Lingua cheyenne

A lingua cheyenne ou cheién (en cheyenne: tsêhesenêstsestôtse, [tse̥hɪsɪne̥stsɪsto̥tsɪ]) é unha lingua indíxena falada polo pobo cheyenne, principalmente nos estados de Montana e Oklahoma (Estados Unidos). Forma parte da familia de linguas algonquinas, e como todas elas, ten unha complexa morfoloxía aglutinativa. O cheyenne está clasificado como definitivamente en perigo polo Libro Vermello das Linguas Ameazadas da UNESCO.

 Clasificación 
O cheyenne é unha das linguas algonquinas, un subgrupo das linguas álxicas. Especificamente, clasifícase como unha das linguas algonquinas das chairas. Porén, as linguas algonquinas das chairas, que tamén inclúen á lingua arapaho é a lingua pés negros, son unha clasificación xeográfica máis que xenética.

 Historia 
 Orixe 
Como todas as linguas algonquinas, o cheyenne ven dunha hipotética lingua primixenia chamada lingua protoalgonquina (a miúdo abreviada como PA). Os cambios fonolóxicos que experimentou até converterse no cheyenne moderno son complexos, como pode verse no cambio dende a verba protoalgonquina *erenyiwa (home) á verba cheyenne correspondente, hetane:
 O sufixo en protoalgonquino -wa desaparece (*erenyi).
 A secuencia vocálica xeminadas -yi simplifícase a -i (*ereni).
 O /r/ trócase en /t/ (*eteni).
 Engádese un /h/ diante da vogal inicial (*heteni).

 Situación actual 
250px|miniatura|Cartel do Chief Dull Knife College.
Practicamente a totalidade dos falantes actuais de cheyenne son persoas adultas, mesmo anciáns, coa excepción dalgúns nenos na Reserva india dos Cheyennes do Norte.Ordenanza N. 10(97) do Northern Cheyenne Tribal Council que declara ao cheyenne lingua oficial da Northern Cheyenne Indian Reservation , , accedido o 15 de xullo de 2011 Vense realizando esforzos para revitalizar a lingua, e dende 1998 celébranse campamentos de verán de inmersión na lingua e cultura cheyennes. Ademais existe un programa de estudos cheyennes no Chief Dull Knife College que inclúe á lingua entre as súas materiasCourse Descriptions: Cheyenne Studies, , accedido o 15 de xullo de 2011. Ademais, o Consello Tribal dos Cheyennes do Norte declarouna lingua oficial da Reserva india dos Cheyennes do Norte, e en setembro de 2007 aprobou unha resolución para a súa utilización nos documentos oficiais e na sinalización da reserva.Resolution of the Northern Cheyenne Tribal Council expanding ordinance no. 10(97) , , accedido o 15 de xullo de 2011

 Escrita e fonoloxía 
O alfabeto cheyenne consta de 14 letras, amósanse nas seguintes táboas co son que ten cada unha das letras representado no Alfabeto Fonético Internacional.

A letra <h> non é muda, senón que se pronuncia de xeito moi semellante ao <h> inglés, e representa o son [h], agás cando vai diante de consoante, onde se pronuncia como [x] (semellante ao <ch> do alemán ach), e noutras grafías tense representado como <ch>. A <k>, que representa o son [k], ás veces ten sido grafada como <g>. O <š> representa ao fonema [ʃ], presente no galego como <x> ou no inglés como <sh>, e así ten sido grafado ás veces en cheyenne.  
+ ConsoantesBilabialDentalPostalveolarVelarGlotalOclusivap[p]t[t]k[k]'[ʔ]Fricativav[v]s[s]š[ʃ]x (ou h)[x]h[h]Nasalm[m]n[n]

A letra <a> ou o dígrafo <aa> representan, respectivamente, aos sons [a] e [aː], e a súa correspondente xorda <â> representa ao son [ḁ]. A letra <e> adoita representar o fonema [ɪ], aínda que algunhas veces varía a [ɛ]; porén, a súa forma dobre <ee> representa ao son [ɛː], e a súa correspondente xorda <ê> pronúnciase como [e̥], do mesmo xeito que o <ô> pronúnciase [o̥]. En canto aos ditongos, <ae> pronúnciase como [aj] e <oe> como [oj], mentres que o ditongo <ao> representa un só fonema, [ɔ].

+ VogaisAnteriorSemianteriorPosteriorCase pechadae[ɪ]Semipechadaee[eː]o[o]Semiabertae[ɛ]ao[ɔ]Abertaa[a]

 Gramática 
O cheyenne representa aos participantes dunha expresión non con pronomes separados senón como afixos no verbo. O seu sistema pronominal amosa tres trazos fundamentais das linguas algonquinas: tres persoas gramaticais (1ª, 2ª e 3ª) e unha adicional 3ª obviativa, dous números (singular e plural), animación (animado e inanimado) e inclusividade e exclusividade no plural da primeira persoa. A terceira persoa obviativa é unha elaboración da terceira; é unha terceira persoa "desenfocada". Cando hai dúas ou máis terceiras persoas nunha expresión, unha delas será obviada.

 Afixos pronominais 
Hai tres prefixos pronominais básicos en cheyenne:

 ná- (primeira persoa)
 né- (segunda persoa)
 é- (terceira persoa)

Estes tres prefixos básicos poden combinarse con varios sufixos para expresar todas as diferenzas pronominais do cheyenne. Por exemplo, o prefixo ná- pode combinarse nun verbo co sufixo -me para expresar o plural exclusivo de primeira persoa ("nós, sen incluírte a ti"), como en nátahpetame, "nós.EXCL somos grandes."

 Exemplos 
 O Noso Pai 

 Outras palabras 
Algunhas palabras en cheyenne, xunto coas reconstrucións en protoalgonquino:
ame (PA *pemyi, "graxa")
hë'e (PA *eθkwe·wa, "muller")
hetane (PA *erenyiwa, "home")
matana (PA *meθenyi, "leite")
 Recursos de cheyenne 

 Notas 

 Véxase tamén 

 Outros artigos 
 Wikipedia en cheyenne
 Linguas algonquinas
 Pobo cheyenne

 Ligazóns externas 
 Dicionario online inglés - cheyenne


Categoría:Linguas algonquinas
Categoría:Linguas aglutinantes
Categoría:Linguas dos Estados Unidos de América