Sambucus

miniatura|180px|Sabugueiro rubio (Sambucus racemosa).
Sambucus, os sabugueiros, é un xénero dunhas 5-30 especies pertencente á familia Adoxaceae, orixinario das rexións temperadas a subtropicais de ambos os dous hemisferios, aínda que máis estendido no Hemisferio Norte, mentres que no Hemisferio Sur queda restrinxido a Oceanía e América do Sur. En Galiza atopamos bravas dúas especies: Sambucus nigra (o sabugueiro negro ou bieiteiro, de porte arbustivo e moi común) e Sambucus ebulus (o engo ou sabugueiriño, de porte herbáceo e menos común).

 Descrición 
Son arbustos ou arboriñas, se ben presenta tamén polo menos dúas especies herbáceas. As follas son pinnadas con 5-9 folíolos (raramente 3 ou 11). Cada folla ten 5-30 cm de longo, e os folíolos teñen marxes fechadas. Os grandes grupos de pequenas flores de cor branca ou crema ábrense cara finais da primavera, e son seguidas por pequenos grupos de bagas de cor negra, azul-anegrada ou encarnada (raramente de cor amarela ou branca).

 Distribución 
Trátase dun xénero moi abundante en toda Europa, especialmente no centro e sur. Tamén se estende por Asia e África do norte. Polas súas propiedades algunhas especies son tamén cultivadas en xardíns e hortos. O sabugueiro medra bravo achegado a zonas habitadas, bosques vizosos, matos e vertedoiros. En Galiza é común a especie Sambucus nigra (sabugueiro negro ou bieiteiro) e en menor medida a herbácea Sambucus ebulus (sabugueiriño).

 Usos 

 Propiedades medicinais e alimento 
Algunhas especies coma o sabugueiro negro teñen propiedades medicinais e son utilizadas dende a antigüidade; contén aceites esenciais, taninos, ácidos orgánicos, ácidos animados, azucre, abundante vitamina C, e unha serie de glicósidos como a rutina e a sambunigrina. As flores posúen propiedades diuréticas e emolientes, e os froitos son purgantes. As infusións das flores son boas para gripes e catarros; tamén como laxante suave. En uso externo (lavados, locións ou compresas) aplícase para trata-las dermatoses, feridas, queimaduras e conxuntivite. En Celanova está documentado o seu uso contra a erisipela, e en Lourizán (Pontevedra) contra o xarampón.

Os froitos frescos e maduros empréganse na elaboración de marmeladas, xaropes e viño. A planta ten un particular recendo e é amarga. As sementes conteñen glicósidos cianoxenéticos (xeradores de cianuro) e na casca así como nas follas e os froitos non maduros contén sambunigrina que, en contacto cunha encima, chamada emulsina, produce tamén ácido cianhídrico. Non debe comerse cru, mais si se pode consumir despois de sometelos a cocedura ou maceración. A casca pode resultar tóxica, especialmente a altas doses. O contacto da pel coas follas e bagas pode tamén producir dermatite. Os síntomas que se producen, en caso de intoxicación, son semellantes ao que resultan de inxerir améndoas amargas.

Outra especie semellante presente en Galiza é o Sambucus ebulus (engo ou sabugueiriño), porén o porte desta última é herbáceo e ten un fedor característico. Os seus froitos son moi tóxicos.

 Madeira 
A madeira é dura moi resistente á auga, servía para facer estacas. Con ela construíanse ferramentas agrícolas e até foi empregada en ebanistaría. O nome de sabugueiro Sambucus procede do grego sambuké, que significa frauta, a razón é que antigamente baleirabase o miolo das pólas para que ficase un tubo oco co que se facían frautas.

 Etnografía 
En Galiza o froito utilizábase para lle dar sabor ou escurecer o viño. Os rapaces facían cos talos tiracroios e frautas baleirando o miolo. Cos froitos moi maduros pódese elaborar un xarope laxante. As follas usábanse para escorrentar as moscas dos cabalos polo recendo. Facíase un feixe destas follas e levábase cando se cabalgaba. Por ese mesmo cheiro desagradable das follas, úsase como antídoto para expulsar certos animais considerados daniños, coma sapos, cóbregas, píntegas etc. (Mariño 1985:131).

En Bélxica fan cos sabugos cervexa que recibe o nome de Cervexa Blierke.

 Esoterismo 
Tamén se lle atribuían ao sabugueiro virtudes máxicas, sendo unha planta sagrada no mundo celta. Dende a antigüidade empregábanse as varas co fin de simbolizar o poder sobre o mundo "invisíbel".

En Galiza o sabugueiro úsase na véspera de San Xoán coma herba máxica, especialmente as flores, que reciben o nome de flores de San Xoán.

Tense tamén a crenza de que queimar a madeira do sabugueiro é perigoso. O viño de sabugo disque foi o derradeiro agasallo da Deusa Terra, polo que non debe ser bebido pola xente común, senón por sacerdotes ou meigos, xa que posibelmente produciría alucinación, polo que se empregaba en rituais de adiviñación. Non respectar as normas de conduta e arrincar pólas de sabugueiro ou comer os froitos traía a má sorte; diciánse tamén que a persoa que tallase un sabugueiro podía quedar cega e incluso perder os seus fillos, e no mellor dos casos, ver enfermar o seu gado. Polo que segundo a mitoloxía cómpre tratar esta planta con respecto e antes de apañar follas, froitos ou pólas deberemos pedir permiso e agradecer deixando unha ofrenda dos nosos cabelos, unhas moedas ou algo de mel.

Disque, na antiga Inglaterra, os poderosos meigos de antano utilizaban as varetas de sabugueiro para seren invencíbeis a calquera outro meigo.

 Acepcións na cultura 
Na serie Harry Potter, da escritora británica J. K. Rowling, é co pau desta árbore que está feita a Vareta Letal ou a Vareta do Fado, unha vareta máxica considerada coma a máis poderosa do mundo, que pasou de xeración en xeraración por medio do roubo e o asasinato (cada portador desposuiu ao anterior da vareta e moitos teñen sido asasinados polos ladróns).

 Grupos de especies 
 O complexo é tratado de xeito diverso coma unha soa especie, Sambucus nigra (sabugueiro negro, bieiteiro) que se atopa nas partes máis temperadas de Europa e América do Norte con diversas variedades rexionais ou subespecies, ou tamén coma un grupo de varias especies semellantes. As flores están en corimbos planos, e as bagas van dende a cor negra até a azul glauca; son arbustos máis grandes, acadando os 3-8 metros de alto, ocasionalmente pequenas árbores de até 15 m de alto cun diámetro de 30-60.
 Sambucus australis ("Sabugueiro austral"; zona temperada do leste de América do Sur)
 Sambucus canadensis (sin. S. nigra ssp canadensis; "Sabugueiro do Canadá"; Leste de América do Norte; con bagas de negro azulado)
 Sambucus cerulea (sin. S. caerulea, S. glauca; "Sabugueiro cerúleo"; Oeste de América do Norte; bagas de cor negra azulada oscure cun rebento glauco na superficie, o que lle dá unha aparencia de azul celeste)
 Sambucus javanica ("Sabugueiro de Xava"; sueste de Asia)
 Sambucus nigra (Sabugueiro negro ou bieiteiro; Europa e Asia occidental; con bagas negras); común en Galiza.
 Sambucus lanceolata ("Sabugueiro lanceolado"; Illa de Madeira; con bagas negras)
 Sambucus palmensis ("Sabugueiro das Canarias"; Illas Canarias; con bagas negras)
 Sambucus simpsonii ("Sabugueiro de Simpson"; sueste dos Estados Unidos; con bagas de negro azulado)
 Sambucus velutina ("Sabugueiro aveludado"; suroeste de América do Norte; con bagas de negro azulado)
Sambucus mexicana ou sabugueiro de México, está considerado pola meirande parte dos autores como unha ou dúas subespecies de S. nigra, ssp. canadensishttp://www.calflora.org/cgi-bin/species_query.cgi?where-calrecnum=7320 e ssp. caerulea.http://www.calflora.org/cgi-bin/species_query.cgi?where-calrecnum=10348

 Sambucus melanocarpa (sin. Sambucus racemosa subsp. melanocarpa). Oeste de América do Norte. É unha forma intermedia entre o grupo precedente e os seguintes. As flores son de panículos arredondados, mais as bagas son negras; é un pequeno arbusto, que raramente excede de 3–4 m de alto. Algúns botánicos inclúenno no grupo dos sabugueiros rubios.
 O complexo de sabugueiro rubio é tratada de xeitos diversos coma unha soa especie Sambucus racemosa que se atopa nas partes máis frías do Hemisferio Norte con diversas variedades rexionais ou subespecies, ou tamén coma un grupo de varias especies semellantes. As flores teñen panículos aredondados, e as bagas son dunha cor vermella brillante; son arbustos máis miúdos, raramente exceden de 3–4 m de alto.
 Sambucus callicarpa ("Sabugueiro calicarpa"; costa oeste dos Estados Unidos)
 Sambucus chinensis (Sabugueiro chinés; Leste de Asia, nas montañas)
 Sambucus latipinna (Corea, sueste de Siberia)
 Sambucus microbotrys (Suroeste de América do Norte, nas montañas)
 Sambucus pubens ("Sabugueiro pubescente"; norte de América do Norte)
 Sambucus racemosa (Sabugueiro rubio; Europa setentrional, noroeste de Asia)
 Sambucus sieboldiana (Xapón e Corea)
 Sambucus tigranii (Suroeste de Asia, nas montañas)
 Sambucus williamsii (Nordés de Asia)
 O grupo de sabugueiros australianos comprende dúas especies orixinarias de Australasia. As flores están en panículos arredondados, e as bagas son brancas ou amarelas; son arbustos que medran até os 3 metros de alto.
 Sambucus australasica ("Sabugueiro de Australasia"; Nova Guinea, leste de Australia)
 Sambucus gaudichaudiana (Zonas sombrizas do sueste de Australia)
 Os sabugueiros ananos son, por contra das outras especies, plantas herbáceas, producindo novos rebentos cada ano a partir dun sistema de raíces perennes; medran até os 1,5–2 m de alto, cada póla remata nunha grande umbela plana que madurece até un mesto acio de bagas brillantes.
 Sambucus adnata (Himalaia e Asia oriental; bagas vermellas)
 Sambucus ebulus ("Sabugueiriño"; centro e sur de Europa; noroeste de África e suroeste de Asia; bagas negras; común en Galiza)

 Notas 

 Véxase tamén 
 Outros artigos 
 Sabugueiro
 Sabugueiriño

 Ligazóns externas 

 National Institute of Health - Medline page on Sambucus nigra L.
 Sambucus nigra ssp. canadensis (=Sambucus canadensis) images at bioimages.vanderbilt.edu
 Sambucus racemosa ssp. racemosa images at bioimages.vanderbilt.edu
 Sureaux Création d'une collection botanique : en francès.