Amarelle (planta)

Os amarelles ou narcisos son plantas bulbosas anuais pertencentes ao xénero Narcissus, da familia das amarilidáceas, da que existen distintas especies, con follas radicais estreitas e flores moi aromáticas, brancas ou amarelas con forma de tubo.

Son orixinarios da conca mediterránea e Europa. En Galiza atopamos varias especies; Narcissus cyclamineus é endémica de Galiza. A meirande parte das especies teñen floración primaveral, aínda que as hai que florean polo outono. Amarelle é o nome común galego xunto a narciso para o xéneroNome en Termos Esenciais de Botánica da Universidade de Santiago de Compostela e no dicionario da Real Academia Galega - http://www.realacademiagalega.org/dicionario#searchNoun.do?nounTitle=Amarelle . A maioría das súas especies son nativas da rexión mediterránea, porén unhas cantas especies se atopan ao longo de Asia Central e a China. A cantidade de formas cultivadas aumentaron grandemente, con novas variacións nos viveiros de cultivo practicamente cada ano.

 Descrición 
Flores en umbela ou solitarias, cunha espata membranosa dunha soa bráctea. Perianto con tubo xeralmente moi desenvolvido. Coroa normalmente ben desenvolvida. Estames insertos no tubo do periantio ou na base da coroa. Anteras medifixas, introrsas.

 Etimoloxía 
O nome galego amarelle deriva do grego que dá nome á familia: Amaryllidaceae. Amarelle é tamén un apelido galego.

O nome xenérico e o galego narciso vén de Narciso, da mitoloxía grega Νάρκισσος (Narkissos) fillo do deus río Cephissus e da ninfa Leiriope; que se distinguía pola súa beleza.

O nome deriva da verba grega ναρκὰο, narkào (= narcótico) referíndose ao cheiro penetrante e embriagante das flores dalgunhas especies (algúns sosteñen que a palabra deriva da verba persiana نرگس que se pronuncia Nargis, que indica que esta planta é embriagadora).

Os amarelles en América do Norte denomínanse jonquils, mais falando con propiedade este nome só se debe de aplicar á especie Narcissus jonquilla (L.) Pourr. ex Nyman 1882 (xunquiños) e aos taxons semellantes que teñen as follas coma os xuncos.

 Simboloxía 
É unha flor común e endémica de Galicia e o Norte de Portugal medrando á beira dos regatos. É a flor nacional do País de Gales. No primeiro de marzo, celébrase o día que coincide coa data do soterramento de San David (Dewi Sant), levando os homes un allo porro e as mulleres un amarelle. A lenda di que nas vésperas dunha importante batalla contra os saxóns, o santo recomendou levar un allo porro para distinguirse dos inimigos aos que se infrinxiu unha importante derrota. Así, o allo porro pasou ser o símbolo do país. Pero en galés allo porro e narciso pronúncianse de xeito moi parecido: cenhinen ('allo porro') e cenhinen pedr ('narciso') e crese que houbo unha mala tradución que levou á confusiónArtigo sobre flores nacionais no Portal das palabras da RAG..

 Descrición 
Os amarelles son plantas bulbosas, con follas e escapo basais. As flores, solitarias ou en grupos, posúen seis tépalos petaloides. Os estames, en número de seis, están inseridos no tubo do perigonio. Os froitos son cápsulas trilobuladas que conteñen xeralmente numerosas tripas.

 Clasificación hortícola 
Aínda que coñecidos dende tempos remotos polos horticultores, foi a partir da segunda metade do século XIX cando comezou a selección e a produción masiva de cultivares e híbridos; o número dos producidos actualmente é practicamente innumerábel.Véxase Cultivares de Narcissus En horticultura clasifícanse en 11 grupos que se describen na táboa a seguir. Nalgunhas publicacións adóitase engadir o grupo 12 onde se inclúen os amarelles que non poden pertencer a ningún dos outros grupos.

 Grupo  Nome  Descrición  Florecemento 1 Amarelles trompeta Flor grande e solitaria. A coroa ou trompeta é tan longa ou máis que os tépalos ou pétalos externos.  Primavera. 2 Narcisos de copa grande  De orixe cultivada con flor grande e solitaria. A copa mide máis dun terzo, mais igual ou menor á lonxitude do periantio.  Primavera. 3 Amarelles de copa pequena  De orixe cultivada con flor grande e solitaria. A copa máis curta que un terzo da lonxitude dos pétalos.  Primavera. 4 Amarelles de dupla flor  De orixe cultivada de flor dupla con moitos pétalos. Pétalos e copa non se distinguen claramente uns dos outros. En cada talo aparecen unha ou máis flores, ás veces recendentes.  Primavera. 5 Amarelles triandrus  De orixe cultivada a partir de N. triandrus, cuxas características posúen. Fornecen de dúas a seis flores de copa pequena, cuxos pétalos adoitan estar virados cara a atrás.  Primeira metade da primavera. 6 Amarelles cyclamineus  Posúen características moi marcadas do N. cyclamineus. Cada talo presenta unha flor con pétalos claramente virados cara a atrás e con copa xeralmente longa  Primavera. 7 Amarelles jonquilla  Posúen características evidentes do N. jonquilla. Os talos presentan dunha a cinco flores aromáticas, con pétalos planos e copas pequenas viradas cara a fóra.  Primavera. 8 Amarelles tazetta  De orixe cultivada con características predominantes do N. tazetta. Os de copa pequena poden ter até 20 flores por talo, mentres que os de copa longa só tres ou catro. Os seus pétalos son planos con flores a miúdo recendentes.  Entrada a primavera. 9 Amarelles poeticus  Con características facilmente recoñecíbeis do N. poeticus. talos cunha soa flor fragrante con pétalos brancos e planos. Copa pequena, alaranxada, aberta e frecuentemente co bordo vermello. Finais de primavera ou principios do verán. 10 Especies e híbridos  Todos os que medran de xeito silvestre.  Primavera. 11 Amarelles de coroa escindida.  Copa partida en dúas polo menos un terzo da súa lonxitude. Talos con flor única.  Primavera.

 Seccións botánicas 
 Sect. Apodanthi
Especies: N. albimarginatus, N. calcicola, N. cuatrecasasii, N. marvieri, N. rupicola, N. scaberulus e N. watieri.
 Sect. Aurelia
Unha soa especie: N. broussonetii.
 Sect. Bulbocodii
Especies: N. blancoi, N. bulbocodium, N. cantabricus, N. hedraeanthus, N. obesus, N. romieuxii etc.
 Sect. Cyclaminei
Unha soa especie: N. cyclamineus.
 Sect. Chloraster
Unha soa especie: N. viridiflorus.
 Sect. Ganymedes
Unha soa especie: N. triandrus.
 Sect. Jonquillae
Especies: N. assoanus, N. cerrolazae, N. baeticus, N. fernandesii, N. gaditanus, N. jonquilla e N. willkommii.
 Sect. Narcissus
Unha soa especie: N. poeticus.
 Sect. Perezlarae
Unha soa especie: N. perezlarae.
 Sect. Pseudonarcissi
Especies: N. bicolor, N. confusus, N. longispathus, N. minor, N. moschatus, N. muñozii-garmendiae, N. nevadensis, N. perez-chiscanoi, N. pseudonarcissus etc.
 Sect. Serotini
Especies: N. elegans e N. serotinus.
 Sect. Tapeinanthus
Unha soa especie: N. cavanillesii.
 Sect. Tazettae
Especies: N. dubius, N. papyraceus, N. tazetta, N. tortifolius etc.

 Especies 
 Narcissus albescens Pugsley 1933
 Narcissus albimarginatus D.Müll.-Doblies & U.Müll.-Doblies 1989
 Narcissus alcaracensis S.Ríos, D.Rivera, Alcaraz & Obón 1999
 Narcissus assoanus Dufour 1830
 Narcissus asturiensis (Jord.) Pugsley 
 Narcissus baeticus Fern.Casas 1982
 Narcissus bicolor L. 1762
 Narcissus blancoi Barra & G.López 1992
 Narcissus broussonetii Lag. 1816 
 Narcissus bugei (Fern.Casas) Fern.Casas 1986
 Narcissus bulbocodium L. 1753
 Narcissus calcicola Mendonça 1930
 Narcissus cantabricus DC. 1882
 Narcissus caucasicus (Fomin) Gorschk. 1935
 Narcissus cerrolazae Ureña 1994
 Narcissus confusus Pugsley 1933
 Narcissus cuatrecasasii Fern.Casas, M.Laínz & Ruíz Rejón 1973
 Narcissus cyclamineus DC. 1815
 Narcissus dubius Gouan 1773
 Narcissus elegans (Haw.) Spach 1841
 Narcissus enemeritoi (Sánchez-Gómez et al.) Sánchez-Gómez, A.F.Carrillo, A.Hernández González, M.A.Carrión & Güemes 1998
 Narcissus eugeniae Fern.Casas 1982
 Narcissus fernandesii Pedro 1947
 Narcissus gaditanus Boiss. & Reut. 1859
 Narcissus hedraeanthus (Webb & Heldr.) Colmeiro 1889
 Narcissus jonquilla L. 1753
 Narcissus longispathus Pugsley 1933
 Narcissus major Curtis 1788
 Narcissus marvieri Jah. & Maire 1925
 Narcissus minor L. 1762
 Narcissus munozii-garmendiae Fern.Casas 1981
 Narcissus nevadensis Pugsley 1933
 Narcissus orientalis L. 
 Narcissus pachybolbus Durieu 1846
 Narcissus papyraceus Ker Gawl. 1806
 Narcissus perez-chiscanoi Fern.Casas 1987
 Narcissus perezlarae Font Quer 1927
 Narcissus poeticus L. 1753
 Narcissus pseudonarcissus L. 1753
 Narcissus romieuxii Braun-Blanq. & Maire 1922
 Narcissus rupicola Dufour 1830
 Narcissus scaberulus Henriq. 1888
 Narcissus serotinus L. 1753
 Narcissus sexfidus J.St.-Hil. 1809 
 Narcissus tazetta L. 1753
 Narcissus tortifolius Fern.Casas 1977
 Narcissus tortuosus Haw. 1803
 Narcissus triandrus L. 1762
 Narcissus varduliensis Fern.Casas & Uribe-Ech. 1988
 Narcissus viridiflorus Schousb. 1800
 Narcissus watieri Maire 1921
 Narcissus willkommii (Sampaio) A.Fernandes 1966

 Híbridos naturais 
 Narcissus x abilioi Fern.Casas 
 Narcissus x araniensis Fern.Casas 
 Narcissus x bakeri K.Richt.
 Narcissus x buxtonii K.Richt.
 Narcissus x dordae Fern.Casas, 1999
 Narcissus x incomparabilis Mill. 
 Narcissus x intermedius Loisel.
 Narcissus x laetus Salisb.
 Narcissus x magnenii Rouy 
 Narcissus x martinoae Nava & Fern.Casado, 1991
 Narcissus x medioluteus Mill.
 Narcissus x montielanus (Barra & G.López) Barra & G.López, 1992
 Narcissus x montserratii Fern.Casas & Rivas Ponce, 1988
 Narcissus x odorus L.
 Narcissus x paedagogorum Nava & Fern.Casado, 1991
 Narcissus x ponsii-sorollae Fern.Casas, 1983
 Narcissus x pyrenaicus Dorda, Rivas Ponce & Fern.Casas, 1991
 Narcissus x raianus A.Fernandes, T.Leitao & Aguiar, 1992 
 Narcissus x romoi Fern.Casas, 1993
 Narcissus x sampaianus A.Fern. 1992 [1993]
 Narcissus x souliei  Guétrot
 Narcissus x susannae nm. montielanus Barra & G.López
 Narcissus x tenuior Curtis 
 Narcissus x xaverii Fern.Casado, 1991

 Notas 

 Véxase tamén 
 Ligazóns externas 

 International Bulb Society


Categoría:Flores
Categoría:Plantas bulbosas
Categoría:Símbolos de Gales
Categoría:Plantas ornamentais