Lingua waray-waray

A lingua waray-waray, visaya de Leyte ou samareño é unha lingua que pertence á familia lingüística austronesia, dentro da rama occidental malaio-polinesia e no grupo visayo, escrita en alfabeto latino (antigamente empregábase o alfabeto baybayin). É falada por arredor de tres millóns de persoas nas provincias de Samar, Samar do Norte, Samar Oriental, e en certos lugares de Leyte e Biliran, en Filipinas. Déuselle o código ISO 639-2 war, pero non ten un código de dúas letras ISO 639-1, para a representación mediante códigos dos nomes das linguas. Debido ao contacto coa lingua castelá conta con numerosas achegas léxicas deste idioma. O nome desta lingua ven da palabra  "waray" a cal é frecuentemente escoitada polos non falantes e que significa "ningún", "nada" ou "non". A lingua waray-waray é falada polas persoas waray da illa de Samar, na maior parte de Leyte e nalgunhas zonas da illa de Biliran, mais con variacións dialécticas. Estas son faladas nalgunhas partes de Masbate, particularmente na illa de Ticao, que está próxima da illa de Samar. Entre estas variantes atópanse o Waray-Waray Sorsogon e o Masbate Sorsogon, clasificadas dentro da lingua waray-waray pero chamadas Bisakol porque se asemellan ás linguas Visaya e Bicolano.

 Gramática 
 Pronomes 
 AbsolutivoErgatividadeOblicuo1ª persoa do singularako, aknakon, nak, koakon, ak2ª persoa do singularikaw, kanimo, nin, moimo, im3ª persoa do singularhiyaniyaiya1ª persoa do plural inclusivokita, kit, kiritanatonaton, at1ª persoa do plural exclusivokaminamonamon2ª persoa do pluralkamo, kamniyoiyo3ª persoa do pluralhiraniraira

Os verbos copulativos waray
O waray-waray, coma outras linguas filipinas, non ten un equivalente exacto para o verbo copulativo ser. En tagalo, por exemplo, a frase "Siya ay maganda" (Ela é fermosa) ten a palabra ay, que ao contrario da crenza popular, non funciona como un verbo copulativo atributivo predicindo maganda (fermosa), e para o seu suxeito Siya (el ou ela). A función do ay no tagalo é preferiblemente o de marcador de inversión da frase, o que é considerado como unha forma literaria, pouco común no tagalo falado. A mesma frase pode ser dita coma Maganda siya, co mesmo significado.

A lingua waray-waray en comparación ao tagalo pode expresar "Ela é fermosa" coma "Mahosay hiya" ou ben algunhas veces "Mahosay iton hiya" (iton funcionando coma un artigo definido de hiya, ela), pois o waray-waray non ten un verbo copulativo de tempo presente. Coma nas outras linguas filipinas, os atributos son usualmente representados cun predicado inicial e non teñen un verbo copulativo. Coma por exemplo na orde desta frase en galego.

"Este é un can" traducida ao waray:

 Ayam ini.

O predicado Ayam (can) é colocado antes do suxeito ini (este); obsérvase que non está presente ningún verbo copulativo. Outro exemplo:

 Amo ito an balay han Winaray o Binisaya nga Lineyte-Samarnon nga Wikipedia.
 Asya it an balay han Winaray o Binisaya nga Lineyte-Samarnon nga Wikipedia.

En galego: "Esta é a Wikipedia Waray/Leyte-Samar Visayan". O predicado Amo ini está mal traducido como "Este aquí" pero o resto da frase cambia de suxeito, marcada pola partícula an. A palabra amo non é apenas usada en Leyte Waray-Waray. En Samar, asya (este) emprégase coma artigo posesivo .

A pesar do debate en relación co verbo copulativo en waray-waray, hai estruturas gramaticais coma magin (ser), an magin/an magigin (será ou tornará), e an nagin (tornouse) do mesmo xeito que o galego fai uso dos verbos copulativos:

 Makuri magin estudyante. ([É] difícil ser un estudante.)
 Ako it magigin presidente! (Eu podo ser o presidente!)
 Ako an nagin presidente. (Eu volvinme presidente.)

Existencial

WarayTalagoGalegomay-adameron/mayroonhai (singular)wara/waraywalaningún

Modal

 Waray Talago Galegopuyde/sadangyomaaari/pwedepodediri puydenon podepahudmapahiram/hirampodo prestar?pakita-apatinginpodo ver?

Palabras interrogativas
Waray de Leyte (Winaray nga pan Leyte)

 Waray Talago Galego hin-o sino quen kay-ano bakit por que diin saan onde kanay kanino cuxo pa-o-nanho paano como san-o kailan cando nano ano o que

Waray de Samar (Winaray nga pan Samar)

WarayTalagoGalegohin-osinoquenkay-nanobakitpor quediinsaanondekankanaykaninocuxoguin-aano/na-anopaanocomosan-okailanquennanoanoo que

Diverxencias de ortografía
Canto á Sanghiran San Binisaya ha Samar ug Leyte (Academia da Lingua Visaya de Samar e Leyte), formulou e recomendou o emprego dunhas determinadas normas ortográficas, pero finalmente nunca chegaron a ser amplamente difundidas e por tanto non hai unha ortografía oficial xeralmente aceptada. En efecto, hai dúas formas de escribir a mesma palabra (polo xeral limitadas só a diferenzas nas vogais), tales coma:
 diri ou dire ("non")
 hira ou hier ("a eles")
 maupay ou mabaysay ("bo")
 guinhatag ou ginhatag ("deu")
 direcho ou diritso ("dereito [adiante]")
 ciudad ou syudad ("cidade")
 espejo ou espeho ("espello")

Uso
O waray-waray é unha das dez linguas rexionais recoñecidas oficialmente en Filipinas, usada no goberno local e regulada pola Comisión da Lingua Filipina (en waray: Komisyon ha Yinaknan nga Filipino). É falada especialmente na rexión das Visayas Orientais, coma tamén nalgunhas partes de Mindanao, Masbate, Sorsogon e Manila, lugares onde teñen emigrado os waraies. Hai un número pequeno de filipinos fora do país, especialmente nos Estados Unidos, que falan esta lingua. O waray-waray é bastante usado na radio e na televisión. Un bo exemplo é a versión rexional do programa de noticias filipino TV Patrol para Visayas Orientais, da TV Patrol Tacloban, que transmite en waray-waray. Hai tamén unha canle rexional que emite os seus programas en waray-waray, o An Aton Channel operado polo DYVL. Con todo, é raro ver medios impresos nesta lingua xa que moitos dos xornais rexionais publícanse en lingua inglesa. O waray-waray tamén é usado nas celebracións da eucaristía ou en misas da Igrexa Católica na rexión. Tamén hai á venda Biblias publicadas nesta lingua.

Hoxe en día moitos falantes defenden o emprego do waray-waray.

Sons
A lingua waray ten dezaseis consoantes: . E tres vogais principais: a , i , e u .  e .

 Os Números 
Só se empregan os números do un ó dez en waray-waray. De once en diante, a pesar de existiren na lingua nativa, empréganse actualmente só os números en castelán.

 Galego  Waray-Waray nativo  Préstamo do Español Un  Usa  Uno Dous  Duha  Dos Tres  Tuló  Tres Catro  Upat  Cuatro Cinco  Limá  Cinco Seis  Unom  Saiz Sete  Pitó  Siete Oito  Waló  Ocho Nove  Siyám  Nueve Dez  Napúlô  Diez Once  (Napúlô kag usá)  Onse Doce  (Napúlô kag duhá)  Duce Trece  (Napúlô kag tulo)  Trece Catorce  (Napúlô kag upat)  Katorse Quince  (Napúlô kag lima)  Kinse Dezaseis  (Napúlô kag unom)  Diez y Saiz Dezasete  (Napúlô kag pito)  Diez y Siete Dezoito  (Napúlô kag walo)  Diez y Ocho Dezenove  (Napúlô kag siyam)  Diez y Nueve Vinte  (Karuhaan)  Biente Trinta  (Katloan)  Trenta Corenta  (Kap-atan)  Kwuarenta Cincuenta  (Kalim-an)  Singkwenta Sesenta  (Kaunman)  Siesenta Setenta  (Kapitoan)  Setenta Oitenta  (Kawaloan)  Ochienta Noventa  (Kasiaman)  Nobenta Cen  Usa ka Gatus  Cien Mil  Usa ka Yukut  Mil Millón  Usa ka Ribo  Milyon

Algunhas palabras e frases comúns
Abaixo algúns exemplos en lingua waray falada no centro de Tacloban e nas súas áreas máis próximas:
 Bo día (medio día/tarde/noite): Maupay nga aga (udto/kulop/gab-i)
 Bo día: Maupay nga adlaw
 Vostede pode entender Waray?: Nakakaintindi/Nasabut ka/Nakaichindi ka hin Winaray? (hin ou hito)
 Grazas: Salamat
 Eu ámote: Hinihigugma ko ikaw ou Ginhihigugma ko ikaw ou Pina-ura ta ikaw
 Non me importa: Baga saho ou Waray ko labot ou baga labot ko
 De onde é vostede?: Taga diin ka? ou Taga nga-in ka? ou Taga ha-in ka?
 Canto é isto? : Tag pira ini?
 Eu non che entendo o que dis: Diri ako nakakaintindi/Nakaichindi ou Di ak Naabat Eu non sei: Diri ako maaram ou Ambot O que: Ano Quen: Hin-o Onde: Hain Cando (futuro): San-o Cando (pretérito): Kakan-o Por que: Kay-ano Como: Gin-aano? Si: Oo Non: Dire ou Diri Alí: Adto ou Didto ou Ngad-to Aquí: Didi ou Nganhi Fronte ou en fronte: Atubang ou Atubangan Noite: Gab-i Día: Adlaw Nada: Waray Bo: Maupay Meniño: Lalaki Meniña: Babayi Gay/home homosexual: Bayot Lesbiana: Tomboi / Lesbyana Quen é vostede?: Hin-o ka? Eu son un amigo: Sangkay ak. Eu estou perdido aquí: Nawawara ak didi. Talvez: Kunta ou Bangin Como está vostede: Kumusta ou Kumusta kaOutras palabras comúns
Fermoso: MahusayFeo: Mapurot  / MaraksutMesa: LamesaColler: KutsaraGarfo: TinidorAbrir, aberto: Abre / AbridoAbridor (de latas): Abridor / KankiriTermos técnicos
 Aceiro: Puthaw Coche: Awto / Sarakyan / Kotchi Avión: Edro / Eroplano Aeroporto: Paluparan / ErportTermos astronómicos
 Terra: Kalibutan Lúa: Bulan. Indonesio: Bulan Sol: Sudang Estrela: Bituon. Indonesio: BintangTermos naturais
 Vento: Hangin. Indonesio: Angin Fogo: Kalayo Terra: Tuna. Indonesio: Tanah Auga: Tubig Natureza: Libong Montaña: Bukid. Indonesio: Bukit Fervenza: Bbangon Mar: Dagat Mar aberto: Llawud Océano: Kalawdan. Indonesio: Laut i.e. ka-laut-an
 Illa: Puro / Isla. Indonesio: Pulau Arquipélago: Kapuruan. Indonesio: Kepulauan Río: Salug / Tubig Lago: Danaw. Indonesio: DanauRecunchos da casa
 Casa: Balay Salón: Kwarto / Sulod Cuarto: Sulod-katurugan Cociña: Kusina Cociña ao aire libre: Abuhan Comedor: Kaunan Ducha: Kubeta / Kasilyas / Karigu-an Sala de estar: SalaMembros da familia
 Pais: Tigurang / Kag-anak Pai: Amay / Tatay / Papa Nai: Iroy / Nanay / Mama Fillo / Filla: Anak Irmán: Bugto nga lalaki Irmá: Bugto nga babayi Avós: Apoy / Lolo (home)  /  Lola (muller)
 Primo: Patod Sobriño / Sobriña: Umangkon Xenro / Nora: Umagad Cuñado / Cuñada: Bayaw (home)  /  Hipag (muller)
 Sogro / Sogra: UganganPalabras de moda
 Pantalóns texanos: Saruwal Roupa: Bado / Duros Cinto: PahaComida
 Pan: Tinapay Arroz: Kan-on / Luto Costeleta: Sura Café: Kape Vinagre: Suoy Salsa: ToyoAnimais
 Can: Ayam / Inu / Ido
 Gato: Uding / Misai Rato: Yatut Crocodilo: Buaya Paxaro: Tamsi Cobra: Halas Búfalo : Karabaw Caranguexo: Masag Langosta: Tapusok Cabra: Kanding Cabalo: Kabayo Porco: Baboy Préstamos no waray-waray
Palabras comúns en waray-waray, a súa orixe estranxeira e significado en galego
Español
Abandonada (español: Abandonado/a): abandonado
Abaniko (español: Abanico): abano
Abriha (español: Abrir, Filipino: Abrihin): abrir
Abrelata (español: Abrelatas): abridor de latas
Abril (español: Abril): abril
Abogado (español: Abogado): avogado
Aborido (español: Aburrido): aburrido (usado en tagalo como 'ansioso, confuso')
Akasya (español: Acacia): acacia
Aksidente (español: Accidente): accidente
Adurnuha (español: Adornar, Filipino: Adurnuhan): decorar
Agrabiyado (español: Agraviado): agraviado
Aginaldo (español: Aguinaldo): regalo de Nadal
Agosto (español: Agosto): agosto
Ahensiya (español Agencia): axencia
Ahente (español: Agente): axente
Alahas (español: Alhaja): alfaia, xoia
Alambre (español Alambre): arame, fío
Alkansiya (español: Alcancía): cofre
Alpilir (español: Alfiler): alfinete
Alsaha (español: Alzar, Filipino: Alsahin) alzar
Ambisyoso (español: Ambicioso): ambicioso
Ambisyon (español: Ambición): ambición
Arbularyo (español: Herbolario): herboristería
Arina (español: Harina): fariña
Arkitekto (español: Arquitecto): arquitecto
Armado (español: Armado): armado
Arnibal (español: Almíbar): almibre, xarope
Artista (español: Artista): artista (usado coma 'actor/actriz')
Ariyos (español: Arreos): atavío
Asintado (español: Asentado): asentado
Asero (español: Acero): aceiro
Asno (español: Asno): asno
Asoge (español: Azogue): azougue, mercurio
Asosasyon (español: Asociación): asociación
Asukar (español: Azúcar): azucre
Asul (español: Azul): azul
Asyatiko (español: Asiático): asiático
Intyendeha (español: Atender): atender
Atrasado (español: Atrasado): marca mal a hora do reloxo , para atrás (usado coma 'máis tarde')
Ayuda (español: Ayudar, Filipino: Ayudahan): axudar
Banyo/Kasilyas (español: Baño): bañeira
Baraha (español: Baraja): baralla
Baratilyo (español: Baratillo): mercado barateiro
Barato (español: Barato): barato
Barbero (español: Barbero): barbeiro
Barbula (español: Válvula): válvula
Bareta (español: Bar): bar
Bagahe (español: Bagaje): bagaxe
Baho (español: Vaho): vapor (usado en waray-waray coma 'mal cheiro')
Bintana (español: Ventana): fiestra
Bintilador (español: Ventilador): ventilador
Birhen (españo: Virgen): virxe
Bisagra (español: Bisagra): bisagra
Bisikleta (español: Bicicleta): bicicleta
Bisitaha (español: Visitar): visitar
Botika/Botica/Parmasya/Farmacia: farmacia
Conbensido (españoll: Convencido): convencido
Demanda (español: Demanda): demanda
Demokrasiya (español: Democracia): democracia
Demonyo (español: Demonio): demonio, demo, espírito maligno
Dentista (español: Dentista): dentista
Departamento (español: Departamento): departamento, escritorio
Depensa (español: Defensa): defensa
Deposito (español: Depósito): encher (o tanque de combustible), depositar (diñeiro)
Desisyon (español: Decisión): decisión
Diyos/a (español: Dios/a): deus/deusa
Doble (español: Doble): dobre, duplo
Doktor/a (español: Doctor/a): doutor/a, médico/a
Don (español: Don): señor (usado en waray-waray para nomear un home rico)
Donya (español: Doña): señora (usado para nomear unha muller rica)
Dos (español: Dos): dous
Dose (español: Doce): doce
Dosena (español: Docena): ducia
Drama (español: Drama): drama
Droga (español: Droga): droga
Hugador (español: Jugador): xogo (usado en waray-waray coma 'apostador')
Huygo (español: Juego): xogo (usado coma 'aposta')
Kabayo (español: Caballo): cabalo
Karsonsilyo/Carsoncillo (español: Calzoncillo): calzóns (usado coma 'pantalóns curtos')
Marigoso (español: Amargoso): amargo
Padi (español: Padre): pai (usado coma título para un sacerdote Católico Romano)

Portugués
Porta: Porta (porta)
Morto: Morto (fantasma)

Nahuatl
Achuete (Nahuatl: Achiotl; Español mexicano: Achiote): sementes de anato (Bixa orellana) de cor avermellada
Kakao/Kakaw (Cacao) (Nahuatl: Cacahuatl): cacao
Sayote (Nahuatl: Chayotli; Español mexicano: Chayote): un cabazo mexicano
Tiyangge (Nahuatl: Tianquiztli; Español mexicano: Tianguis): unha feira
Tsokolate (Nahuatl: Xocolatl''): chocolate

Chinés
Bakya (Chinés Fukien, orixe ): sandalias de madeira
Bihon: vermicelli (feito de fariña de arroz, orixe )
Bitsin (Chinés Fukien: Bi chhin, orixe ): glutamato monosódico
Jueteng (Chinés Fukien): xogo de números ilegal
Lumpia (Chinés Fukien, orixe ): roliño de primavera

Inglés
 Basket: basket (cesto)
 Basketbol: basketball (baloncesto)
 Basketbolan: cancha de baloncesto
 Baysikol: bicycle (bicicleta)
 Bilib: believe, envy (crer, dar envexa)
 Bilyar: billiard (billar)
 Bilyaran: billiard hall (salón de billar)
 Chiki: check (verificar)
 Dyip: jeep (coche todo terreo)
 Elementarya: elementary (educación básica)
 Ekonomiks: economics (economía)
 Eksport: export (exportar)
 Ekspres: express (expreso)
 Erkon: air con (aire acondicionado)
 Grado: grade (grao)
 Groseri: grocery (froitaría)
 Hayskul: High School (escola)
 Iskor: score (puntuación)
 Iskrin: screen (tea)
 Ispiker: speaker (falante)
 Keyk: cake (torta)
 Kostumer/Kustomer: customer (cliente)
 Kompyuter: computer (ordenador)
 Kondisyoner: conditioner (acondicionador)
 Kontrol: control (control)
 Krim: cream (crema)
 Kukis: cookies (biscoito)
 Lider: leader (líder)
 Losyon: lotion (loción)
 Manedyer: manager (xerente)
 Masol: muscle (músculo)
 Makroekonomiks: macroeconomics (macroeconomía)
 Maikroekonomiks: microeconomics (microeconomía)
 Isparkol: sparkle (brillar)
 Traysikol: tricycle (triciclo)
 Pidikab: pedicab (triciclo)

Cebuano
Bana (cebuano: Bana): marido

Persa
Saruwal (Persa: Sarwal): jeans, pantalóns texanos

 Notas 

 Véxase tamén 

Bibliografía
 Dictionary English Waray-Waray/Tagalog (2005) by Tomas A. Abuyen, National Book Store, 494 pp., ISBN 9710865293.

 Outros artigos 
 Wikipedia en waray-waray
Lingua cebuana

 Ligazóns externas 
Waray explicado (Tutorial Online)


Categoría:Linguas malaio-polinesias
Categoría:Linguas de Filipinas