Estevo I de Inglaterra

Estevo de Inglaterra, nado en 1092 ou 1096 e finado o 25 de outubro de 1154, frecuentemente referido como Estevo de Blois, foi Rei de Inglaterra dende o 22 de decembro de 1135 ata a súa morte en 1154. Foi conde de Boulogne iure uxoris dende 1125 ata 1147 e Duque de Normandía dende 1135 ata 1144. O seu reinado estivo marcado pola Anarquía, unha guerra civil coa súa curmá e rival, a Emperatriz Matilde, cuxo fillo, Henrique II, sucedeu a Estevo como o primeiro dos reis anxevinos de Inglaterra.

Estevo naceu no condado de Blois, no centro de Francia, como o cuarto fillo de Estevo-Henrique, Conde de Blois e Adela, filla de Guillerme o Conquistador. O seu pai faleceu cando Estevo era aínda novo, e foi criado pola súa nai. Colocado na corte do seu tío Henrique I de Inglaterra, Estevo ascendeu en prominencia e recibiu amplas terras. Casou con Matilde de Boulogne, herdando máis propiedades en Kent e Boulogne que converteron á parella nunha das máis ricas de Inglaterra. Estevo escapou por pouco de afogarse co fillo de Henrique I, Guillerme Adelin, no naufraxio do Barco Branco en 1120; a morte de Guillerme deixou a sucesión ao trono inglés aberta á disputa. Cando Henrique morreu en 1135, Estevo cruzou rapidamente o Canal da Mancha e, coa axuda do seu irmán Henrique, Bispo de Winchester e Abade de Glastonbury, tomou o trono, argumentando que a preservación da orde en todo o reino era prioritaria fronte aos seus xuramentos previos de apoiar a reclamación da filla de Henrique I, a Emperatriz Matilde.

Os primeiros anos do reinado de Estevo foron amplamente exitosos, a pesar dunha serie de ataques ás súas posesións en Inglaterra e Normandía por parte de David I de Escocia, rebeldes galeses e o esposo da Emperatriz Matilde, Godofredo Plantagenet, Conde de Anjou. En 1138, o medio irmán da Emperatriz, Roberto de Gloucester, rebelouse contra Estevo, ameazando con iniciar unha guerra civil. Xunto co seu conselleiro próximo, Waleran de Beaumont, Estevo tomou medidas firmes para defender o seu poder, incluíndo o arresto dunha poderosa familia de bispos. Cando a Emperatriz e Roberto invadiron en 1139, Estevo non foi capaz de esmagar rapidamente a revolta, que se afianzou no suroeste de Inglaterra. Capturado na batalla de Lincoln en 1141, foi abandonado por moitos dos seus seguidores e perdeu o control de Normandía. Só foi liberado despois de que a súa esposa e Guillerme de Ypres, un dos seus comandantes militares, capturasen a Roberto no Desastre de Winchester, pero a guerra prolongouse durante moitos anos sen que ningún bando lograse unha vantaxe decisiva.

Estevo preocupábase cada vez máis por asegurar que o seu fillo Eustaquio herdase o trono. O rei tentou convencer á igrexa para coroar a Eustaquio e reforzar a súa reclamación; o papa Uxío III negouse, e Estevo atopouse nunha serie de discusións cada vez máis amargas cos altos clérigos. En 1153, o fillo da Emperatriz, Henrique, invadiu Inglaterra e formou unha alianza con poderosos baróns rexionais para apoiar a súa reclamación ao trono. Os exércitos de ambos bandos atopáronse en Wallingford, pero os baróns de ningún dos bandos estaban dispostos a loitar outra batalla campal. Estevo comezou a considerar unha paz negociada, un proceso acelerado pola repentina morte de Eustaquio. Máis tarde ese ano, Estevo e Henrique acordaron o Tratado de Winchester, no que Estevo recoñeceu a Henrique como o seu herdeiro a cambio de paz, pasando por alto a Guillerme, o segundo fillo de Estevo. Estevo morreu ao ano seguinte. Os historiadores modernos debateron extensamente ata que punto a súa personalidade, os acontecementos externos ou as debilidades do estado normando contribuíron a este prolongado período de guerra civil.

 Primeiros anos (1097–1135) 
 Infancia 
miniatura|O norte de Francia ao redor do nacemento de Estevo
Estevo naceu en Blois, Francia, en 1092 ou 1096. O seu pai era Estevo-Henrique, Conde de Blois, conde de Blois e Chartres, un importante nobre francés e activo cruzado que faleceu cando Estevo tiña, como máximo, dez anos. Durante a Primeira cruzada, Estevo-Henrique adquiriu unha reputación de covardía e regresou ao Levante en 1101 para reconstruír a súa honra; alí morreu na batalla de Ramlah (1102). A nai de Estevo, Adela, era filla de Guillerme o Conquistador e Matilde de Flandres. Era famosa entre os seus contemporáneos pola súa piedade e forte personalidade. De feito, Adela foi unha das principais razóns do regreso de Estevo-Henrique ao Levante. Tivo unha forte influencia formativa en Estevo durante os seus anos de crecemento; viviría para ver o seu fillo tomar o trono do seu pai, pero morrería ao ano seguinte.

No século XII, Francia era unha colección solta de condados e pequenos territorios baixo o control mínimo do rei de Francia. O poder do rei estaba vinculado ao control da rica provincia de Illa de Francia, xusto ao leste do condado de Blois, o fogar de Estevo. Ao oeste atopábanse os tres condados de Maine, Anjou e Touraine, e ao norte de Blois estaba o Ducado de Normandía, desde onde Guillerme o Conquistador conquistara Inglaterra en 1066. Os fillos de Guillerme aínda loitaban pola herdanza anglonormanda. Os gobernantes de toda esta rexión falaban unha lingua similar, aínda que con dialectos rexionais; seguían a mesma relixión e estaban estreitamente interrelacionados. Tamén eran altamente competitivos e frecuentemente estaban en conflito uns con outros por territorios valiosos e os castelos que os controlaban.

Estevo tiña polo menos catro irmáns e unha irmá, ademais de dúas probables medio irmás. O seu irmán máis vello era Guillerme, quen, en circunstancias normais, gobernaría Blois e Chartres. Guillerme era probablemente intelectualmente discapacitado, e Adela transferiu os condados ao seu segundo fillo, Teobaldo, máis tarde tamén Conde de Champaña. O outro irmán de Estevo máis vello ca el, Odo, morreu novo, probablemente na súa adolescencia temperá.

O irmán máis novo de Estevo, Henrique, naceu probablemente catro anos despois del. Os irmáns formaron un grupo familiar moi unido, e Adela alentou a Estevo a asumir o papel de cabaleiro feudal ou barón, mentres guiaba a Henrique cara a unha carreira na igrexa, posiblemente para evitar que os seus intereses persoais se solapasen.De xeito pouco habitual, Estevo foi criado no fogar da súa nai en lugar de ser enviado cun parente próximo; aprendeu latín e equitación, e foi educado na historia recente e en relatos bíblicos polo seu titor, Guillerme o Normando.

 Relación con Henrique I 
miniatura|Representación do século XIV da árbore xenealóxica da familia de Estevo, coa súa nai Adela na parte superior, e, de esquerda a dereita, Guillerme, Teobaldo e Estevo

A vida temperá de Estevo estivo profundamente influída pola súa relación co seu tío, Henrique I. Henrique tomou o poder en Inglaterra tras a morte do seu irmán máis vello, Guillerme Rufo. En 1106, invadiu e capturou o Ducado de Normandía, controlado polo seu irmán máis vello, Roberto Curthose, derrotando o exército de Roberto na batalla de Tinchebray. Henrique atopouse entón en conflito con Lois VI de Francia, quen aproveitou a oportunidade para declarar a Guillerme Clito, fillo de Roberto, como o Duque de Normandía.

Henrique respondeu formando unha rede de alianzas cos condados do oeste de Francia contra Lois, o que resultou nun conflito rexional que transcorrería durante a mocidade de Estevo. Adela e Teobaldo aliáronse con Henrique, e a nai de Estevo decidiu situar a Estevo na corte de Henrique. Henrique iniciou a súa seguinte campaña militar en Normandía en 1111, onde os rebeldes liderados por Roberto de Bellême se opoñían ao seu goberno. Estevo probablemente acompañou a Henrique durante a campaña militar de 1112, cando foi nomeado cabaleiro polo rei. Estivo presente na corte durante a visita do rei á Abadía de Saint-Evroul en 1113. Estevo probablemente visitou Inglaterra por primeira vez en 1113 ou 1115, case con certeza como parte da corte de Henrique.

Henrique converteuse nun poderoso patrón de Estevo, probablemente porque Estevo formaba parte da súa familia próxima e era un aliado rexional, pero non era suficientemente rico nin poderoso por si mesmo como para representar unha ameaza nin para o rei nin para o seu fillo e herdeiro, Guillerme Adelin. Como terceiro fillo sobrevivente, mesmo dunha familia rexional influente, Estevo necesitaba o apoio dun patrón poderoso para progresar na vida.

Co apoio de Henrique, Estevo comezou a acumular terras e posesións rapidamente. Tras a batalla de Tinchebray en 1106, Henrique confiscoulle o Condado de Mortain ao seu curmán Guillerme e a Honra de Eye a Roberto Malet. En 1113, Estevo recibiu tanto o título como a honra, aínda que sen as terras previamente controladas por Guillerme en Inglaterra. A Honra de Lancaster tamén lle foi concedida despois de ser confiscada por Henrique a Roxelio o Poitevino. Estevo tamén recibiu terras en Alençon, no sur de Normandía, por parte de Henrique, pero os normandos locais rebeláronse, buscando axuda de Fulco IV, Conde de Anjou. Estevo e o seu irmán máis vello Teobaldo foron completamente derrotados na campaña posterior, que culminou na batalla de Alençon, e os territorios non foron recuperados.

 O Barco Branco e a sucesión 

En 1120, o panorama político inglés mudou dramaticamente. Trescentos pasaxeiros embarcaron no Barco Branco para viaxar de Barfleur en Normandía a Inglaterra, incluíndo o herdeiro ao trono, Guillerme Adelin, e moitos outros nobres importantes. Estevo tiña previsto navegar no mesmo barco, pero cambiou de idea no último momento e decidiu esperar outra embarcación, ben por preocupación polo exceso de pasaxeiros a bordo, ben porque sufría de diarrea. O barco naufragou durante a travesía, e todos os pasaxeiros, salvo un, morreron, incluíndo a Guillerme Adelin.

Coa morte de Guillerme Adelin, a sucesión ao trono inglés quedou en dúbida. As regras de sucesión en Europa occidental naquela época eran incertas; en certas partes de Francia, a primoxenitura masculina, na que o fillo máis vello herdaba o título, estaba facéndose cada vez máis popular. Tamén era tradicional que o rei de Francia coroase o seu sucesor mentres el aínda estaba vivo, facendo relativamente clara a liña de sucesión pretendida, pero este non era o caso en Inglaterra. Noutras partes de Europa, incluíndo Normandía e Inglaterra, a tradición consistía en dividir as terras, sendo o fillo máis vello quen herdaba as terras patrimoniais, xeralmente consideradas as máis valiosas, mentres que os fillos menores recibían particións ou propiedades máis pequenas e adquiridas recentemente. Non había precedentes dunha muller gobernante.

O problema complicouse aínda máis pola secuencia de sucesións inestables entre os anglonormandos nos últimos sesenta anos: Guillerme o Conquistador conseguira Inglaterra pola forza; dous dos seus fillos, Roberto Curthose e Guillerme Rufo, loitaran unha guerra entre eles polo trono, sendo Rufo, o máis novo, quen emerxeu vitorioso; e Henrique tamén adquirira o control de Normandía só pola forza. Non existiran sucesións pacíficas nin incontestadas

Henrique só tiña outro fillo lexítimo, a emperatriz Matilde, pero, como muller, estaba nunha notable desvantaxe política. Pouco despois da morte do seu fillo, o rei casou en segundas nupcias con Adela de Lovaina, pero cada vez era máis evidente que non tería outro fillo lexítimo, e decidiu en lugar diso apoiar a Matilde como a súa herdeira designada. Matilde reclamaba o título de Emperatriz do Sacro Imperio Romano polo seu matrimonio con Emperador Henrique V, pero o seu marido faleceu en 1125, e ela casou de novo en 1128 con Godofredo Plantagenet, Conde de Anjou, cuxas terras limitaban co Ducado de Normandía. Godofredo era impopular entre a elite anglonormanda: como gobernante anxevino, era un inimigo tradicional dos normandos. Ao mesmo tempo, as tensións seguían crecendo como resultado das políticas domésticas de Henrique, en particular o elevado nivel de ingresos que estaba recadando para pagar as súas numerosas guerras. O conflito foi contido, porén, grazas á forza da personalidade e reputación do rei.

Mentres tanto, o rei organizou o casamento de Estevo en 1125 con Matilde, a filla e única herdeira de Eustaquio III, Conde de Boulogne, quen posuía tanto o importante porto continental de Boulogne como vastas propiedades no noroeste e no sueste de Inglaterra. En 1127, Guillerme Clito, un potencial reclamante ao trono inglés, parecía probable que se convertese no Conde de Flandres; o rei enviou a Estevo nunha misión para impedir isto, e tras o seu exitoso nomeamento, Guillerme atacou as terras de Estevo na veciña Boulogne en represalia. Finalmente, declarouse unha tregua, e Guillerme faleceu ao ano seguinte.

Henrique tentou consolidar unha base de apoio político para Matilde tanto en Inglaterra como en Normandía, esixindo que a súa corte prestase xuramentos, primeiro en 1127, despois en 1128 e novamente en 1131, para recoñecer a Matilde como a súa inmediata sucesora e aos seus descendentes como os lexítimos gobernantes despois delaEstevo estivo entre aqueles que prestaron este xuramento en 1127. Non obstante, as relacións entre Henrique, Matilde e Godofredo volvéronse cada vez máis tensas cara ao final da vida do rei. Matilde e Godofredo sospeitaban que non tiñan apoio real en Inglaterra e propuxéronlle a Henrique en 1135 que lles entregase os castelos reais de Normandía mentres el aínda estaba vivo e insistise en que a nobreza normanda prestase lealdade inmediata a ela, dándolle á parella unha posición moito máis poderosa tras a morte de Henrique. Henrique negouse con ira, probablemente preocupado de que Godofredo tentase apoderarse do poder en Normandía antes do previsto.

Unha nova rebelión estalou no sur de Normandía, e Godofredo e Matilde interviñeron militarmente en nome dos rebeldes. No medio deste enfrontamento, Henrique enfermaría de forma inesperada e faleceu preto de Lyons-la-Forêt.

 Sucesión (1135) 
miniatura|Representación do século XIII da coroación de Estevo, por Matthew Paris

En 1135, Estevo era unha figura ben establecida na sociedade anglonormanda. Era extremadamente rico, ben educado e apreciado polos seus iguais; tamén se consideraba un home capaz de accións firmes. Os cronistas rexistraron que, a pesar da súa riqueza e poder, era un líder modesto e afable, que se sentaba cos seus homes e serventes, rindo e comendo con eles de forma distendida. Era moi piadoso, tanto na observancia dos rituais relixiosos como na súa xenerosidade persoal coa igrexa. Estevo tamén tiña un confesor persoal agostiño nomeado polo arcebispo de Canterbury, quen implementou para el un réxime penitencial, e Estevo alentou a nova orde dos Cistercienses a fundar abadías nas súas propiedades, gañando aliados adicionais dentro da igrexa.

Porén, os rumores sobre a covardía do seu pai durante a Primeira Cruzada continuaron circulando, e o desexo de evitar a mesma reputación pode ter influído nalgúns dos seus actos militares máis imprudentes. A súa esposa, Matilde, xogou un papel importante na administración das vastas propiedades inglesas da parella, o que contribuíu a que fosen o segundo fogar laico máis rico do país, despois do do rei e a raíña. O nobre flamengo sen terras Guillerme de Ypres unírase á casa de Estevo en 1133.

O irmán máis novo de Estevo, Henrique de Blois, tamén ascendera ao poder baixo Henrique I. Henrique de Blois convertérase en monxe cluniacense e seguira a Estevo a Inglaterra, onde o rei o nomeou Abade de Glastonbury, a abadía máis rica de Inglaterra. Máis tarde foi designado Bispo de Winchester, un dos bispados máis ricos, conservando ao mesmo tempo Glastonbury. Os ingresos combinados de ambas as posicións convertérono no segundo home máis rico de Inglaterra, despois do rei. Henrique de Winchester tiña o obxectivo de reverter o que percibía como unha invasión dos dereitos da igrexa por parte dos reis normandos. Tradicionalmente, os reis ingleses exercían un gran poder e autonomía sobre a igrexa nos seus territorios. Porén, a partir da década de 1040, os sucesivos papas presentaran unha mensaxe reformista que destacaba a importancia de que a igrexa fose "gobernada de maneira máis coherente e xerárquica desde o centro" e establecese "o seu propio ámbito de autoridade e xurisdición, separado e independente do do gobernante laico", nas palabras do historiador Richard Huscroft.


Cando se comezou a difundir a noticia da morte de Henrique I, moitos dos posibles reclamantes ao trono non estaban en boa posición para responder. Godofredo e Matilde estaban en Anjou, apoiando torpemente aos rebeldes na súa campaña contra o exército real, que incluía a algúns partidarios de Matilde, como Roberto de Gloucester. Moitos destes baróns xuraran permanecer en Normandía ata que o defunto rei fose enterrado correctamente, o que lles impedía regresar a Inglaterra. O irmán de Estevo, Teobaldo, estaba aínda máis ao sur, en Blois. Estevo, porén, estaba en Boulogne, e ao recibir a noticia da morte de Henrique, partiu cara a Inglaterra acompañado pola súa casa militar. Roberto de Gloucester guarnecera os portos de Dover e Canterbury, e algunhas fontes suxiren que inicialmente se lle negou o acceso a Estevo. A pesar diso, Estevo probablemente alcanzou as súas propiedades preto de Londres o 8 de decembro e, durante a semana seguinte, comezou a tomar o poder en Inglaterra.

As multitudes en Londres reclamaron o dereito tradicional de elixir ao rei e proclamaron a Estevo como o novo monarca, crendo que lles outorgaría novos dereitos e privilexios a cambio. Henrique de Blois asegurou o apoio da igrexa para Estevo: este foi capaz de avanzar ata Winchester, onde Roxelio, Bispo de Salisbury e Lord Chanceler instruíron que o tesouro real fose entregado a Estevo. O 15 de decembro, Henrique entregou un acordo polo cal Estevo concedería amplas liberdades e privilexios á igrexa, a cambio de que o Arcebispo de Canterbury e o legado papal apoiasen a súa sucesión ao trono.

A coroación de Estevo celebrouse unha semana despois, na Abadía de Westminster, o 22 de decembro de 1135.

 Primeiro reinado (1136–1139) 
 Anos iniciais (1136–1137) 

O novo reino anglonormando de Estevo fora moldeado pola conquista normanda de Inglaterra en 1066, seguida pola expansión normanda ao sur de Gales nos anos seguintes. Tanto o reino como o ducado estaban dominados por un pequeno número de grandes baróns que posuían terras a ambos os lados do Canal da Mancha, mentres que os baróns menores tiñan xeralmente propiedades máis localizadas. A medida en que as terras e posicións debían ser transmitidas por dereito hereditario ou pola concesión do rei aínda era incerta, e as tensións sobre esta cuestión aumentaran durante o reinado de Henrique I. As terras en Normandía, transmitidas por dereito hereditario, considerábanse xeralmente máis importantes para os grandes baróns que as de Inglaterra, onde a súa posesión era menos segura. Henrique aumentara a autoridade e as capacidades da administración real central, moitas veces incorporando "novos homes" para ocupar posicións clave, en lugar de usar a nobreza establecida.

No proceso, Henrique lograra maximizar os ingresos e conter os gastos, resultando nun excedente saudable e nun famoso tesouro grande, pero tamén incrementara as tensións políticas.

Estevo tivo que intervir no norte de Inglaterra inmediatamente despois da súa coroación. David I de Escocia invadiu o norte ao coñecer a morte de Henrique, tomando Carlisle, Newcastle e outras fortalezas clave. Inglaterra setentrional era un territorio disputado naquel momento, cos reis escoceses reivindicando Cumberland de forma tradicional, e David reclamando tamén Northumbria grazas ao seu matrimonio coa filla de Waltheof, Conde de Northumbria. Estevo marchou rapidamente cara ao norte cun exército e atopouse con David en Durham. Chegaron a un acordo polo cal David devolvería a maior parte do territorio conquistado, agás Carlisle. A cambio, Estevo confirmou as posesións inglesas do fillo de David, Henrique, incluíndo o Condado de Huntingdon. 

Ao regresar ao sur, Estevo celebrou a súa primeira corte real na Pascua de 1136. Un amplo número de nobres reuniuse en Westminster para o evento, incluíndo moitos baróns anglonormandos e a maior parte dos altos cargos da igrexa. Estevo emitiu unha nova carta real, confirmando as promesas feitas á igrexa, prometendo reverter as políticas de Henrique I sobre os bosques reais e reformar calquera abuso do sistema legal real. Representouse como o sucesor natural das políticas de Henrique e reafirmou os sete condados existentes do reino nos seus actuais titulares. A corte de Pascua foi un evento fastoso, no que se gastou unha gran cantidade de diñeiro en roupas, agasallos e a celebración en si. Estevo concedeu terras e favores aos presentes e dotou numerosas fundacións eclesiásticas con terras e privilexios.

A súa ascensión ao trono aínda necesitaba ser ratificada polo Papa, e Henrique de Blois pareceu ser o responsable de asegurar que testemuños de apoio fosen enviados tanto polo irmán de Estevo, Teobaldo, como polo rei francés Lois VI, para quen Estevo representaba un útil contrapeso ao poder anxevino no norte de Francia. O papa Inocencio II confirmou a Estevo como rei por carta máis tarde ese mesmo ano, e os asesores de Estevo distribuíron copias por toda Inglaterra para demostrar a súa lexitimidade.

 Problemas no reinado temperán 

Os problemas continuaron ao longo do reino de Estevo. Tras a vitoria galesa na batalla de Llwchwr en xaneiro de 1136 e a emboscada exitosa contra Ricardo Fitz Gilbert de Clare en abril, o sur de Gales levantouse en rebelión, comezando no leste de Glamorgan e estendéndose rapidamente polo resto do sur de Gales durante 1137. Owain Gwynedd e Gruffydd ap Rhys capturaron con éxito territorios considerables, incluíndo o Castelo de Carmarthen. Estevo respondeu enviando ao irmán de Ricardo, Balduíno, e ao Lord Marcher Robert Fitz Harold de Ewyas a Gales para pacificar a rexión. Ningunha das dúas misións foi particularmente exitosa e, ao final de 1137, parece que o rei abandonou os intentos de sufocar a rebelión. O historiador David Crouch suxire que Estevo efectivamente "renunciou a Gales" nese momento para concentrarse noutros problemas.

Mentres tanto, sufocou dúas revoltas no suroeste lideradas por Balduíno de Redvers e Roberto de Bampton. Balduíno foi capturado e liberado posteriormente, pero viaxou a Normandía, onde se converteu nun crítico cada vez máis vocal do rei.

A seguridade de Normandía tamén era motivo de preocupación. Godofredo de Anjou invadiu a principios de 1136 e, tras unha tregua temporal, volveu invadir máis tarde ese mesmo ano, saqueando e queimando propiedades en lugar de tratar de manter o territorio. Os eventos en Inglaterra impediron a Estevo viaxar persoalmente a Normandía, polo que Waleran de Beaumont, nomeado por Estevo como tenente de Normandía, e o seu irmán Teobaldo lideraron os esforzos para defender o ducado. Estevo só regresou ao ducado en 1137, onde se reuniu con Lois VI e Teobaldo para acordar unha alianza rexional informal, probablemente negociada por Henrique, para contrarrestar o crecente poder anxevino na rexión.

Como parte deste acordo, Lois recoñeceu o fillo de Estevo, Eustaquio, como Duque de Normandía a cambio de que Eustaquio lle prestase vasalaxe ao rei francés. Porén, Estevo tivo menos éxito en recuperar a provincia de Argentan na fronteira entre Normandía e Anjou, que Godofredo tomara a finais de 1135. Estevo formou un exército para retomala, pero os conflitos entre as súas forzas mercenarias flamengas, lideradas por Guillerme de Ypres, e os baróns normandos locais resultaron nunha batalla entre ambas partes do seu exército As forzas normandas desertaron entón a Estevo, forzando ao rei a abandonar a campaña. Estevo acordou unha nova tregua con Godofredo, prometendo pagarlle 2.000 marcos ao ano a cambio de paz ao longo das fronteiras normandas.

Nos anos seguintes á súa sucesión, a relación de Estevo coa igrexa volveuse gradualmente máis complexa. A carta real de 1136 prometera revisar a propiedade de todas as terras que foran tomadas pola coroa á igrexa desde 1087, pero estas propiedades eran agora tipicamente de nobres. As reclamacións de Henrique de Blois, no seu papel de Abade de Glastonbury, sobre extensas terras en Devon resultaron nunha considerable inquietude local. En 1136, o Arcebispo de Canterbury, Guillerme de Corbeil, faleceu. Estevo respondeu confiscando a súa riqueza persoal, o que causou certo descontento entre o alto clero. Henrique desexaba suceder ao posto, pero Estevo apoiou en lugar diso a Teobaldo de Bec, que finalmente foi nomeado. O papado nomeou a Henrique legado papal, posiblemente como consolación por non recibir Canterbury.

Os primeiros anos de reinado de Estevo poden interpretarse de diferentes maneiras. Logrou estabilizar a fronteira norte con Escocia, conter os ataques de Godofredo en Normandía, manter a paz con Lois VI, gozar de boas relacións coa igrexa e ter un amplo apoio dos seus baróns.Con todo, había problemas subxacentes significativos. O norte de Inglaterra estaba agora controlado por David e o príncipe Henrique, Estevo abandonara Gales, os combates en Normandía desestabilizaran considerablemente o ducado, e un número crecente de baróns sentían que Estevo non lles dera nin as terras nin os títulos que pensaban merecer ou que se lles debían. Ademais, Estevo quedábase rapidamente sen diñeiro: o considerable tesouro de Henrique esgotárase para 1138 debido aos custos de manter a corte máis fastosa de Estevo e a necesidade de manter os exércitos mercenarios que loitaban en Inglaterra e Normandía.

 Defendendo o reino (1138–1139) 
miniatura|O torreón de pedra no castelo de Goodrich, en Herefordshire, un exemplo do estilo de fortificación que comezaba lentamente a substituír o deseño de castelos de motte e bailey de madeira a finais da década de 1130

Estevo afrontou ataques en varios frontes ao longo de 1138. Primeiro, Roberto, Conde de Gloucester rebelouse contra o rei, iniciando o descenso cara á guerra civil en Inglaterra. Fillo ilexítimo de Henrique I e medio irmán da emperatriz Matilde, Roberto era un dos baróns anglonormandos máis poderosos, controlando propiedades en Normandía. Era coñecido polas súas calidades como estadista, a súa experiencia militar e a súa capacidade de liderado. Roberto intentara convencer a Teobaldo de tomar o trono en 1135; non asistiu á primeira corte de Estevo en 1136 e fixeron falta varias convocatorias para convencelo de asistir á corte en Oxford máis tarde ese ano. En 1138, Roberto renunciou á súa lealdade a Estevo e declarou o seu apoio a Matilde, provocando unha gran rebelión rexional en Kent e no suroeste de Inglaterra, aínda que el mesmo permaneceu en Normandía. En Francia, Godofredo de Anjou aproveitou a situación para invadir de novo Normandía. David I de Escocia tamén invadiu o norte de Inglaterra unha vez máis, anunciando que apoiaba a reclamación da súa sobriña, a emperatriz Matilde, ao trono, avanzando cara ao sur ata Yorkshire.

A guerra anglonormanda durante o reinado de Estevo caracterizouse por campañas militares de guerra de desgaste, nas que os comandantes intentaban apoderarse dos castelos clave do inimigo para tomar o control dos territorios dos adversarios e, finalmente, lograr unha vitoria lenta e estratéxica. Os exércitos da época estaban centrados en corpos de cabaleiros montados e armados, apoiados por infantaría e besteiros. Estas forzas eran, ou ben levas feudais mobilizadas por nobres locais durante un período limitado dunha campaña, ou, cada vez máis, mercenarios, que eran caros pero máis flexibles e a miúdo máis cualificados. Estes exércitos, porén, eran pouco axeitados para asediar castelos, xa fosen os antigos deseños de motte e bailey ou os novos torreóns de pedra. As máquinas de asedio existentes eran significativamente menos poderosas que os deseños posteriores do trabouco, dando aos defensores unha vantaxe considerable sobre os atacantes. Como resultado, os comandantes preferían cercos lentos para famear aos defensores ou operacións de guerra de túneles para debilitar os muros antes que os ataques directos. De cando en vez librábanse batallas campais entre exércitos, pero considerábanse empresas moi arriscadas e os comandantes prudentes preferían evitalas. Os custos da guerra incrementáranse considerablemente na primeira metade do século XII, e a dispoñibilidade de fondos en efectivo demostrábase cada vez máis importante no éxito das campañas.

As calidades persoais de Estevo como líder militar destacaban pola súa habilidade no combate corpo a corpo, as súas capacidades en guerra de asedios e unha notable capacidade para mover forzas militares rapidamente en distancias relativamente longas. En resposta ás revoltas e invasións, emprendeu rapidamente varias campañas militares, centradas principalmente en Inglaterra máis que en Normandía. A súa esposa Matilde foi enviada a Kent con barcos e recursos procedentes de Boulogne, coa tarefa de recuperar o porto clave de Dover, baixo o control de Roberto. Un pequeno número de cabaleiros da casa de Estevo foi enviado ao norte para combater os escoceses, onde as forzas de David foron derrotadas máis tarde ese ano na batalla do Estandarte en agosto polas forzas de Thurstan, o arcebispo de York.A pesar desta vitoria, porén, David aínda ocupaba a maior parte do norte. Estevo dirixiuse ao oeste nun intento de recuperar o control de Gloucestershire, primeiro avanzando cara ao norte nos Marcos Galeses, tomando Hereford e Shrewsbury, antes de dirixirse ao sur cara a Bath. A cidade de Bristol resultou demasiado forte para el, e Estevo limitouse a saquear as áreas circundantes. Os rebeldes esperaban que Roberto interviñese co seu apoio ese ano, pero el permaneceu en Normandía durante todo o tempo, tentando persuadir á emperatriz Matilde para que invadise Inglaterra ela mesma. Dover finalmente rendeu as forzas da raíña máis tarde ese ano.

A campaña militar de Estevo en Inglaterra progresou ben, e o historiador David Crouch descríbea como "un logro militar de primeira categoría". O rei aproveitou a súa vantaxe militar para forxar un acordo de paz con Escocia. A esposa de Estevo, Matilde, foi enviada para negociar outro acordo entre Estevo e David, chamado o tratado de Durham; Northumbria e Cumberland serían efectivamente cedidas a David e ao seu fillo Henrique, a cambio da súa lealdade e futura paz na fronteira. O poderoso Ranulf II, Conde de Chester considerábase a si mesmo posuidor dos dereitos tradicionais sobre Carlisle e Cumberland, e quedou extremadamente descontento ao velos entregados aos escoceses. A pesar diso, Estevo puido centrarse na anticipada invasión de Inglaterra polas forzas de Roberto e Matilde.

 Cara á guerra civil (1139) 

miniatura|300px|O Gran Selo de Estevo

Estevo preparouse para a invasión anxevina creando un número adicional de condados. Só existían uns poucos condados durante o reinado de Henrique I, e estes eran maiormente simbólicos. Estevo creou moitos máis, enchéndoos con homes que consideraba leais e capaces comandantes militares, e asignándolles novas terras e poderes executivos nas partes máis vulnerables do país.

Estevo tiña varios obxectivos en mente, incluíndo asegurar a lealdade dos seus principais aliados ao concederlles estas honras e mellorar as súas defensas nas partes clave do reino. Estevo foi fortemente influenciado polo seu principal conselleiro, Waleran de Beaumont, irmán xemelgo de Roberto de Leicester. Os xemelgos Beaumont, xunto cos seus irmáns máis novos e curmáns, recibiron a maioría destes novos condados. A partir de 1138, Estevo entregoulles os condados de Worcester, Leicester, Hereford, Warwick e Pembroke. Este bloque de territorios, combinado coas posesións do seu novo aliado, o príncipe Henrique, en Cumberland e Northumbria, creou unha ampla zona de amortecemento entre o problemático suroeste, Chester e o resto do reino. Coas súas novas terras, o poder dos Beaumont creceu ata o punto no que David Crouch suxire que "era perigoso ser algo que non fose un amigo de Waleran" na corte de Estevo.

Ao mesmo tempo, Estevo tomou medidas para eliminar un grupo de bispos que consideraba unha ameaza ao seu goberno. A administración real baixo Henrique I fora liderada por Roxelio bispo de Salisbury, quen estaba apoiado polos seus sobriños, os bispos Alexandre de Lincoln e Niguel de Ely, e o seu fillo, o chanceler real Roger le Poer. Estes bispos eran poderosos propietarios de terras ademais de gobernantes eclesiásticos, e comezaran a construír novos castelos e a incrementar o tamaño das súas forzas militares, o que levou a Estevo a sospeitar que estaban a piques de cambiar o seu apoio á emperatriz Matilde. Roxelio e a súa familia tamén eran inimigos de Waleran, quen desgustaba do seu control sobre a administración real.

En xuño de 1139, Estevo celebrou a súa corte en Oxford, onde se produciu unha pelexa entre Alain da Bretaña e os homes de Roxelio, un incidente probablemente deliberadamente provocado por Estevo. Estevo respondeu esixindo que Roxelio e os outros bispos entregasen todos os seus castelos en Inglaterra. Esta ameaza foi reforzada coa detención dos bispos, agás Niguel, que se refuxiou no castelo de Devizes; o bispo só se rendeu despois de que Estevo asediase o castelo e ameazase con executar a Roger le Poer. Os castelos restantes foron logo entregados ao rei.

O irmán de Estevo, Henrique, quedou alarmado por isto, tanto por unha cuestión de principios, xa que Estevo anteriormente acordara en 1135 respectar as liberdades da igrexa, como por razóns pragmáticas, xa que el mesmo construíra recentemente seis castelos e non desexaba ser tratado da mesma maneira. Como legado papal, convocou ao rei a presentarse ante un consello eclesiástico para responder polas detencións e confiscacións de propiedades. Henrique afirmou o dereito da igrexa a investigar e xulgar todas as acusacións contra membros do clero.

Estevo enviou a Aubrey de Vere II como o seu portavoz ao consello, quen argumentou que Roxelio de Salisbury fora arrestado non como bispo, senón como barón que se estaba a preparar para cambiar o seu apoio á emperatriz Matilde. O rei foi apoiado por Hugo de Amiens, arcebispo de Ruan, quen desafiou aos bispos a demostrar como o dereito canónico lles permitía construír ou posuír castelos. Aubrey ameazou con que Estevo se queixaría ao Papa de que estaba sendo acosado pola igrexa inglesa, e o consello deixou o asunto tras un recurso infrutuoso a Roma.

O incidente eliminou con éxito calquera ameaza militar dos bispos, pero puido ter danado a relación de Estevo cos altos cargos do clero, e en particular co seu irmán Henrique.

 Guerra civil (1139–1154) 

 Primeira fase da guerra (1139–1140) 
miniatura|Representación contemporánea da emperatriz Matilde.

A invasión anxevina chegou finalmente en 1139. Balduíno de Redvers cruzou desde Normandía ata Wareham en agosto, nun intento inicial de capturar un porto para recibir o exército invasor da emperatriz Matilde, pero as forzas de Estevo obrigárono a retirarse cara ao suroeste. Porén, no mes seguinte, a viúva de Henrique I, Adeliza, convidou á emperatriz a desembarcar en Arundel. O 30 de setembro, a emperatriz e Roberto de Gloucester chegaron a Inglaterra con 140 cabaleiros.

A emperatriz quedou no castelo de Arundel, mentres que Roberto marchou cara ao noroeste para Wallingford e Bristol, coa esperanza de reunir apoios para a rebelión e vincularse con Miles de Gloucester, un hábil líder militar que aproveitou a oportunidade para renunciar á súa lealdade ao rei. Estevo moveuse rapidamente cara ao sur, asediando Arundel e atrapando a Matilde no castelo.

Logo, Estevo aceptou unha tregua proposta polo seu irmán Henrique; os detalles completos da tregua non se coñecen, pero como resultado Estevo liberou a Matilde do sitio e permitiu que ela e os seus cabaleiros fosen escoltados cara ao suroeste, onde se reuniron con Roberto. A razón detrás da decisión de Estevo de liberar á súa rival segue sendo pouco clara. Os cronistas contemporáneos suxiren que Henrique argumentou que sería do interese de Estevo liberar á emperatriz e concentrarse en atacar a Roberto, xa que Estevo o consideraba o seu principal opositor nese momento. Outra teoría é que Estevo liberou a Matilde por un sentido de cabalaría; era coñecido pola súa personalidade xenerosa e cortés, e as mulleres normalmente non eran obxectivo nas guerras anglonormandas.

Tras liberar á emperatriz, Estevo centrouse en pacificar o suroeste de Inglaterra. Aínda que houbo poucas novas desercións cara á emperatriz, os seus inimigos controlaban agora un bloque compacto de territorio que se estendía desde Gloucester e Bristol cara ao suroeste, incluíndo Devon e Cornwall, e ao leste ata Oxford e Wallingford, ameazando Londres. Estevo comezou atacando o castelo de Wallingford, controlado polo amigo de infancia da emperatriz, Brien FitzCount, pero atopouno demasiado ben defendido.

Deixou forzas para bloquear o castelo e continuou cara ao oeste en Wiltshire para atacar o castelo de Trowbridge, capturando os castelos de South Cerney e Malmesbury durante o camiño. Mentres tanto, Miles de Gloucester marchou cara ao leste, atacando as forzas traseiras de Estevo en Wallingford e ameazando con avanzar cara a Londres. Estevo viuse obrigado a abandonar a súa campaña occidental e regresar ao leste para estabilizar a situación e protexer a súa capital.

miniatura|esquerda|Mapa político da revolta anxevina e galesa en 1140; vermello indica as áreas baixo o control de Estevo; azul – anxevino; gris – galeses indíxenas

A comezos de 1140, Niguel, bispo de Ely, cuxos castelos Estevo confiscara o ano anterior, rebelouse contra el. Niguel esperaba apoderarse de Anglia Oriental e estableceu a súa base de operacións na Illa de Ely, rodeada por marismas protectoras. Estevo respondeu rapidamente, levando un exército ás marismas e usando barcos unidos para formar unha pasarela que lle permitiu realizar un ataque sorpresa na illa. Niguel escapou a Gloucester, pero os seus homes e o seu castelo foron capturados, restaurándose temporalmente a orde no leste.

As forzas de Roberto de Gloucester retomaron algúns dos territorios que Estevo conquistara na campaña de 1139. Nun intento de negociar unha tregua, Henrique de Blois organizou unha conferencia de paz en Bath, á que Estevo enviou á súa esposa. A conferencia colapsou debido á insistencia de Henrique e do clero de establecer os termos do acordo, algo que Estevo considerou inaceptable.

Ranulf de Chester seguía descontento co agasallo do norte de Inglaterra ao príncipe Henrique. Ranulf planificou emboscar a Henrique cando o príncipe regresaba da corte de Estevo a Escocia tras o Nadal. Estevo respondeu aos rumores deste plan escoltando persoalmente a Henrique cara ao norte, pero este xesto foi a gota que colmou o vaso para Ranulf. Baixo o pretexto dunha visita social, Ranulf apoderouse do castelo de Lincoln nun ataque sorpresa. Estevo marchou ao norte e acordou unha tregua con Ranulf, baixo a cal este podería conservar o castelo.

Ao recibir noticias de que Ranulf e a súa familia estaban relaxándose no castelo cunha garda mínima, Estevo decidiu lanzar o seu propio ataque sorpresa. Ranulf escapou, declarou o seu apoio á emperatriz e obrigou a Estevo a sitiar o castelo.

 Segunda fase da guerra (1141–1142) 
miniatura|alt=Ilustración medieval da batalla de Lincoln|Ilustración case contemporánea da batalla de Lincoln (1141), extraída da Historia Anglorum; Estevo (coñecible pola coroa, cuarto desde a dereita) escoita a Balduíno de Clare pronunciar un discurso antes da batalla (esquerda).

Mentres Estevo e o seu exército asediaban o castelo de Lincoln a comezos de 1141, Roberto e Ranulf avanzaron cara á súa posición cun exército lixeiramente maior. Ao coñecer a noticia, Estevo convocou un consello para decidir se debía enfrontarse ao inimigo ou retirarse para reunir máis tropas. Decidiu loitar, o que levou á batalla de Lincoln (1141) o 2 de febreiro de 1141.

O rei comandou o centro do seu exército, con Alan da Bretaña á súa dereita e Guillerme de Aumale á súa esquerda. As forzas de Roberto e Ranulf tiñan superioridade en cabalería, e Estevo desmontou a moitos dos seus cabaleiros para formar un sólido bloque de infantaría. El mesmo loitou a pé durante a batalla.

Estevo non era un orador público dotado e delegou o discurso previo á batalla a Balduíno de Clare, quen pronunciou unha declaración enérxica. Tras un éxito inicial no que as forzas de Guillerme destruíron a infantaría galesa anxevina, a batalla foille mal a Estevo. A cabalería de Roberto e Ranulf rodeou o centro do exército de Estevo, e o rei atopouse rodeado polo exército inimigo. Moitos dos seus partidarios, incluíndo Waleran de Beaumont e Guillerme de Ypres, fuxiron do campo nese momento, pero Estevo seguiu loitando, defendéndose primeiro coa súa espada e, cando esta se rompeu, cunha machada prestada. Finalmente, foi superado polos homes de Roberto e levado prisioneiro.

Roberto levou a Estevo a Gloucester, onde o rei se reuniu coa emperatriz Matilde, antes de ser trasladado ao castelo de Bristol, tradicionalmente usado para reter prisioneiros de alto status. Inicialmente permaneceu confinado en condicións relativamente boas, pero a súa seguridade foi reforzada máis tarde e mantivérono encadeado. A emperatriz comezou a tomar os pasos necesarios para ser coroada raíña no seu lugar, o que requiriría o acordo da igrexa e a súa coroación na catedral de Westminster.

O bispo Henrique convocou un consello en Winchester antes de Pascua na súa calidade de legado papal para considerar a opinión do clero. Fixo un acordo privado coa emperatriz Matilde polo que lle ofrecería o apoio da igrexa se ela lle concedía control sobre os asuntos eclesiásticos en Inglaterra. Henrique entregou o tesouro real, bastante minguado agás pola coroa de Estevo, á emperatriz, e excomungou a moitos dos partidarios de Estevo que se negaron a cambiar de bando.

Porén, o arcebispo Teobaldo de Canterbury mostrouse reticente a declarar a Matilde raíña tan rapidamente. Unha delegación de clérigos e nobres, encabezada por Teobaldo, viaxou a Bristol para consultar a Estevo sobre o seu dilema moral: deberían abandonar os seus xuramentos de lealdade ao rei? Estevo acordou que, dadas as circunstancias, estaba disposto a liberar os seus súbditos dos seus xuramentos de fidelidade. O clero reuniuse de novo en Winchester despois da Pascua para declarar a Matilde "Dama de Inglaterra e Normandía" como paso previo á súa coroación.

Cando Matilde avanzou cara a Londres para organizar a súa coroación en xuño, enfrontouse a un levantamento dos cidadáns locais en apoio a Estevo, o que a obrigou a fuxir a Oxford sen ser coroada.

Unha vez que chegou a noticia da captura de Estevo, Godofredo de Anjou invadiu de novo Normandía e, na ausencia de Waleran de Beaumont, que aínda estaba loitando en Inglaterra, Godofredo tomou todo o ducado ao sur do río Sena e ao leste do río Risle. Non chegou axuda por parte de Teobaldo, o irmán de Estevo, quen parecía estar preocupado cos seus propios problemas con Francia: o novo rei francés, Lois VII, rexeitou a alianza rexional do seu pai, mellorando as relacións con Anjou e adoptando unha postura máis belicosa con Teobaldo, o que resultaría nunha guerra ao ano seguinte.

O éxito de Godofredo en Normandía e a debilidade de Estevo en Inglaterra comezaron a influír na lealdade de moitos baróns anglonormandos, que temían perder as súas terras en Inglaterra a mans de Roberto e a emperatriz, e as súas posesións en Normandía a mans de Godofredo. Moitos comezaron a abandonar a facción de Estevo. O seu amigo e conselleiro Waleran foi un dos que decidiron desertar a mediados de 1141, cruzando cara a Normandía para asegurar as súas posesións ancestrais aliándose cos anxevinos, o que levou Worcestershire ao campo da emperatriz. O irmán xemelgo de Waleran, Roberto de Leicester, retirouse efectivamente do conflito ao mesmo tempo. Outros partidarios da emperatriz foron restaurados nos seus antigos bastións, como o bispo Niguel de Ely, ou recibiron novos condados no oeste de Inglaterra.

O control real sobre a casa da moeda comezou a esboroarse, levando á emisión de moedas locais por parte de baróns e bispos de todo o país.

miniatura|esquerda|Torre de San Xurxo no Castelo de Oxford, onde Estevo case capturou á emperatriz Matilde

A esposa de Estevo, Matilde, xogou un papel crítico para manter viva a causa do rei durante o seu cativeiro. A raíña Matilde reuniu os tenentes restantes de Estevo ao seu redor e avanzou cara a Londres cando a poboación rexeitou á emperatriz. Guillerme de Ypres, o comandante leal de Estevo, permaneceu coa raíña en Londres; Guillerme Martel, o mordomo real, liderou operacións desde Sherborne en Dorset, e Faramus de Boulogne administrou a casa real.

A alianza entre Henrique de Blois e a emperatriz foi breve, xa que pronto entraron en conflito sobre o patrocinio político e a política eclesiástica. O bispo reuniuse coa raíña en Guildford e transferiu o seu apoio de novo a ela.

A eventual liberación de Estevo resultou da derrota anxevina no desastre de Winchester. Roberto de Gloucester e a emperatriz asediaron a Henrique na cidade de Winchester en xullo. A raíña Matilde e Guillerme de Ypres rodearon entón ás forzas anxevinas co seu propio exército, reforzado con tropas frescas de Londres. Na batalla posterior, as forzas da emperatriz foron derrotadas e o propio Roberto de Gloucester foi capturado.

As negociacións posteriores intentaron conseguir un acordo de paz xeral, pero a raíña non estivo disposta a ofrecer compromisos á emperatriz, e Roberto rexeitou aceptar calquera oferta para cambiar de bando e apoiar a Estevo. En lugar diso, en novembro, ambas as partes simplemente intercambiaron a Roberto polo rei, e Estevo foi liberado o 1 de novembro de 1141.

Ao regresar, Estevo comezou a restablecer a súa autoridade. Henrique convocou outro concilio eclesiástico, que esta vez reafirmou a lexitimidade de Estevo como rei, e celebrouse unha nova coroación de Estevo e Matilde no Nadal de 1141.

A comezos de 1142, Estevo enfermou, e para a Pascua comezaron a circular rumores de que morrera. Posiblemente esta enfermidade foi o resultado do seu cativeiro o ano anterior, pero finalmente recuperouse e viaxou ao norte para reunir novas forzas e convencer con éxito a Ranulf de Chester de cambiar de bando unha vez máis.

Estevo pasou o verán atacando algúns dos novos castelos anxevinos construídos o ano anterior, incluíndo Cirencester, Bampton e Wareham. En setembro, viu unha oportunidade de capturar á emperatriz Matilde en Oxford. Oxford era unha cidade segura, protexida por murallas e o río Isis, pero Estevo liderou un ataque repentino a través do río, encabezando a carga e incluso nadando parte do traxecto.

Unha vez no outro lado, o rei e os seus homes tomaron a cidade por asalto, atrapando á emperatriz no castelo. Porén, o Castelo de Oxford era unha poderosa fortaleza, e en lugar de asaltalo, Estevo viuse obrigado a comezar un longo asedio, aínda que seguro de que Matilde estaba rodeada.

Pouco antes do Nadal, a emperatriz deixou o castelo sen ser vista, cruzou o río xeado a pé e fuxiu a Wallingford. A guarnición rendeuse pouco despois, pero Estevo perdeu unha oportunidade crucial de capturar á súa principal opoñente.

 Estancamento (1143–1146) 
miniatura|A invasión de Normandía por Godofredo de Anjou, 1142–43

A guerra entre ambas faccións en Inglaterra chegou a un punto morto a mediados da década de 1140, mentres Godofredo de Anjou consolidaba o seu control sobre Normandía. O ano 1143 comezou precariamente para Estevo, quen foi asediado por Roberto de Gloucester en Castelo de Wilton, un punto de reunión das forzas reais en Herefordshire. Estevo tentou romper o sitio e escapar, o que resultou na batalla de Wilton. Unha vez máis, a cabalería anxevina demostrou ser demasiado forte, e por un momento pareceu que Estevo podería ser capturado por segunda vez. Nesta ocasión, porén, Guillerme Martel, mordomo de Estevo, realizou un feroz esforzo de retagarda, permitindo que Estevo escapase do campo de batalla. Estevo valorou tanto a lealdade de Guillerme que acordou intercambiar o Castelo de Sherborne pola súa liberación segura, unha das poucas veces nas que Estevo estivo disposto a ceder un castelo para rescatar a un dos seus homes.

A finais de 1143, Estevo enfrontouse a unha nova ameaza no leste cando Geoffrey de Mandeville, Conde de Essex se rebelou contra el en Anglia Oriental. O rei xa tiña unha mala relación co conde desde había anos e provocou o conflito ao convocar a Geoffrey á corte, onde o arrestou. Estevo ameazou con executalo a menos que entregase varios dos seus castelos, incluíndo a Torre de Londres, Saffron Walden e Pleshey, todas fortificacións importantes pola súa proximidade a Londres. Geoffrey cedeu, pero unha vez liberado dirixiuse ao nordeste, cara aos Fens e á illa de Ely, desde onde iniciou unha campaña militar contra Cambridge, coa intención de avanzar cara ao sur en dirección a Londres.

Con todos os demais problemas e con Hugh Bigod, primeiro Conde de Norfolk, en aberta rebelión en Norfolk, Estevo non tiña os recursos necesarios para perseguir a Geoffrey nos Fens e limitouse a construír unha liña de castelos entre Ely e Londres, incluíndo o castelo de Burwell.

Durante un período, a situación continuou deteriorándose. Ranulf de Chester revoltou de novo no verán de 1144, dividindo o señorío de Lancaster entre el mesmo e o príncipe Henrique. No oeste, Roberto de Gloucester e os seus seguidores continuaron realizando incursións nos territorios realistas circundantes, mentres o castelo de Wallingford seguía sendo un bastión anxevino seguro, demasiado preto de Londres para a comodidade dos realistas. Mentres tanto, Godofredo de Anjou completou a consolidación do seu control sobre o sur de Normandía e, en xaneiro de 1144, avanzou cara a Ruan, a capital do ducado, concluíndo a súa campaña. Lois VII recoñeceuno como duque de Normandía pouco despois.

A estas alturas da guerra, Estevo dependía cada vez máis da súa casa real inmediata, como Guillerme de Ypres e outros, e carecía do apoio dos grandes baróns que poderían proporcionarlle importantes forzas adicionais; despois dos eventos de 1141, Estevo fixo pouco uso da súa rede de condes.

Despois de 1143, a guerra continuou pero con mellores progresos para Estevo. Miles de Gloucester, un dos comandantes anxevinos máis talentosos, morrera mentres cazaba no Nadal anterior, o que aliviou algo da presión no oeste. A rebelión de Geoffrey de Mandeville continuou ata setembro de 1144, cando morreu durante un ataque a Burwell.

A guerra no oeste mellorou en 1145, cando o rei recapturou o castelo de Faringdon en Oxfordshire. No norte, Estevo chegou a un novo acordo con Ranulf de Chester, pero en 1146 repetiu a táctica que usara con Geoffrey en 1143: primeiro convidou a Ranulf á corte, logo arrestouno e ameazouno con executalo a menos que entregase varios castelos, incluíndo o Lincoln e o Coventry. Como con Geoffrey, no momento en que Ranulf foi liberado rebelouse de inmediato, pero a situación permaneceu estancada: Estevo tiña poucas forzas no norte para iniciar unha nova campaña, mentres que Ranulf carecía dos castelos necesarios para apoiar un ataque contra Estevo.

A estas alturas, porén, a práctica de Estevo de convidar aos baróns á corte para logo arrestalos danou a súa reputación e incrementou a desconfianza.

 Fases finais da guerra (1147–1152) 
miniatura|Henrique FitzEmpress e Aliénor de Aquitania. Miniatura do século XIV.
Inglaterra sufrira extensamente pola guerra en 1147, o que levou aos historiadores vitorianos posteriores a denominar este período de conflito como "a Anarquía".O termo "a Anarquía" para este conflito orixínase co estudoso vitoriano John Round (en Crouch, )

A Crónica anglosaxoa contemporánea rexistrou que "non houbo máis que disturbios, iniquidade e roubo". Certamente, en moitas partes do país, como Wiltshire, Berkshire, o Val do Támese e Anglia Oriental, os combates e as incursións causaron unha grave devastación.

Numerosos "castelos adulterinos", ou non autorizados, foron construídos como bases para señores locais. O cronista Roberto de Torigny queixouse de que se construíron ata 1115 castelos deste tipo durante o conflito, aínda que probablemente esta cifra sexa unha esaxeración, xa que noutros textos suxeriu unha cifra alternativa de 126.

O sistema centralizado de cuñaxe de moeda real fragmentouse, con Estevo, a Emperatriz e señores locais acuñando as súas propias moedas. A lei dos bosques reais tamén se derrubou en gran parte do país. Porén, algunhas rexións do país apenas se viron afectadas polo conflito; por exemplo, as terras de Estevo no sueste e os núcleos anxevinos ao redor de Gloucester e Bristol permaneceron relativamente intactos, mentres que David I gobernou de forma eficaz os seus territorios no norte de Inglaterra.

Os ingresos xerais de Estevo das súas propiedades diminuíron considerablemente durante o conflito, especialmente despois de 1141, e o control real sobre a ceca de novas moedas permaneceu limitado fóra do sueste e de Anglia Oriental.

Con Estevo baseado con frecuencia no sueste, Westminster utilizouse cada vez máis —no lugar de Winchester— como o centro do goberno real. O carácter do conflito en Inglaterra comezou a cambiar gradualmente. Como suxeriu o historiador Frank Barlow, a finais da década de 1140 "a guerra civil estaba rematada", salvo algúns brotes ocasionais de violencia.

En 1147, Roberto de Gloucester morreu pacificamente, e ao ano seguinte a Emperatriz Matilde deixou o suroeste de Inglaterra para regresar a Normandía, contribuíndo a reducir a intensidade da guerra. A Segunda cruzada foi anunciada, e moitos seguidores anxevinos, incluíndo Waleran de Beaumont, uníronse a ela, abandonando a rexión durante varios anos.

Moitos baróns fixeron acordos individuais de paz entre eles para asegurar as súas terras e ganancias de guerra. O fillo de Godofredo V e Matilde, o futuro rei Henrique II de Inglaterra, montou unha pequena invasión mercenaria de Inglaterra en 1147, pero a expedición fracasou, principalmente porque carecía de fondos para pagar aos seus homes.

Sorprendentemente, foi o propio Estevo quen acabou pagando os custos dos mercenarios do seu sobriño, permitindo que Henrique regresase a casa con seguridade. As razóns de Estevo para facelo non están claras. Unha posible explicación é a cortesía xeral cara a un membro da súa familia estendida; outra é que Estevo empezaba a considerar como terminar a guerra pacificamente e viu isto como unha oportunidade de construír unha relación amigable con Henrique.

Henrique FitzEmpress regresou a Inglaterra novamente en 1149, desta vez co propósito de formar unha alianza setentrional con Ranulfo de Chester. O plan anxevino implicaba que Ranulfo renunciase á súa reclamación sobre Carlisle, que estaba en mans dos escoceses, a cambio de recibir os dereitos sobre a totalidade do Honor de Lancaster; Ranulfo rendería homenaxe tanto a David como a Henrique FitzEmpress, con Henrique como figura de maior rango. Tras este acordo de paz, Henrique e Ranulfo planearon atacar York, probablemente coa axuda dos escoceses Estevo marchou rapidamente cara ao norte, a York, e o ataque planificado desintegrouse, obrigando a Henrique a regresar a Normandía, onde foi declarado duque polo seu pai.

Aínda que aínda era novo, Henrique gañaba progresivamente unha reputación como líder enérxico e capaz. O seu prestixio e poder aumentaron aínda máis cando, de forma inesperada, casou con Aliénor de Aquitania, a atractiva duquesa de Aquitania recentemente divorciada de Lois VII, en 1152. Este matrimonio converteu a Henrique no futuro gobernante dun vasto territorio en Francia.

Nos últimos anos da guerra, Estevo comezou a centrarse na cuestión da súa familia e a sucesión. Quería confirmar ao seu fillo máis vello, Eustaquio, como o seu sucesor, aínda que os cronistas rexistraron que Eustaquio era famoso por impor altos impostos e extorsionar cartos aos habitantes das súas terras. O segundo fillo de Estevo, Guillerme, estaba casado coa riquísima herdeira Isabel de Warenne, Condesa de Surrey.

En 1148, Estevo construíu a abadía de Faversham, da orde cluniacense, como lugar de descanso para a súa familia. Tanto a súa esposa, Matilde, como o seu irmán máis vello, Teobaldo, morreron en 1152.

 Disputa coa Igrexa (1145–1152) 
miniatura|Ilustración do século XIII de Bernardo de Claraval, con quen Estevo tivo conflitos sobre políticas eclesiásticas
A relación de Estevo coa Igrexa deteriorouse gravemente cara ao final do seu reinado. O movemento reformista dentro da Igrexa, que avogaba por unha maior autonomía do clero fronte á autoridade real, continuara crecendo, mentres novas voces, como os cistercienses, gañaban prestixio dentro das ordes monásticas, eclipsando ordes máis antigas como os cluniacenses.

O conflito de Estevo coa Igrexa tivo a súa orixe en 1140, cando morreu o arcebispo Thurstan de York. Estalou unha disputa entre un grupo de reformistas con sede en York, respaldados por Bernaldo de Claraval, líder da orde cisterciense, que preferían a Guillerme de Rievaulx como o novo arcebispo, e Estevo e o seu irmán Henrique, que apoiaban varios parentes da familia Blois.

A disputa entre Henrique e Bernardo fíxose cada vez máis persoal, e Henrique utilizou a súa autoridade como legado para nomear ao seu sobriño Guillerme de York no cargo en 1141. Con todo, ao morrer o papa Inocencio II en 1143, Bernardo conseguiu que Roma rexeitase o nomeamento.

Posteriormente, Bernardo convencera ao papa Uxío III para que anulase por completo a decisión de Henrique en 1147, destituíndo a Guillerme e nomeando a Henrique Murdac como arcebispo no seu lugar.

Estevo estaba furioso polo que consideraba unha interferencia papal que sentaba un precedente perigoso para a súa autoridade real, e inicialmente negouse a permitir que Murdac entrase en Inglaterra. Cando Teobaldo, o arcebispo de Canterbury, foi consultar co Papa sobre o asunto en contra dos desexos de Estevo, o rei tamén se negou a permitirlle regresar a Inglaterra e confiscou as súas propiedades. Estevo tamén cortou os seus lazos coa orde cisterciense e volveuse en cambio cara aos cluniacenses, dos cales Henrique era membro.

Non obstante, a presión sobre Estevo para que Eustaquio fose confirmado como o seu lexítimo herdeiro seguiu crecendo. O rei concedeu a Eustaquio o Condado de Boulogne en 1147, pero seguía sendo incerto se Eustaquio herdaría Inglaterra. A opción preferida de Estevo era coroar a Eustaquio mentres el aínda estaba vivo, como era costume en Francia, pero esta non era a práctica habitual en Inglaterra, e Celestino II, durante o seu breve pontificado entre 1143 e 1144, prohibira calquera cambio nesta práctica.

Dado que a única persoa que podía coroar a Eustaquio era o arcebispo Teobaldo, quen se negou a facelo sen o acordo do Papa vixente, Euxenio III, o asunto chegou a un punto morto.{efn|O historiador Keith Stringer suxire que Teobaldo probablemente estaba pensando nun eventual tratado de paz en Inglaterra que involucrase a Henrique FitzEmpress e que puidese ver a coroación de Eustaquio como unha garantía de máis guerra civil tras a morte de Estevo.

A finais de 1148, Estevo e Teobaldo alcanzaron un compromiso temporal que permitiu a Teobaldo regresar a Inglaterra. En 1151, Teobaldo foi nomeado legado papal, o que incrementou a súa autoridade.

Estevo realizou un novo intento de coroar a Eustaquio na Pascua de 1152, reunindo aos seus nobres para que xurasen fidelidade a Eustaquio e insistindo en que Teobaldo e os seus bispos o unxisen como rei. Cando Teobaldo rexeitou de novo, Estevo e Eustaquio prenderon tanto a el como aos bispos, negándose a liberalos a menos que aceptasen coroar a Eustaquio.

Teobaldo escapou outra vez ao exilio temporal en Flandres, perseguido ata a costa polos cabaleiros de Estevo, marcando un dos puntos máis baixos na relación de Estevo coa Igrexa.

 Tratados e paz (1153–1154) 
miniatura|Un mapa político de Inglaterra, Gales e o sur de Escocia en 1153;     
Henrique FitzEmpress regresou a Inglaterra a comezos de 1153 cun pequeno exército, apoiado no norte e no leste de Inglaterra por Ranulfo de Chester e Hugh Bigod. O castelo de Estevo en Malmesbury foi asediado polas forzas de Henrique, e o rei respondeu marchando cara ao oeste cun exército para aliviar o sitio. Estevo intentou sen éxito obrigar o exército máis pequeno de Henrique a loitar nunha batalla decisiva ao longo do río Avon. Ante o clima invernal cada vez máis adverso, Estevo aceptou unha tregua temporal e regresou a Londres, deixando que Henrique viaxase cara ao norte a través das Midlands, onde o poderoso Roberto de Beaumont, conde de Leicester, anunciou o seu apoio á causa anxevina.

A pesar de obter só modestos éxitos militares, Henrique e os seus aliados controlaban agora o suroeste, as Midlands e gran parte do norte de Inglaterra.

Durante o verán, Estevo intensificou o prolongado sitio do castelo de Wallingford nun intento final de tomar esta importante fortaleza anxevina. A caída de Wallingford parecía inminente, polo que Henrique marchou cara ao sur para intentar levantar o sitio, chegando cun pequeno exército e colocando ás forzas asediadoras de Estevo baixo sitio á súa vez. Ao saber disto, Estevo reuniu un gran exército e marchou desde Oxford, e os dous bandos confrontáronse a través do río Támese en Wallingford en xullo.

Nesta etapa da guerra, os baróns de ambos os bandos semellaban desexosos de evitar unha batalla aberta. Como resultado, en lugar de desencadearse unha batalla, membros da Igrexa mediaron unha tregua, para a molestia tanto de Estevo como de Henrique.

Despois de Wallingford, Estevo e Henrique mantiveron unha conversación privada sobre a posibilidade de poñer fin á guerra; con todo, o fillo de Estevo, Eustaquio, estaba furioso polo resultado pacífico en Wallingford. Abandonou ao seu pai e regresou a Cambridge para reunir máis fondos para unha nova campaña, pero alí enfermou e morreu ao mes seguinte.

A morte de Eustaquio eliminou un reclamante obvio ao trono e resultou politicamente conveniente para aqueles que buscaban unha paz permanente en Inglaterra. Non obstante, é posible que Estevo xa considerase pasar por alto a reclamación de Eustaquio; o historiador Edmund King observa, por exemplo, que a reclamación de Eustaquio ao trono non foi mencionada nas discusións en Wallingford, o que podería ter contribuído á súa ira.

A loita continuou despois de Wallingford, pero dunha maneira máis desganada. Estevo perdeu as cidades de Oxford e Stamford a mans de Henrique mentres estaba ocupado combatendo a Hugh Bigod no leste de Inglaterra, pero o castelo de Nottingham resistiu un intento anxevino de capturalo.

Mentres tanto, o irmán de Estevo, Henrique de Blois, e o arcebispo Teobaldo de Canterbury uníronse, por unha vez, nun esforzo por mediar unha paz permanente entre ambas as partes, coaccionando a Estevo para que aceptase un acordo. Os exércitos de Estevo e Henrique FitzEmpress reuníronse de novo en Winchester, onde os dous líderes ratificaron os termos dunha paz permanente en novembro.
Estevo anunciou o tratado de Winchester na Catedral de Winchester: recoñeceu a Henrique FitzEmpress como o seu fillo adoptivo e sucesor, a cambio de que Henrique lle rendese homenaxe; Estevo prometeu escoitar o consello de Henrique, pero conservou todos os seus poderes reais; o fillo restante de Estevo, Guillerme, renderíalle homenaxe a Henrique e renunciaría á súa reclamación ao trono, a cambio de promesas de seguridade sobre as súas terras; os principais castelos reais serían custodiados en nome de Henrique por garantes, mentres que Estevo tería acceso aos castelos de Henrique; e os numerosos mercenarios estranxeiros serían desmobilizados e enviados aos seus fogares.

Estevo e Henrique selaron o tratado cun bico de paz na catedral.

 Morte 
A decisión de Estevo de recoñecer a Henrique como o seu herdeiro non foi necesariamente unha solución definitiva á guerra civil no seu momento A pesar da emisión dunha nova moeda e das reformas administrativas, Estevo podería potencialmente vivir moitos anos máis, mentres que a posición de Henrique no continente estaba lonxe de ser segura. Aínda que o fillo de Estevo, Guillerme, non estaba preparado para desafiar a Henrique polo trono en 1153, a situación podería cambiar nos anos seguintes de feito, en 1154 circularon rumores de que Guillerme planeaba asasinar a Henrique. O historiador Graham White describe o tratado de Winchester como unha "paz precaria", en liña co xuízo da maioría dos historiadores modernos de que a situación a finais de 1153 seguía sendo incerta e imprevisible.

Certamente, quedaban moitos problemas por resolver, incluíndo o restablecemento da autoridade real sobre as provincias e a resolución do complexo asunto de cales baróns deberían controlar as terras e propiedades disputadas tras a longa guerra civil. Estevo activouse considerablemente a principios de 1154, viaxando extensamente polo reino. Comezou a emitir mandatos reais para o suroeste de Inglaterra unha vez máis e viaxou a York, onde celebrou unha importante corte na que intentou impresionar aos baróns do norte para demostrar que a autoridade real estaba a reafirmarse.

Despois dun verán moi ocupado en 1154, Estevo viaxou a Dover para reunirse con Thierry, conde de Flandres; algúns historiadores cren que o rei xa estaba enfermo e que estaba a preparar os asuntos familiares. Estevo enfermou cunha doenza estomacal e faleceu o 25 de outubro no priorado local, sendo enterrado na Abadía de Faversham xunto á súa esposa Matilde e o seu fillo Eustaquio.

 Descendencia 
Esteban de Blois casou con Matilde de Boulogne en 1125. Deste matrimonio naceron:

 Balduíno (c. 1126–1135), morto en ou antes de 1135.
 Eustaquio (c. 1130-1153): nomeado conde de Boulogne en 1146, casou con Costanza de Francia; non tiveron descendencia.
 Matilde ((1133–1135): casou na infancia con Galerano de Beaumont, conde de Meulan; morreu moi nova.
 Guillermo (c. 1135-1159): sucedeu a seu irmán maior como conde de Boulogne en 1153.
 María (c. 1136-1182): sucedeu a seu irmán  como condesa de Boulogne en 1159 e casou con Mateu de Alsacia.

Tamén se lle coñecen hillos ilexítimos cunha cortesá chamada Damette:

 Gervase, abade de Westminster.
 Ralph.
 Almaric.

 Legado 
 Consecuencias 
Tras a morte de Estevo, Henrique II sucedeu no trono de Inglaterra. Henrique restableceu con vigor a autoridade real despois da guerra civil, desmantelando castelos e incrementando os ingresos, aínda que varias destas tendencias xa comezaran durante o reinado de Estevo. A destrución de castelos baixo Henrique non foi tan drástica como se pensaba anteriormente, e aínda que restaurou os ingresos reais, a economía de Inglaterra permaneceu en gran medida sen cambios baixo ambos os gobernantes.

O fillo de Estevo, Guillerme, foi confirmado como conde de Surrey por Henrique e prosperou baixo o novo réxime, aínda que houbo algunha tensión ocasional entre ambos. A filla de Estevo, María, tamén sobreviviu ao seu pai; fora colocada nun convento por Estevo, pero tras a súa morte abandonouno e casou. O fillo mediano de Estevo, Balduíno, e a súa segunda filla, Matilde, morreran antes de 1147 e foron enterrados no Priorado da Santísima Trindade, Aldgate. É probable que Estevo tivera tres fillos ilexítimos, Xervasio, Raúl e Américo, coa súa amante Damette; Xervasio converteuse en abade en 1138, pero tras a morte do seu pai foi destituído por Henrique en 1157 e morreu pouco despois.

 Historiografía 
Moita da historia moderna do reinado de Estevo baséase nos relatos de cronistas que viviron durante ou preto da metade do século XII, formando unha visión relativamente rica do período. Todas as crónicas principais presentan nesgos rexionais significativos na forma en que retratan os diversos acontecementos. Varias das crónicas máis importantes foron escritas no suroeste de Inglaterra, como a Gesta Stephani ou "Actos de Estevo", e a Historia Novella ou "Nova Historia" de Guillerme de Malmesbury. En Normandía, Orderico Vital escribiu a súa Historia Eclesiástica, que cobre o reinado de Estevo ata 1141, e Roberto de Torigni redactou unha historia posterior que abarca o resto do período. Henrique de Huntingdon, que vivía no leste de Inglaterra, produciu a Historia Anglorum, que ofrece unha perspectiva rexional do reinado. A Crónica anglosaxoa estaba xa en declive na época de Estevo, pero é lembrada polo seu impactante relato das condicións durante "a Anarquía". A maioría das crónicas reflicten algún tipo de prexuízo a favor ou en contra de Estevo, Roberto de Gloucester ou outros protagonistas clave do conflito.> Os escritos producidos pola igrexa despois dos últimos anos do reinado de Estevo, como os de Xoán de Salisbury, presentan ao rei como un tirano debido á súa disputa co arcebispo de Canterbury. Pola contra, os clérigos de Durham consideraban a Estevo un salvador pola súa contribución na derrota dos escoceses na batalla do Estandarte. Crónicas posteriores escritas durante o reinado de Henrique II foron xeralmente máis negativas; Walter Map, por exemplo, describiu a Estevo como "un cabaleiro excelente, pero noutras cousas case un parvo". Durante o reinado de Estevo emitíronse numerosas cartas, que adoitan proporcionar detalles sobre os acontecementos actuais ou a rutina diaria e que se converteron en fontes amplamente utilizadas polos historiadores modernos.

Os historiadores da tradición "Whiggish" que emerxeu durante a era vitoriana trazaron un curso progresivo e universalista do desenvolvemento político e económico en Inglaterra ao longo do período medieval. William Stubbs centrouse nestes aspectos constitucionais do reinado de Estevo no seu volume de 1874, Constitutional History of England, iniciando un duradeiro interese polo monarca e o seu reinado.Review of King Stephen, (review no. 1038) , David Crouch, Reviews in History. Consultado o 12 de maio de 2011; Stubbs (1874), cited Review of King Stephen, (review no. 1038) , David Crouch, Reviews in History. Consultado o 12 de maio de 2011. A análise de Stubbs, que se centrou na desorde do período, influíu no seu estudante John Horace Round para acuñar o termo "a Anarquía" para describir o período, unha etiqueta que, aínda que ocasionalmente criticada, segue a ser utilizada na actualidade.Review of King Stephen, (review no. 1038) , David Crouch, Reviews in History. Consultado o 12 de maio de 2011; Kadish, p. 40; Round (1888), cited Review of King Stephen, (review no. 1038) , David Crouch, Reviews in History. Consultado o 12 de maio de 2011. O académico vitoriano tardío Frederic William Maitland tamén introduciu a posibilidade de que o reinado de Estevo marcara un punto de inflexión na historia xurídica inglesa, coñecido como a "crise tenurial".
miniatura|Retrato imaxinado de Estevo por un artista descoñecido, arredor de 1620

Estevo segue sendo un tema popular para o estudo histórico: David Crouch suxire que, despois de Xoán sen Terra, é "probablemente o rei medieval de Inglaterra sobre o que máis se escribiu".Review of King Stephen, (review no. 1038) , David Crouch, Reviews in History. Consultado o 12 de maio de 2011. Os historiadores modernos ofrecen valoracións variadas sobre Estevo como rei. A influente biografía do historiador R. H. C. Davis pinta a imaxe dun rei débil: un líder militar capaz no campo, activo e agradable, pero "baixo a superficie... desconfiado e astuto", cun pobre criterio estratéxico que, en última instancia, minou o seu reinado. A falta de bo criterio político de Estevo e a súa mala xestión dos asuntos internacionais, que levaron á perda de Normandía e á súa incapacidade para gañar a guerra civil en Inglaterra, tamén son destacadas por outro dos seus biógrafos, David Crouch. O historiador e biógrafo Edmund King, aínda que presenta unha imaxe lixeiramente máis positiva que Davis, tamén conclúe que Estevo, aínda que estoico, piadoso e afable como líder, raramente, se é que algunha vez, foi o dono do seu propio destino, dependendo xeralmente de personaxes máis fortes como a súa esposa Matilda e o seu irmán Henrique. O historiador Keith Stringer ofrece un retrato máis positivo de Estevo, argumentando que o seu fracaso final como rei foi o resultado de presións externas sobre o estado normando, máis que de fallos persoais.

 Representacións culturais 
Estevo aparece ocasionalmente en obras de ficción histórica. A serie The Cadfael Chronicles de Ellis Peters, ambientada entre 1137 e 1145, sitúa ao rei como unha figura tolerante pero razoable, aínda que sen evitar algúns aspectos máis brutais do seu reinado. Pola contra, en obras como The Pillars of the Earth de Ken Follett e a súa adaptación televisiva, Estevo é retratado de forma máis negativa.

 Notas 

 Referencias

 Véxase tamén 

 Bibliografía 





  in .


  in .
  in .
  in .

  in .


  in .






  in .
  in 
  in 
  in .



  in 





  in 
  in 








  in .
  in 
  in .



 Outros artigos 
 Anarquía de Inglaterra
 Barco Branco

Categoría:Reis de Inglaterra
Categoría:Nados en 1096
Categoría:Finados en 1154
Categoría:Duques de Normandía
Categoría:Nados en Blois
Categoría:Artigos destacados