utilízase na alimentación dos polos para ese propósito. A retina humana acumula luteína e zeaxantina. Esta última predomina na mácula lútea, mentres que a luteína predomina no resto da retina. Alí pode ter funcións fotoprotectoras para a retina evitando os danos producidos polos radicais libres producidos pola luz azul. Tamén se encontra no corpo lúteo dos ovarios dos mamíferos.

O principal estereoisómero natural da luteína é o (3R,3′R,6′R)-beta,epsilon-caroteno-3,3′-diol.
A luteína é unha molécula lipófila e é case insoluble en auga. A presenza na molécula dunha longa rexión cromófora con dobres enlaces conxugados (cadea de polieno) dálle a súa capacidade de absorber luz. A cadea de polieno é susceptible de degradación oxidativa pola luz ou calor e é quimicamente inestable aos ácidos.

A luteína está presente nas plantas en forma de éster de ácidos graxos, xa que se une a un ou dous ácidos graxos polos seus grupos hidroxilo. Por esta razón, a saponificación (des-esterficación) dos ésteres da luteína para liberar a luteína pode producir luteína nunha proporción molar de 1:1 a 1:2 con respecto aos ácidos graxos saponificados.

A luteína é un isómero da zeaxantina, da que se diferencia só pola situación dun dos dobres enlaces.

 Como pigmento 
Esta xantofila, igual que a zeaxantina, foi utilizada principalmente como colorante natural debido á súa cor vermella-alaranxada cando está concentrada. A luteína absorbe luz azul e, por tanto, ten cor amarela cando está en baixas concentracións e vermella-alaranxada cando está a altas concentracións. A luteína é tamén anxioxénica e inhibe o VEGF.

A luteína utilizouse tradicionalmente na alimentación dos polos para darlle unha cor máis amarela á pel dos polos criados para a produción de carne, que era unha cor máis apreciada polos consumidores. Ademais, a fortificación con luteína tamén orixina unha cor amarela máis forte nas xemas dos ovos, e actualmente darlle esa cor aos ovos pasou a ser a principal razón para engadir luteína ao alimento dos polos. A luteína non se usa como colorante noutros alimentos debido á súa limitada estabilidade, especialmente en presenza doutros colorantes.

 Función no ollo humano 
A luteína está concentrada na mácula da retina, unha pequena área da retina responsable da visión central. A hipótese que explica esta concentración natural di que a luteína axuda a manter os ollos protexidos do estrés oxidativo e dos fotóns de alta enerxía da luz azul. Varios estudos indicaron que hai unha relación directa entre o consumo de luteína e a pigmentación macular do ollo.Landrum, J., et al. Serum and macular pigment response to 2.4 mg dosage of lutein. in ARVO. 2000.

A luteína pode ter un papel no fenómeno entóptico chamado cepillo de Haidinger, que permite aos humanos detectar a luz polarizada.

 Dexeneración macular 
Varios estudos indicaron que o incremento na pigmentación na mácula diminúe o risco de ter doenzas oculares como a dexeneración macular relacionada coa idade (AMD). O único ensaio clínico aleatorizado que demostrou un beneficio da luteína na dexeneración macular foi un pequeno estudo no cal os autores concluíron que a función visual mellora coa luteína (soa ou xunto con outros nutrientes) e tamén que eran necesarios maiores estudos.

Hai probas epidemiolóxicas de que existe unha relación entre as concentracións baixas no plasma sanguíneo de luteína e zeaxantina, e un incremento do risco de desenvolver dexeneración macular relacionada coa idade (AMD).

En 2013, informouse en JAMA dos resultados do Estudo 2 de enfermidades oculares relacionadas coa idade (AREDS2, do inglés Age-related Eye Disease Study 2). O estudo AREDS2 foi un estudo que duron cinco anos deseñado para comprobar se a formulación AREDS orixinal que se vira que reducía a progresión de dexeneración macular relacionada coa idade nun 25% podería ser mellorada engadindo algúns dos seguintes compoñentes: ácidos graxos omega-3; luteína e zeaxantina; retirando o beta-caroteno; ou reducindo o cinc. No AREDS2, os participantes tomaron unha destas catro formulacións AREDS: a formulación AREDS orixinal, a formulación sen beta-caroteno, o AREDS baixo en cinc, e o AREDS sen beta-caroteno e baixo en cinc. Ademais, tomaban unha de catro suplementacións ou combinacións adicionais, entre as que estaban a luteína e zeaxantina (10 mg e 2 mg), ácidos graxos omega-3, luteína/zeaxantina e ácidos graxos omega-3, ou placebo. O resultado foi que non se observaba un beneficio adicional global ao engadir ácidos graxos omega-3 ou luteína e zeaxantina á formulación. Porén, o estudo atopou beneficios en dous subgrupos de participantes: os que non tomaron beta-caroteno, e os que tiñan pouca luteína e zeaxantina na súa dieta. A eliminación do beta-caroteno non freaba os efectos protectores da formulación contra o desenvolvemento de dexeneración macular avanzada relacionada coa idade en estado avanzado, o cal era importante porque as altas doses de beta-caroteno foran ligadas cun alto risco de padecer cancro de pulmón en fumadores. Recomendouse substituír o beta-caroteno por luteína e zeaxantina en futuras formulacións.

 Cataratas 
Hai tamén evidencias epidemiolóxicas de que o incremento do consumo de luteína e zeaxantina diminúe o risco de desenvolver cataratas. Aínda que algunhas metaanálises non obtiveron resultados tan claros sobre estes beneficios. O consumo de máis de 2,4 mg de luteína/zeaxantina diariamente procedente dos alimentos ou de suplementos foi correlacionado significativamente cunha redución da incidencia das opacidades do cristalino, como revelaron os datos recollidos durante un período de 13 a 15 anos no Nutrition and Vision Project (NVP).

 Fotofobia 
Un estudo de 2010 publicado na revista Journal of Food Science, discutiu a mellora nas prestacións visuais e a diminución na sensibilidade á luz en suxeitos que tomaban 10 mg de luteína e 2 mg de zeaxantina ao día.

 En nutrición 
A luteína é unha parte natural da dieta humana ao consumírense froitas e verduras. Para os individuos que teñen un consumo insuficiente de luteína hai alimentos fortificados con luteína e suplementos dietéticos. Actualmente non hai un consumo diario recomendado para a luteína, pero observáronse efectos positivos con consumos de 6–10 mg/día. O único efecto secundario claramente observado do exceso de luteína é o bronceamento da pel (carotenodermia).

A diferenza funcional entre a luteína (forma libre) e os ésteres da luteína non se coñece ben. Suxírese que a biodispoñibilidade é máis baixa para os ésteres da luteína, pero o debate aínda continúa.

Como aditivo alimentario, a luteína ten o número E E161b e adoita extraerse dos pétalos da planta asterácea Tagetes erecta. O seu uso está aprobado na Unión Europea.UK Food Standards Agency: 

Algúns alimentos considéranse boas fontes deste composto:

 Produto Luteína/zeaxantina (microgramos por 100 gramos) Tropaeolum (flores amarelas, só luteína) 45.000 col rizada (crúa) 39.550 col rizada (cociñada) 18.246 Taraxacum (follas, crúas) 13.610 Tropaeolum (follas, só luteína) 13.600 nabo (follas, crúas) 12.825 espinaca (crúa) 12.198 espinaca (cociñada) 11.308 acelga (crúa ou cociñada) 11.000 nabo (follas, cociñadas) 8.440 verza (cociñada) 7.694 agrón (crú) 5.767 chícharo (crú) 2.593 leituga romana 2.312 cabaciña 2.125 col de Bruxelas 1590 pistacho (noces) 1.205 brócoli 1.121 cenoria (cociñada) 687 millo 642 ovos (duros cocidos) 353 aguacate (cru) 271 cenoria (crúa) 256 kiwi 122

 Valor comercial 
O mercado da luteína é un dos que máis crece dentro do sector dos carotenoides e está segmentado nos sectores farmacéutico, nutracéutico, alimenticio, de alimentos para mascotas, e de alimentos para animais e peixes. Estanselle a dar novas aplicacións en cosmética e como antioxidante.FOD025C The Global Market for Carotenoids, BCC Research

 Notas 

 Véxase tamén 
 Outros artigos 
 Zeaxantina
 Mácula da retina

 Ligazóns externas 
 Lutein Information Bureau 
 National Nutrient Database 

Categoría:Carotenoides
Categoría:Colorantes alimentarios
Categoría:Tetraterpenos