Lirio

Os lirios son un grupo de plantas pertences ao xénero Iris. Son plantas bulbosas da familia Iridaceae con vistosas flores, cuxo nome deriva do latín arco iris (arco da vella), referíndose á extensa variedade de cores florais que posúen as súas moitas especies e cultivares de xardín. 
As especies están amplamente distribuídas por todas as rexións temperadas do hemisferio norte. Os seus hábitats son moi diversos, abarcando dende as rexións frías en abas herbosas, devesas, ribeiras até desertos de Europa, Medio Oriente e África do Norte e por toda América do Norte.

En Galiza atopamos varias especies bravas, entre as que salienta o lirio amarelo das charcas (Iris pseudacorus). Os lirios tamén son cultivados coma plantas ornamentais de todo o país, pola súa flor: o lis. Cómpre salientar unha especie endémica de Galiza: o lirio de monte ou lirio do Xurés (Iris boissieri), que só medra na serra do Xurés, O Courel e o Monte Pindo.

 Descrición 
Son plantas herbáceas perennes que medran de rizomas rastreiros (Iris rizomatosos) ou, en climas máis secos, de bulbos (Iris bulbosos). Posúen longos e erectos talos florais, que poden ser simples ou ramificados, macizos ou ocos. Estes talos poden ser aplanados ou con seccións circulares transversais. As follas, en número de 3 a 10, en forma de espada forman unha masa mesta na parte basal da planta.

As inflorescencias xorden en forma de abano e conteñen unha ou máis flores de seis lóbulos simétricos e lixeiramente recendentes. Os tres sépalos ábrense ou inclínanse cara a abaixo, espallándose dende a estreita base cara a fóra; a miúdo están adornados con liñas ou puntos. Os tres pétalos érguense, parcialmente detrás dos sépalos basais. Algunhas especies miúdas teñen os seis lóbulos apuntando directamente cara a fóra. Os sépalos e pétalos difiren uns dos outros. Están unidos na base ao tubo floral situado sobre o ovario. Os estilos divídense cara ao ápice converténdose en ramificacións petaloides.

 Variedades e cultivo 
A variedade de xardín máis común é o Iris germanica. As diferentes formas bravas e híbridos naturais de Iris pallida e Iris variegata forman o piar da meirande parte dos híbridos barbados modernos. Os lirios medianos (intermedios, miniatura altos etc.) derivan de cruzamentos entre as variedades altas e ananas. Outros tipos de lirios comúns de xardín son I. siberica e os seus híbridos (lirios siberianos) e I ensata e os seus híbridos (lirios xaponeses).

A variedade de lirio barbado é tamén a máis doada de cultivar e de propagar, crecendo en calquera zona de xardín con bo solo. Soamente as variedades máis pequenas e delicadas necesitarán a axuda de fertilizantes, e solos máis ricos, por exemplo de turbas ou arxilas, para os manter con boa aparencia. Os que florean máis cedo son as variedades ananas de Iris pumilla, que o fan durante marzo, abril e maio. Durante este último mes e todo xuño florean a maioría dos "barbados altos", tales como I. germanica, I. florentina, I. pallida, I. variegata, I. amoena, I.flavescens, I. sambucina, I. neglecta, I. ruthenica e os seus híbridos. I. unguicularis é unha destacábel especie de inverno, procedente de Alxeria con flores azul ceo manchadas de amarelo que se dan (no hemisferio norte) a intervalos regulares desde novembro até marzo.

Moitas especies pequenas bulbosas poden podrecer con exceso de auga, polo que o solo debe ter unha boa drenaxe, ademais de que deberían estar plantados en zonas sollosas. As especeis de inverno (I. milifolia, I. junonia, I. danfordiae, I. reichenbachii e algunhas outras que florean en febreiro e marzo) cómpre abeiralas cunha camada duns 15 cm de follas secas, casca de piñeiro ou fibra de coco.

 Especies 
 Especies en Galiza 
 Lirio amarelo, lirio das charcas, espadaina ou abolla (Iris pseudacorus), aparece en lamazais de toda Galiza;
 Lirio azul (Iris latifolia), aparece na provincia de Lugo;
 Lirio de monte ou lirio do Xurés (Iris boissieri); endemismo de Galiza, con poboacións no complexo Xurés-Gerês (Ourense e Norte de Portugal), no Courel (Lugo) e no Monte Pindo (A Coruña); en perigo crítico.
 Lirio fétido ou herba do lobo Iris foetidissima, moi escaso, na provincia de Lugo e Asturias.

 Listaxe xeral de especies 
O xénero Iris inclúe as especies a seguir:
miniatura|Iris japonica.
 Iris acoroides Spach
 Iris acutiloba C.A.Mey.
 Iris albertii Regel
 Iris albicans Lange
 Iris albomarginata R.C.Foster
 Iris aphylla L.
 Iris arctica
 Iris arenaria
 Iris assadiana Chaudhary, G.Kirkw. & C.Weymouth
 Iris astrachanica Rodion.
 Iris atrofusca
 Iris atropurpurea
 Iris attica
 Iris aucheri (Baker) Sealy
 Iris aurea Lindl.
 Iris bakeriana Foster
 Iris benacensis A.Kern. 
 Iris biflora
 Iris bismarckiana
 Iris bloudowii Ledeb. 
 Iris boissieri Henriq.
 Iris bracteata S.Wats.
 Iris brandzae Prodan
 Iris brevicaulis Raf.
 Iris bucharica Foster
 Iris bulleyana Dykes
 Iris buriensis Lem.
miniatura|Iris versicolor
 Iris calcarea Dinsm. 
 Iris camillae
 Iris carthaliniae Fomin
 Iris caucasica
 Iris cengialti Ambros. 
 Iris cespitosa
 Iris chamae
 Iris chrysographes Dykes
 Iris chrysophoenicia
 Iris chrysophylla T.J.Howell 
 Iris clarkei Bak. 
 Iris confusa Sealy
 Iris cretensis Janka
 Iris cristata Aiton 
 Iris croatica Horv. 
 Iris crocea Jacquem. ex R.C.Foster
 Iris cycloglossa Wendelbo
 Iris cypriana Foster & Baker
 Iris daenensis Kotschy ex Baker
 Iris danfordiae (Baker) Boiss. 
 Iris decora Wall.
 Iris delavayi Micheli
 Iris demetrii Achv. & Mirzoeva
miniatura|Iris reticulata
 Iris dichotoma Pall. 
 Iris douglasiana Herb. 
 Iris douglasiana var. major
 Iris douglasiana var. oregonensis
 Iris edomensis
 Iris ensata Thunb. 
 Iris ewbankiana Foster 
 Iris fernaldii R.C.Foster 
 Iris filifolia Boiss. 
 Iris flavescens Delile 
 Iris flavispina
 Iris foetidissima L. 
 Iris forrestii Dykes
 Iris fosteriana Aitch. & Baker
 Iris fulva Ker-Gawl.
 Iris fulvala Dykes
 Iris gatesii Foster
 Iris germanica L. 
 Iris germanica var. florentina
 Iris giganticaerulea Small : Iris azul gigante
 Iris glockiana O.Schwarz
 Iris gracilipes A.Gray
 Iris graeberiana Tubergen ex Sealy
 Iris graminea
 Iris grant-duffii
 Iris halophila
 Iris hartwegii Baker 
 Iris hartwegii ssp. australis 
 Iris hartwegii ssp. columbiana 
 Iris hartwegii ssp. hartwegii 
 Iris hartwegii ssp. pinetorum
 Iris haynei
 Iris hermona
 Iris hexagona Walt.
 Iris hexagona var. flexicaulis 
 Iris hexagona var. hexagona 
 Iris hexagona var. savannarum
 Iris hirsuta
 Iris histrio
 Iris histrioides (G.F.Wilson) S.Arn. 
 Iris hoogiana Dykes 
 Iris hookeriana Fost. 
 Iris humilis Georgi
 Iris iberica Hoffm. 
 Iris iliensis Poljakov
 Iris illyrica Tomm. 
 Iris imbricata Lindl. 
 Iris innominata L.F.Hend. 
 Iris italica Parl. 
 Iris japonica
 Iris juncea Poir. 
 Iris junonia Schott ex Kotschy
 Iris kamaonensis Wall.
 Iris kemaonensis
 Iris kerneriana Asch. & Sint. 
 Iris klattii Kem.-Nath. 
 Iris koreana Nakai
 Iris korolkowii Regel
 Iris lactea
 Iris lacustris Nutt. 
 Iris laevigata Fisch. 
 Iris landsaleana
 Iris latifolia Mill. 
 Iris lazica Albov
 Iris loczyi Kanitz
 Iris longipetiolata
 Iris longiscapa Ledeb. 
 Iris lorea
 Iris lortetii
 Iris lurida Aiton
 Iris lusitanica Ker Gawl. 
 Iris lutescens Lam. 
 Iris maackii Maxim. 
 Iris macrosiphon Torr. 
 Iris magnifica Vved. 
 Iris mandshurica Maxim. 
 Iris mariae
 Iris marsica I.Ricci & Colas. 
 Iris melitta Janka
 Iris mesopotamica
 Iris milesii Foster
 Iris missouriensis Nutt. 
 Iris macrosiphon Torr.
 Iris monnieri DC. 
 Iris munzii R.C. Foster 
 Iris musulmanica Fomin
 Iris nelsonii Randolph 
 Iris nertschinskia
 Iris notha M.Bieb. 
 Iris nusairiensis Monterode
 Iris odaesanensis
 Iris orientalis P.Mill.
 Iris orjenii Bräuchler & Cikovac
 Iris palaestina
 Iris pallida Lam. 
 Iris pamphylica Hedge
 Iris paradoxa Steven 
 Iris perrieri Simonet ex P.Fourn. 
 Iris persica L. 
 Iris petrana
 Iris planifolia
 Iris polakii Stapf
 Iris pontica
 Iris prismática Pursh ex Ker-Gawl. 
 Iris pseudacorus L. 
 Iris pseudocaucasica Grossh. 
 Iris pumila L. 
 Iris purdyi Eastw. 
 Iris purpureobractea B.Mathew & T.Baytop
 Iris reginae Horvat & M.D.Horvat
 Iris regis-uzziae
 Iris reichenbachii Heuff. 
 Iris reticulata
 Iris robusta E.Anders. 
 Iris rosenbachiana
 Iris rudskyi  Horvat & M.D.Horvat 
 Iris ruthenica Ker Gawler
 Iris sambucina L. 
 Iris sancti-cyrii Rouss. 
 Iris sanguinea Hornem. ex Donn 
 Iris sari Schott ex Baker
 Iris scariosa
 Iris schachtii Markgr. 
 Iris serotina Willk. in Willk. & Lange
 Iris setosa Pall. ex Link 
 Iris setosa var. canadensis 
 Iris setosa var. interior 
 Iris setosa var. setosa 
 Iris sibirica L. </small>
 Iris sikkimensis Dykes
 Iris sindjarensis Boiss. & Hausskn. 
 Iris sintenisii Janka
 Iris sisyrinchium
 Iris sofarana
 Iris sogdiana Bunge
 Iris songarica Schrenk 
 Iris speciosa Terracino
 Iris spuria L.
 Iris stolonifera Maxim. 
 Iris stylosa
 Iris suaveolens Boiss. & Reut. 
 Iris subbiflora Brot. 
 Iris suworowii Regel
 Iris taite
 Iris taochia Woronow ex Grossh. 
 Iris tectorum Maxim. 
 Iris tenax Dougl. ex Lindl. 
 Iris tenax ssp. klamathensis 
 Iris tenax ssp. tenax 
 Iris tenuifolia Pall. 
 Iris tenuis S.Wats. 
 Iris tenuissima Dykes 
 Iris tenuissima ssp. purdyiformis 
 Iris tenuissima ssp. tenuissima  
 Iris thompsonii R.C.Foster 
 Iris thunbergii C.E.Lundstr. 
 Iris tingitana Boiss. & Reut. 
 Iris tridentata Pursh 
 Iris unguicularis Poir. 
 Iris uniflora
 Iris variegata L. 
 Iris vartanii
 Iris verna L. 
 Iris verna var. smalliana 
 Iris verna var. verna 
 Iris versicolor L. 
 Iris vicaria
 Iris vinicolor Small (pro sp.) 
 Iris virginica L. 
 Iris virginica var. shrevei
 Iris virginica var. virginica
 Iris wattii Baker ex Hook.f. 
 Iris wilsonii C.H.Wright
 Iris winogradowii Fomin
 Iris xiphioides Ehrh. 
 Iris xiphium  L.

 Notas 

 Véxase tamén 

 Outros artigos 
 Lirio amarelo
 Lirio do Xurés
 Ligazóns externas 
 Tipos de lirios

Categoría:Iris
Categoría:Plantas bulbosas
Categoría:Flores