Lingua hindustana

O hindustano (हिन्दुस्तानी, ہندوستانی, literalmente: 'do Hindustán'), tamén coñecido na súa forma literaria como "hindī-urdū" (هندی اردو, हिंदी उर्दू) e historicamente como "hindui", "hindavi" e "rekhta", é unha lingua indoirania e a lingua franca do norte da India e Paquistán.Mohammad Tahin Siddiqi (1994), Hindustani-English code-mixing in modern literary texts, University of Winsconsin, "... O hindustano é a lingua franca tanto da India como de Paquistán ..."Lydia Mihelič Pulsipher, Alex Pulsipher, Holly M. Hapke (2005), World Regional Geography: Global Patterns, Local Lives, Macmillan, ISBN 0716719045, "... Durante o colonialismo británico, o hindustano foi a lingua franca de todo o norte da India e do que hoxe é Paquistán ..." É unha lingua pluricéntrica, con dúas formas oficiais, o hindi estándar e o urdú estándar,Robert E. Nunley, Severin M. Roberts, George W. Wubrick, Daniel L. Roy (1999), The Cultural Landscape an Introduction to Human Geography, Prentice Hall, "... o hindunstaní é a base de ámbalas dúas linguas ..." que son rexistros estandarizados dela. Non obstante, o hindi e o urdú coloquiais son totalmente indistinguibles, e incluso os estándares oficiais son case idénticos gramaticalmente, aínda que difiren en convencións literarias e en vocabulario académico e técnico, mantendo o urdú máis influencias persas, árabes e de Asia Central e o hindi dependendo máis do sánscrito.Yamuna Kachru, HindiDale Hoiberg, Indu Ramchandani, Students' Britannica: India: Select essays, páxina 175 O concepto da lingua hindustana como unha lingua unificada ou como lingua de fusión foi avalado por  Mahatma Gandhi. En 2020, o hindi e o urdú xuntos posicionábanse como a terceira lingua do mundo con máis falantes, só por detrás do inglés e o chinés mandarín, segundo o Ethnologue,

 Historia  
miniatura|Extensión xeográfica da lingua hindustana (en vermello a rexión onde é a lingua nativa).
A aparición do hindustano está ligada ás migracións de musulmáns persas que tiveron lugar ao norte da India entre os séculos X e XIII. As formas temperás do hindustano actual emerxeron dos apabhramsha vernáculos das linguas indoarias medias do norte da India entre os séculos VII e XIII. Durante aqueles séculos produciuse unha mestura de culturas e de dialectos que frutificou nunha lingua franca oral necesaria para o desenvolvemento das relacións comerciais e de convivencia. A finais do século XIII, no marco do sultanato de Delhi, Amir Khusrow usou nos seus escritos estas formas lingüísticas (que eran a lingua franca do período) e denominouna hindwi. O sultanato de Delhi, que tivo varias dinastías túrquicas e persas, con sede en Delhi, foi sucedido polo Imperio Mogol en 1526.

A pesar de que os mogoles eran descendentes dos timúridas (Gurkānī) turco-mongois, foron “persificados”, e o persa deveu gradualmente o idioma estatal do Imperio Mogol a partir de Babur.B.F. Manz, "Tīmūr Lang", en Encyclopaedia of Islam, edición en línea, 2006Encyclopædia Britannica, "Timurid Dynasty", Online Academic Edition, 2007. (Quotation:...Turkic dynasty descended from the conqueror Timur (Tamerlane), renowned for its brilliant revival of artistic and intellectual life in Iran and Central Asia....Trading and artistic communities were brought into the capital city of Herat, where a library was founded, and the capital became the centre of a renewed and artistically brilliant Persian culture...)Encyclopædia Britannica artigo: Consolidation & expansion of the Indo-Timurids, Online Edition, 2007.

Cara ao final da época mogol, coa fragmentación do imperio e o sistema de elites, unha variante do khariboli, un dos sucesores dos apabhramsha vernáculos en Delhi e as cidades próximas, foi gradualmente substituíndo o persa como lingua franca entre as elites educadas e as clases altas particularmente ao norte da India, a pesar de que o persa aínda mantivo gran parte da súa preeminencia. O termo hindustano (literalmente: "de Hidustán") foi o nome que se deu a esta variante do khariboli.

Non hai case ningún rexistro significativo de hindustano entre os séculos XIII e XVII, o cal dificulta o estudo da súa evolución. Non será ata o século XVII que aparecerá o termo hindustano, segundo o lingüista Chatterjee.

Despois de máis de seis séculos de desenvolvemento oral do hindustano, esta lingua floreceu na súa forma literaria, xa no século XVII. Tratábase dunha lingua marcadamente influenciada pola cultura islámica persa (escribíase co alfabeto perso-árabe, contendía moitos préstamos persas, etc.), o nome da cal se coñece como Hindi dakhini ou urdú. Pero non deixaba de manter o carácter indíxena e influencias das linguas locais (télugu, panxabí, kannará, etc.). Na meseta do Deccan xurdio o dialecto dakkhini. Ademais, o braj bhasha tamén floreceu ao norte da India como lingua literaria, e así foi recoñecido polo emperador mogol Akbar. Deste xeito, o hindustano non foi efectivamente cultivado como lingua literaria, a pesar de ser falada polos nobres de Delhi e Agra e polo mesmo emperador mogol.

Non foi ata a chegada do poeta Wali Mohammed Wali a finais do século XVII, que o hindustano ou rekhta empezou a desenvolverse de forma literaria ao norte da India. Os seus poemas considéranse a primeira forma de hindustano-urdú. O termo— urdú non aparece ata 1776 nunha composición do poeta Mashafi. A pesar de que xa existían os termos zaban-e-urdú, zaban-e-urdú-e-shashi e zaban-e-urdú-e-mualla desde 1560, para referirse ao urdú falado no campo, na corte e na cidade, respectivamente.

No século XVIII, en coincidencia— co Raj Británico, compóñense as primeiras gramáticas de hindustano propiamente devandito, como a de John Gilchrist. E tamén empeza a integrarse o dialecto khariboli ao hindustano literario. Nesta época acentuouse a asociación do hindustano-urdú cos musulmáns e do hindi-hindwi cos hindús, asociación que perdurou ata o século XX, momento no cal se empezaron a estandarizar de forma oficial ata os nosos días.

O termo hindustano tamén se emprega para varios dialectos diverxentes das variedades do hindi faladas fóra do subcontinente, incluíndo o hindustano de Fiji e o hindustano do Caribe de Suriname e Trinidad.
 Denominacións da lingua 
A identidade, e por tanto os nomes do hindustano, foron a miúdo vinculados coas aspiracións da xente da India e Paquistán. O mesmo nome "hindustano" evoca, no pensamento de moita xente, o período da administración colonial británica, e por esta razón non é a denominación preferida pola lingua.

Amir Khusrow ao redor do 1300 referíase á lingua nos seus escritos como Dahlavi ('de Delhi') ou Hindavi (िन्दवी, ہندوی 'do hIndustán'). Durante este período, a lingua era usada polos sufís para propagar a súa mensaxe en todo o subcontinente indio. Despois do advenimiento dos mogois na India, o hindustaní adquiriu máis préstamos do vocabulario persa. Rekhta ('mestura') e hindi (do 'Indostán') a Pollock (2003) deviñeron nomes populares para a mesma lingua até el século XVIII. a Pollock (2003). O nome urdu apareceu ao redor de 1780. Durante o Raj Británico, o termo indostánico foi usado polos gobernantes británicos, a partir do antigo nome do país, Indostán. En 1796, John Borthwick Gilchrist publicou a súa obra "A Grammar of the Hindoostanee Language". A partir da partición da India, a India e o Paquistán estableceron estándares nacionais que denominaron hindi e urdu, respectivamente, e tentaron de facelos diferentes, co resultado que o "indostánico" normalmente é visto como unha mestura do hindi e o urdu. Máis recentemente, os nacionalistas hindús empregadron o termo hindvi, derivado do antigo Hindavi, como nome da lingua unificada.
 Urdu estándar moderno 

O urdu é o idioma nacional de Paquistán e unha lingua oficial recoñecida rexionalmente na India. Tamén é un idioma oficial nos estados indios de Andhra Pradesh, Jammu e Caxemira, Territorio Capital Nacional de Delhi, Uttar Pradesh, Bihar e Bengala Occidental que teñen importantes poboacións musulmás.
 Hindi estándar moderno 

O hindi estándar, unha das linguas oficiais da India, baséase no dialecto khariboli da rexión de Delhi e diferénciase do urdu en que se adoita escribir na escritura india devanagari e mostra menos influencia persa que o urdu. Moitos estudosos de hoxe empregan unha forma sanscritizada do hindi desenvolvido principalmente en Varanasi, a santa cidade hindú, o cal se basea no dialecto hindi oriental da rexión e por tanto unha linguaxe independente do funcional hindi estándar.

O hindi é o cuarto idioma máis falado no mundo (número de falantes nativos). Está estreitamente relacionado co urdu. Ambos son mutuamente intelixibles, sendo desde un punto de vista lingüístico variedades dun mesmo idioma (contabilizando ambos sería a terceira lingua máis falada por detrás do inglés e do chinés mandarín, contabilizando falantes fluentes que o usan como primeira e segunda lingua). As súas diferenzas sobre todo redúcense ao sistema de escritura, que no caso do hindi é o alfabeto devanágari, mentres que o urdu emprega unha forma do alfabeto árabe. Estes dous idiomas tamén se diferencian na súa terminoloxía culta, que o hindi toma xeralmente do sánscrito (o proceso de «sanscritizar»). Desta maneira, comezouse un proceso de erradicación da terminoloxía de orixe persa-árabe do hindi, co fin de disocialo politicamente do urdu, mentres que en urdu os cultismos son maiormente de orixe perso-árabe. Na lingua familiar que se fala a diario pola maioría dos falantes, o hindi e o urdu son máis similares que nas formas máis cultas.
 Indostánico de bazar 
Nun sentido máis específico, hindustaní pode ser usado para referirse aos dialectos e variedades utilizadas na linguaxe común, en contraste co hindi e o urdu estándar. Este significado reflíctese no uso do termo "indostánico de bazar", noutras palabras, a "linguaxe da rúa ou o mercado", en contraposición co refinamento da percepción formal hindi, urdu, ou mesmo o sánscrito. Por tanto, o Dicionario do Novo Mundo de Webster define o termo hindustaní como o principal dialecto do hindi/urdu, utilizado como lingua franca en todo o norte da India e Paquistán.
 Dialectos 
miniatura|upright|O hindustaní é un idioma oficial da India (hindi) e Paquistán (urdu).
Aínda que propiamente son idiomas distintos, as linguas do grupo hindi occidental (e aínda algúns doutros grupos da zona central) considéranse como dialectos do hindi (ou mellor dito do hindustaní) segundo a constitución da India.

 Khadiboli, Khariboli ou Sarhindi é o dialecto usado como o idioma nacional da India, ensinado nas escolas e no goberno. Provén do norte de Uttar Pradesh, preto de Delhi.
 Urdu é o dialecto usado como o idioma nacional do Paquistán, pero que moitos paquistanís e indios consideran unha lingua propia totalmente diferenciada do hindi, aínda que lingüisticamente (polo menos ao nivel coloquial) non sexa así. Fálase en moitos estados de India como a lingua materna de comunidades musulmás, e é un dos idiomas indios que son recoñecidos como idiomas rexionais polo goberno. A maioría das persoas que falan urdu como lingua materna viven na India, e a maioría dos que o falan como segunda lingua viven no Paquistán, onde é a lingua franca que a maioría da poboación entende. Tamén, moitos dos inmigrantes musulmáns que viñeron a Paquistán (Mojayires) despois da separación dos dous países falan urdu como lingua materna, e eles forman a maioría da poboación na cidade de Karachi. O urdu escrito toma moitas palabras do persa e árabe, mentres que o hindi estándar toma palabras do sánscrito.
 O urdu de Andhra Pradesh fálase co seu propio acento (que por influencia drávida conserva algúns ditongos que o urdu norteño perdeu).
 Hindi estándar, dialecto literario de Khadiboli. 
 Bambaiya ou Mumbaiyya fálase en Bombai, e ten trazos do marathi.

Os seguintes non son dialectos se non idiomas distintos:
 Braj-bhasha (‘fala de Braj’) foi o dialecto literario durante o período bhakti, orixinado na zona de Vraja (Vrindavan) e falado en Uttar Pradesh occidental.
 Awadhi ou Avadhi fálase no Uttar Pradesh central.
 Kanauji fálase na rexión entre Awadh e Braj en Uttar Pradesh.
 Bundeli fálase na rexión Bundelkhand de Madhya Pradesh.
 Bagheli fálase no nordés de Madhya Pradesh.
 Chhattisgarhí, Lahariya ou Khalwahi fálase en Chhattisgarh.
 Hariyanvi, Bangaru ou Jatu fálase en Haryana.
 Bhaya fálase no sur de Paquistán.
 Chamari, falado polos dalit de Uttar Pradesh e Madhya Pradesh.
 Gowli fálase en Madhya Pradesh e no distrito Amravati de Maharashtra.
 Alfabetos utilizados 
Actualmente o indostánico principalmente escríbese utilizando o alfabeto devanágari ou o alfabeto persa. Aínda así o alfabeto kaithi era o utilizado historicamente.

Alfabeto persa utilizado para escribir o indostánico (urdu):
 جھ ڄ ج پ ث ٺ ٽ ٿ ت ڀ ٻ ب ا             * ڙ ر ذ ڍ ڊ ڏ ڌ د خ ح ڇ چ ڃ              ڪ ق ڦ ف غ ع ظ ط ض ص ش س ز           ?   ي ه و ڻ ن م ل ڱ گھ ڳ گ ک *  *         
Alfabeto devanágari utilizado para escribir o indostánico (hindi):
+ Consoantes oclusiva sorda oclusiva sorda aspirada oclusiva sonora oclusiva sonora aspirada nasal semivocal fricativa aspirada velar deva.कखगघङह trans.kkhgghṅh AFI/k//kʰ//g//gʱ//ŋ//h/, /ɦ/  palatal deva.चछजझञयश trans.cchjjhñyś AFI/tʃ//tʃʰ//dʒ//dʒʱ//ɲ//j//ç/, /ʃ/  retro flexa deva.टठडढणरष trans.ṭṭhḍḍhṇrṣ AFI/ʈ//ʈʰ//ɖ//ɖʱ//ɳ//r//ʂ/, /ʃ/  dental deva.तथदधनलस trans.tthddhnls AFI/t̪//t̪ʰ//d̪//d̪ʱ//n//l//s/  labial deva.पफबभमव trans.pphbbhmv AFI/p//pʰ//b//bʱ//m//ʋ/

 Vogaiss gutural palatal labial dental palatogutural labiogutural corta independenteअइउऋएओ diacrítico inherenteिुृेो trans.aiuŕeo AFI/ə//ɪ//ʊ//r//e//o/  longa independenteआईऊऐऔ diacríticoाीूैौ trans.āīūaiau AFI/a//i//u//ɛ/ o /æ//əʊ/

Debido á anglicización e do uso internacional do alfabeto latino, en indostánico tamén se escribe. Esta adaptación chámase urdu romanizado. A pesar da oposición dos partidarios dos alfabetos devanágari e persoárabe, o urdu romanizado gaña popularidade especialmente entre a mocidade, que usa Internet.

 Distribución xeográfica 
Ademais de ser a lingua franca entre o norte da India e Paquistán, o hindustano tamén é falado pola diáspora destes países e os seus descendentes por todo o mundo, especialmente en América do Norte (de feito, no Canadá, o hindustano é unha das linguas que máis medra no país), Europa e Oriente Medio.

 Unha parte importante da poboación de Afganistán, especialmente en Cabul, pode falar e entender o hindustano por mor da popularidade e a influencia das cancións e filmes de Bollywood no país, así como polo feito de que moitos refuxiados afgáns entre a década de 1980 e 1990 viviron en Paquistán.
 O hindi de Fiji derivou do grupo lingüístico hindustano e é falado maioritariamente polos fixianos de orixe india.
 O hindustano tamén foi unha das linguas máis faladas durante o dominio británico de Birmania. Moitos cidadáns maiores da actual Myanmar aínda a falan (especialmente aqueles de orixe anglo-india e anglo-birmana). Así e todo, non ten ningún recoñecemento oficial no país dende o comezo do dominio militar en 1962.
 Tamén se fala nos países que forman parte do Consello de Cooperación do Golfo, que recibiron millóns de traballadores migrantes durante anos.

 Escrita 
O hindustano conta na actualidade catro formas literarias: hindi, urdú, dakkhini, e rehkta. O dakkhini é un dialecto do urdú na rexión de Deccan, na parte surcentral da India, especialmente en Hyderabad, que utiliza menos empréstitos persas e árabes. O rehkta é unha forma do urdú que se utiliza principalmente para poesía. Eses estándares empregan o alfabeto árabe o urdú e o devanágari o hindi. Así mesmo, o alfabeto kaithi tamén foi utilizado historicamente. 
 Alfabeto persa para escribir o hindustano (urdú):
+Alfabeto urdú Letra  Nome da letra  Transcrición  AFI   alif  –  –   be  b  /b/   pe  p  /p/   te  t  /t/       /ʈ/   se  s  /s/   jīm  j  /d͡ʒ/   che  ch  /t͡ʃ/     h  /h/ ~ /ɦ/   khe  kh  /x/   dāl  d  /d̪/       /ɖ/   zāl  dh  /z/   re  r  /r/ ~ /ɾ/       /ɽ/   ze  z  /z/   zhe  zh  /ʒ/   sīn  s  /s/   shīn  sh  /ʃ/   su'ād  ṣ  /s/   zu'ād  z̤  /z/   to'e  t  /t/   zo'e  ẓ  /z/   ‘ain  '  –   ghain  gh  /ɣ/   fe  f  /f/   qāf  q  /q/   kāf  k  /k/   gāf  g  /ɡ/   lām  l  /l/   mīm  m  /m/   nūn  n  /n/   vā'o  v, o, ou ū  /ʋ/, /oː/, /ɔ/ ou /uː/     h  /h/ ~ /ɦ/   do chashmī he  h  /ʰ/ ou /ʱ/   hamza  '  /ʔ/   ye  y, i  /j/ ou /iː/   bari ye  ai ou e  /ɛː/ ou /eː/

 Alfabeto devanágari para escribir o hindustano (hindi):
+ Consoantes oclusiva xorda oclusiva xorda aspirada oclusiva sonora oclusiva sonora aspirada nasal semivogal fricativa aspirada velar deva.कखगघङह trans.kkhgghṅh AFI/k//kʰ//g//gʱ//ŋ//h/, /ɦ/  palatal deva.चछजझञयश trans.cchjjhñyś AFI/tʃ//tʃʰ//dʒ//dʒʱ//ɲ//j//ç/, /ʃ/  retroflexa deva.टठडढणरष trans.ṭṭhḍḍhṇrṣ AFI/ʈ//ʈʰ//ɖ//ɖʱ//ɳ//r//ʂ/, /ʃ/  dental deva.तथदधनलस trans.tthddhnls AFI/t̪//t̪ʰ//d̪//d̪ʱ//n//l//s/  labial deva.पफबभमव trans.pphbbhmv AFI/p//pʰ//b//bʱ//m//ʋ/

 Vogais gutural palatal labial dental palatogutural labiogutural curta independenteअइउऋएओ diacrítico inherenteिुृेो trans.aiuŕeo AFI/ə//ɪ//ʊ//r//e//o/  longa independenteआईऊऐऔ diacríticoाीूैौ trans.āīūaiau AFI/a//i//u//ɛ/ o /æ//əʊ/

Por mor da anglicización e do emprego internacional do alfabeto latino, o hindustano tamén se escribe ás veces con este alfabeto. Esta adaptación chámase urdú romanizado ou hindi romanizado dependendo da variante empregada.

 Exemplo de texto 
 Hindustano coloquial 
Un exemplo de hindustano coloquial sería:
Devanágari: 
Urdú: یہ کتنے کا ہے؟
Romanización: Yah kitnē kā hai?
Galego: Canto custa isto?

O seguinte texto é o primeiro artigo da Declaración Universal dos Dereitos Humanos nos dous rexistros oficiais do hindustano, o hindi e o urdú.

 Hindi literario 

Transliteración en urdúانُچھید ١ : سبھی منُشیوں کو گورو اور ادھکاروں کے وِشئے میں جنمجات سوَتنتْرتا پراپت ہیں۔ اُنہیں بدھی اور انتراتما کی دین پراپت ہے اور پرسپر اُنہیں بھائی چارے کے بھاؤ سے برتاؤ کرنا چاہئے۔Transliteración (ISO 15919)Transcrición (AFI) TraduciónArtigo 1.- Todos os seres humanos nacen libres e iguais en dignidade e dereitos e, dotados como están de razón e conciencia, deben comportarse fraternalmente os uns cos outros.

 Urdú literario

Transliteración en devanágariTransliteración (ISO 15919)Transcrición (AFI)TraduciónArtigo 1.- Todos os seres humanos nacen libres e iguais en dignidade e dereitos e, dotados como están de razón e conciencia, deben comportarse fraternalmente os uns cos outros.

 Notas 

 Véxase tamén 

 Bibliografía 
 Asher, R. E.. Hindi. In Asher (Ed.), 1994, p. 1547-1549.
 Asher, R. E.. The Encyclopedia of language and linguistics. Oxford: Pergamon Press, 1994. ISBN 0-08-035943-4.
 Bailey, Thomas G. Teach yourself Hindustani. Londres: English Universities Press, 1950.
 Chatterji, Suniti K. (1960). Indo-Aryan and Hindi (rev. 2nd ed.). Calcutta: Firma K.L. Mukhopadhyay.
 Dua, Hans R. (1992). Hindi-Urdu as a pluricentric language. In M. G. Clyne (Ed.), Pluricentric languages: Differing norms in different nations. Berlin: Mouton de Gruyter. ISBN 3-11-012855-1.
 Dua, Hans R. (1994a). Hindustani. In Asher (Ed.) (páx. 1554).
 Dua, Hans R. (1994b). Urdu. In Asher (Ed.) (páx. 4863-4864).
 Rai, Amrit. (1984). A house divided: The origin and development of Hindi-Hindustani. Delhi: Oxford University Press. ISBN 0-19-561643-X.

 Ligazóns externas 
 Shakespear, John. A Dictionary, Hindustani and English. 3rd ed., much enl. Londres: Impreso por J.L. Cox and Son: vendido por Parbury, Allen, & Co., 1834. 



Categoría:Linguas indoiranias
Categoría:Linguas da India
Categoría:Artigos que toda Wikipedia debería ter (Lingua e literatura)
Categoría:Linguas de Paquistán