Gladíolo

Gladíolo L. é o nome común das plantas bulbosas floríferas do xénero Gladiolus (do latín, diminutivo de gladius, espada) da familia Iridaceae.

O xénero Gladiolus contén cerca de 260 especies, das cales 250 son nativas da África subsahariana, principalmente de Suráfrica. Cerca de 10 especies son nativas de Eurasia. Existen 160 especies de gladíolos endémicos do sur de África e 76 da África tropical. As especies mudaron moito, sendo discretas nunha orixe e nas especies bravas, até as espectaculares espigas de flores xigantes dispoñíbeis á venda hoxe en día como plantas ornamentais.

Son moi cultivadas no mundo enteiro, por mor das súas flores altamente decorativas e que teñen gran valor comercial. En Galiza son comúns na xardinaxe particular.

 Etimoloxía 
O nome galego gladíolo vén do xenérico Gladiolus atribído a Plinio o Vello e fai referencia, por unha banda, á forma das follas destas plantas, semellantes á espada romana denominada "gladius". Por outra banda, tamén se refire ao feito que na época dos romanos a flor do gladíolo era entregadas aos gladiadores que triunfaban na batalla; por iso, a flor é o sinal da vitoria.Información sobre o cultivo do gladíolo en www.infoagro.com

 Descrición 
As especies de Gladiolus presentan flores lixeira ou acentuadamente zigomorfas e hermafroditas. O perigonio está composto por 6 tépalos subiguais, estendidos, recurvos, unidos no seu baseamento formando un tubo máis ou menos notábel segundo a especie. O androceo está composto por 3 estames, dispostos unilateralmente, arqueados. Os filamentos dos estames son filiformes e ceibos. As anteras son lineares. O ovario é ínfero, trilocular, cos lóculos pluriovulados, o estilo é filiforme e trífido. O froito é unha cápsula dehiscente por 3 valvas. Son plantas herbáceas cuxo talo subterráneo é un cormo. Os talos son aplanados e as follas son ensiformes. As flores, moi vistosas, están dispostas en longas espigas terminais máis longas que as follas. A altura das plantas vai de 30 cm a 1 m, segundo a especie.Dimitri, M. 1987. Enciclopedia Argentina de Agricultura y Jardinería. Tomo I. Descripción de plantas cultivadas. Editorial ACME S.A.C.I., Buenos Aires.

 Sinonimia 
 Acidanthera  Hochst.
 Anomalesia N. E. Br.
 Dortania A. Chev.
 Hebea (Pers.) R. Hedw. Homoglossum Salisb.
 Kentrosiphon N. E. Br.
 Oenostachys Bullock
 Petamenes Salisb. ex J. W. Loudon

miniatura|right|220px|Ilustración do Gladiolus palustri
miniatura|right|220px|Gladiolus delenii
miniatura|right|220px|Gladiolus delenii
miniatura|right|220px|Gladíolo (cultivar)
miniatura|right|220px|Gladiolus alatus, Clanwilliam, Suráfrica

 Especies 
 Gladiolus abbreviatus Andrews
 Gladiolus acuminatus F. Bol.
 Gladiolus aequinoctialis Herb.
 Gladiolus alatus L.
 Gladiolus aleppicus Boiss. var. aleppicus
 Gladiolus anatolicus
 Gladiolus andringitrae Goldblatt
 Gladiolus angustus L.
 Gladiolus antandroyi Goldblatt
 Gladiolus antholyzoides Baker
 Gladiolus appendiculatus G. Lewis
 Gladiolus aquamontanus Goldblatt & Vlok
 Gladiolus arcuatus Klatt
 Gladiolus atropurpureus Baker
 Gladiolus atroviolaceus Boiss.
 Gladiolus aurantiacus Klatt
 Gladiolus aureus Baker
 Gladiolus bellus C. H. Wright
 Gladiolus benguellensis Baker
 Gladiolus bilineatus G. J. Lewis
 Gladiolus boehmii Vaupel (1882)
 Gladiolus bojeri (Baker) Goldblatt
 Gladiolus brachylimbus Baker (1893)
 Gladiolus brachyphyllus F. Bolus ou Bolus f.
 Gladiolus brevifolius Jacq.
 Gladiolus brevitubus G. Lewis
 Gladiolus buckerveldii (L. Bolus) Goldblatt
 Gladiolus bullatus Thunb. ex G. Lewis
 Gladiolus caeruleus Goldblatt & J.C. Manning
 Gladiolus calcaratus G. Lewis
 Gladiolus calcicola Goldblatt
 Gladiolus callianthus Mosais
 Gladiolus canaliculatus Goldblatt
 Gladiolus candidus (Rendle) Goldblatt
 Gladiolus cardinalis Curtis
 Gladiolus carinatus Aiton
 Gladiolus carmineus C. H. Wright
 Gladiolus carneus
 Gladiolus caryophyllaceus (Burm. f.) Poiret
 Gladiolus cataractarum Oberm.
 Gladiolus caucasicus Herb.
 Gladiolus ceresianus L. Bolus
 Gladiolus citrinus Klatt
 Gladiolus x colvillei
 Gladiolus communis L.
 Gladiolus conrathii Baker (1898)
 Gladiolus crassifolius Baker
 Gladiolus crispulatus L. Bolus
 Gladiolus cruentus T. Moore
 Gladiolus curtifolius Marais
 Gladiolus cuspidatus
 Gladiolus cylindraceus G. Lewis
 Gladiolus cymbarius Baker
 Gladiolus dalenii Van Geel
 Gladiolus debilis Ker Gawler
 Gladiolus decaryi Goldblatt
 Gladiolus decipiens Vaupel
 Gladiolus decoratus Baker
 Gladiolus densiflorus Baker
 Gladiolus deserticolus Goldblatt
 Gladiolus dolomiticus Oberm.
 Gladiolus dracocephalus Hook.f.
 Gladiolus dregei Klatt
 Gladiolus dubius
 Gladiolus dzavakheticus
 Gladiolus ecklonii Lehm.
 Gladiolus edulis Burchell ex Ker Gawler
 Gladiolus elliotii Baker
 Gladiolus emiliae L. Bolus
 Gladiolus engysiphon G. Lewis
 Gladiolus equitans Thunb.
 Gladiolus erectiflorus Baker
 Gladiolus exiguus G. Lewis
 Gladiolus flanaganii Baker
 Gladiolus floribundus Jacq.
 Gladiolus fourcadei (L. Bolus) Goldblatt & De Vos
 Gladiolus ×gandavensis [= G. dalenii × G. oppositiflorus]
 Gladiolus garnierii Klatt
 Gladiolus geardii L. Bolus
 Gladiolus goetzii Harms
 Gladiolus gracilis Jacq.
 Gladiolus gracillimus Baker
 Gladiolus grandiflorus
 Gladiolus gregarius Welw. ex Baker
 Gladiolus griseus Goldblatt & J.C. Manning
 Gladiolus gueinzii Kunze
 Gladiolus guthriei F. Bol.
 Gladiolus halophilus
 Gladiolus harmsianus Vaupel
 Gladiolus heterolobus Vaupel
 Gladiolus hirsutus Jacq.
 Gladiolus hollandii L. Bolus
 Gladiolus horombensis Goldblatt
 Gladiolus huillensis (Welw. ex Baker) Goldblatt
 Gladiolus hyalinus Jacq.
 Gladiolus illyricus W.D.J.Koch
 Gladiolus imbricatus
 Gladiolus inandensis Baker
 Gladiolus incospicuus Baker
 Gladiolus inflatus Thunb.
 Gladiolus inflexus Goldblatt & J.C. Manning
 Gladiolus insolens Goldblatt & J.C. Manning
 Gladiolus intonsus Goldblatt
 Gladiolus invenustus G. J. Lewis
 Gladiolus involutus
 Gladiolus iroensis (A. Chev.) Marais
 Gladiolus italicus P. Mill.
 Gladiolus johnstoni Baker
 Gladiolus jonquilliodorus Ecklon ex G. Lewis
 Gladiolus junodi Baker
 Gladiolus kamiesbergensis G. Lewis
 Gladiolus karendensis Baker
 Gladiolus katubensis De Wild.
 Gladiolus klattianus Hutch.
 Gladiolus kotschyanus Boiss.
 Gladiolus kubangensis Harms
 Gladiolus lapeirousioides Goldblatt
 Gladiolus laxiflorus Baker
 Gladiolus lemoinei
 Gladiolus leptosiphon Bolus f.
 Gladiolus liliaceus Houtt.
 Gladiolus linearifolius Vaupel
 Gladiolus linearis N.E.Br.
 Gladiolus longanus Harms
 Gladiolus longicollis Baker
 Gladiolus loteniensis Hilliard & Burtt
 Gladiolus louiseae L. Bolus
 Gladiolus lundaensis Goldblatt
 Gladiolus luteus Lam.
 Gladiolus lyalinus
 Gladiolus macneilii Oberm.
 Gladiolus macowani Baker
 Gladiolus macowanii Baker
 Gladiolus macrospathus Goldblatt
 Gladiolus maculatus Sweet
 Gladiolus magnificus (Harms) Goldblatt
 Gladiolus malangensis Baker (1879)
 Gladiolus malvinus Goldblatt & J.C. Manning
 Gladiolus marlothii G. Lewis
 Gladiolus martleyi L. Bolus
 Gladiolus meliusculus (G. Lewis) Goldblatt & J.C. Manning
 Gladiolus melleri Baker
 Gladiolus micranthus Baker (1901)
 Gladiolus microcarpus G. Lewis
 Gladiolus microsiphon Baker
 Gladiolus milleri Ker Gawler
 Gladiolus mirus Vaupel
 Gladiolus monticola G. Lewis ex Goldblatt & J.C. Manning
 Gladiolus mortonius
 Gladiolus mostertiae L. Bolus
 Gladiolus muenzneri F. Vaup
 Gladiolus murielae
 Gladiolus natalensis (Eckl.) Hook.
 Gladiolus nerineoides G. Lewis
 Gladiolus newii Baker
 Gladiolus nigromontanus Goldblatt
 Gladiolus niveus Goldblatt & J.C. Manning
 Gladiolus nyasicus Goldblatt
 Gladiolus oatesii Rolfe
 Gladiolus ochroleucus Baker
 Gladiolus odoratus L. Bolus
 Gladiolus oliganthus Baker
 Gladiolus oppositiflorus Herbert
 Gladiolus orchidiflorus Andrews
 Gladiolus oreocharis Schltr.
 Gladiolus pallidus Baker
 Gladiolus paludosus Baker
 Gladiolus palustris
 Gladiolus papilio Hook. f.
 Gladiolus pappei Baker
 Gladiolus pardalinus Goldblatt & J.C. Manning
 Gladiolus parvulus Schltr.
 Gladiolus patersoniae F. Bolus ou Bolus f.
 Gladiolus pavonia Goldblatt & J.C. Manning
 Gladiolus permeabilis Delaroche Gladiolus perrieri Goldblatt
 Gladiolus persicus Boiss.
 Gladiolus pillansii G. Lewis
 Gladiolus pole-evansii Verd.
 Gladiolus praecostatus
 Gladiolus praelongitubus G. J. Lewis
 Gladiolus pretoriensis Kuntze
 Gladiolus priorii (N. E. Br.) Goldblatt & De Vos
 Gladiolus prismatosiphon Schltr.
 Gladiolus pritzelii Diels
 Gladiolus psittacinus
 Gladiolus psittacinus Hook.
 Gladiolus puberulus Vaupel
 Gladiolus pubigerus G. Lewis
 Gladiolus pulchellus Klatt
 Gladiolus pulcherrimus (G. Lewis) Goldblatt & J.C. Manning
 Gladiolus punctulatus Schrank
 Gladiolus pusillus
 Gladiolus quadrangularis (Burm. f.) Ker Gawler
 Gladiolus quadrangulus (Delaroche) Barnard
 Gladiolus ramosus
 Gladiolus recurvus
 Gladiolus rehmannii Baker
 Gladiolus remotifolius Baker
 Gladiolus rigidifolius Baker
 Gladiolus robertsoniae F. Bolus ou Bolus f.
 Gladiolus rogersii Baker
 Gladiolus roseovenosus Goldblatt & J.C. Manning
 Gladiolus rubellus Goldblatt
 Gladiolus rudis Lichtst. ex Roem. & Schult.
 Gladiolus rupicola F. Vaupel
 Gladiolus saccatus (Klatt) Goldblatt & M.P. de Vos
 Gladiolus salteri G. Lewis
 Gladiolus saundersii Hook. f.
 Gladiolus schlechteri Baker
 Gladiolus schweinfurthii Baker
 Gladiolus scullyi Baker
 Gladiolus serapiiflorus Goldblatt
 Gladiolus serenjensis Goldblatt
 Gladiolus sericeovillosus Hook. f.
 Gladiolus serpenticola Goldblatt & J.C. Manning
 Gladiolus somalensis
 Gladiolus speciosus Thunb.
 Gladiolus spectabilis Baker
 Gladiolus splendens ((Sweet)) Herbert
 Gladiolus stefaniae Oberm.
 Gladiolus stellatus G. Lewis
 Gladiolus subcaeruleus G. Lewis
 Gladiolus sufflavus (G. Lewis) Goldblatt & J.C. Manning
 Gladiolus sulcatus Goldblatt
 Gladiolus taubertianus Schltr.
 Gladiolus tenellus Ecklon
 Gladiolus tenuis
 Gladiolus teretifolius Goldblatt & De Vos
 Gladiolus trichonemifolius
 Gladiolus tristis
 Gladiolus tritoniaeformis
 Gladiolus tritoniiformis Kuntze
 Gladiolus uitenhagensis Goldblatt & Vlok
 Gladiolus undulatus L.
 Gladiolus unguiculatus Baker
 Gladiolus usambarensis Marais ex Goldblatt
 Gladiolus uysiae L. Bolus ex G. Lewis
 Gladiolus vaginatus F. Bolus ou Bolus f.
 Gladiolus validissimus Vaupel
 Gladiolus vandermerwei (L. Bolus) Goldblatt & De Vos
 Gladiolus varius F. Bolus ou Bolus f.
 Gladiolus velutinus De Wild.
 Gladiolus venustus G. Lewis
 Gladiolus vernus Oberm.
 Gladiolus vinoso-maculatus Kies
 Gladiolus violaceo-lineatus G. Lewis
 Gladiolus virescens Thunb.
 Gladiolus viridiflorus G. Lewis
 Gladiolus viridis Aiton
 Gladiolus watermeyeri
 Gladiolus watsonioides Baker
 Gladiolus watsonius Thunb.
 Gladiolus woodii Baker
 Gladiolus zimbabweensis Goldblatt
 Lista completa
 Clasificación do xénero 
+  Sistema Clasificación  ReferenciaLinnéClase Triandria, orde Monogynia Species Plantarum (1753)

 Notas 

 Anderson, E.W. & Park, R. "Growing gladioli." Chistopher Helm & Timber Press, 166p. 1989.
 Dimitri, M. 1987. "Enciclopedia Argentina de Agricultura y Jardinería". Tomo I. Descrição de plantas cultivadas. Editorial ACME S.A.C.I., Buenos Aires.
 Goldblatt, P. "A monograph of the genus Gladiolus in tropical Africa". Timber Press, 1996
 Goldblatt, P. &, J.C. Manning. "Gladiolus in southern Africa" : Systematics, Biology, and Evolution. Fernwood Press, Cape Town; 1998.
 Goldblatt, P.; John C. Manning & Peter Bernhardt. "Radiation of Pollination Systems in Gladiolus (Iridaceae: Crocoideae) in Southern Africa". Annals of the Missouri Botanical Garden, Vol. 88, No. 4 (2001), pp. 713–734.
 Goldblatt, P. & John C. Manning. "Evidence for Moth and Butterfly Pollination in Gladiolus (Iridaceae-Crocoideae)". Annals of the Missouri Botanical Garden, Vol. 89, No. 1 (2002), pp. 110–124.
 Goldblatt,P., Masahiro Takei, Z. & A. Razzaq. "Chromosome Cytology in Tropical African Gladiolus (Iridaceae)". Annals of the Missouri Botanical Garden, Vol. 80, No. 2 (1993), pp. 461–470.
 GOLDBLATT P. & DE VOS M. P. "The reduction of Oenostachys, Homoglossum and Anomalesia, putative sunbird pollinated genera, in Gladiolus L. (Iridaceae-Ixioideae)". Bulletin du Muséum national d'histoire naturelle. Section B, Adansonia 11 (4): 417-428, 1989.
 Hessayon, D.G: "The bulb expert''". 1999. Transworld Publihers Ltd., Londres, 128 p.

 Véxase tamén 
 Ligazóns externas 
  Taxonomy of Gladiolus in GBIF Biodiversity Data Portal
  Imaxes de cultivares de gladíolos en British Gladiolus Society
  Imaxes de cultivares de gladíolos en Gladiolus World
  Imaxes de varios cultivares de gladíolo obtidas por Paulius Ciplijauskas
  Imaxes de varias especies de Gladiolus en Pacificbulbsociety
  Imaxes de varias especies de Gladiolus en International Bulb Society
  PPP-Index 
  USDA Plants Database
  Germplasm Resources Information Network (GRIN)

Categoría:Gladiolus
Categoría:Flores
Categoría:Plantas ornamentais
Categoría:Plantas bulbosas