Sun Yat-sen

Sun Yat-sen (en chinés simplificado: 孙逸仙, 孙中山 ou 孙德明; en pinyin: Sūn Yìxiān, Sūn Zhōngshān ou  Sūn Démíng), nado o 12 de novembro de 1866 en Cuiheng, actual Zongshan e finado o 12 de marzo de 1925, foi un médico, revolucionario, estadista e filósofo político chinés que fundou a República da China (ROC) e o seu primeiro partido político, o Kuomintang (KMT). Como líder supremo da revolución de 1911, a Sun atribúeselle o derrocamento da dinastía imperial Qing e foi o primeiro presidente do Goberno Provisional da República da China (1912) como primeiro líder do Kuomintang.Tung, William L. (1968). The political institutions of modern China. Springer publishing. . pp. 92, 106.

Nacido no seo dunha familia campesiña en Guangdong, Sun educouse no estranxeiro, en Hawai, e regresou a China para graduarse na facultade de medicina de Hong Kong. Liderou aos revolucionarios clandestinos anti-Qing na China meridional, o Reino Unido e Xapón como un dos Catro Bandidos e saltou á fama como fundador de múltiples movementos de resistencia, entre eles a Sociedade para a Rexeneración da China e a Tongmenghui. Considéraselle unha das figuras máis importantes da China moderna, e a súa vida política, dedicada á loita contra o dominio manchú en favor dunha república chinesa, estivo marcada por constantes loitas e frecuentes períodos de exilio.

Tras o éxito da revolución de 1911, Sun proclamou a creación da República da China, pero tivo que ceder a presidencia ao xeneral Yuan Shikai, que controlaba o poderoso exército de Beiyang, e finalmente exiliouse no Xapón. Máis tarde regresou para instaurar un goberno revolucionario no sur da China co fin de desafiar aos señores da guerra que controlaban gran parte do país tras a morte de Yuan en 1916. En 1923, Sun convidou a representantes da Internacional Comunista a Guangzhou para reorganizar o KMT e formou o Primeira Fronte Unida co Partido Comunista Chinés (PCCh). Non viviu para ver como o seu partido unificaba o país baixo o seu sucesor, Chiang Kai-shek, na Expedición do Norte. Mentres residía en Pequín, Sun morreu de cancro de vesícula biliar en 1925. 

Único entre os líderes chineses do século XX, Sun é venerado tanto en Taiwan (onde é oficialmente o "Pai da Patria") como na República Popular da China (onde é oficialmente o "Precursor da Revolución") polo seu papel fundamental no fin do dominio Qing e na supervisión da conclusión do sistema dinástico chinés. A súa filosofía política, coñecida como a dos Tres principios do pobo, buscaba modernizar a China mediante a defensa do nacionalismo, a democracia e o benestar do pobo nunha unión étnicamente harmoniosa (“”Zhonghua minzu“”). Esta filosofía conmemórase no Himno Nacional da República da China, composto por Sun.

 Nome 
Non se pode falar dun nome único na tradición chinesa, na que ata entrado o século XX era habitual adoptar distintos nomes ao longo da vida. O máis parecido a un nome real sería o nome con que o inscribiron nos rexistros xenealóxicos da súa familia, que foi 孫德明. Este chamado nome de rexistro (譜名, pǔmíng) era o nome con que o coñecían os seus parentes e o utilizado en circunstancias formais, como cando casou.

O primeiro carácter chinés do nome de bautismo, dé (德), é o carácter de xeración que compartía con seu irmán e os seus parentes da mesma xeración. Na tradición chinesa, este nome non se utiliza fora do círculo familiar. De feito poucas persoas na China coñecen por este nome a Sun Yat-sen, por outro lado, outras personaxes históricas coma Mao Zedong si pasaron á historia co seu nome de rexistro.

Porén este non foi o nome que se lle deu ao nacer, na China era tradicional que as familias agardaran certo número de anos antes de dar un nome definitivo aos seus fillos. Entre tanto utilizabase o chamado nome de leite (乳名, rǔmíng) que se asignaba no momento do nacemento e era coñecido so pola familia máis próxima. Así o nome que recibiu Sun Yat-sen ao nacer foi Sūn Dìxiǎng(孫帝象), nome de connotacións relixiosas formado polos caracteres 帝, dì, deus supremo e 象, xiǎng, elefante.

Aos dez anos ingresou na escola da aldea, onde se lle deu o nome de escola (學名, xuémíng). Este acostumaba ser o nome principal da persoa, excepto cando a persoa se volvía maior e os mozos debían chamalo polo nome de cortesía. O nome de escola de Sun Yat-sen foi Wén (文), e así, como Sun Wen, foi coñecido pola maior parte da xente na primeira época da súa vida, e polo tanto cando comezou a súa actividade revolucionaria.

En 1883, aos 17 anos de idade, recibiu o seu bautismo cristián, e coa ocasión adoptou un novo nome, o nome de cortesía (號, hào), que foi Rìxīn (日新, "Renovación Diaria"). Supostamente tomou este nome dunha cita do clásico confuciano O Grande Ensino (大學, dàxué), e foi o nome que utilizaría durante a súa época de estudante en Hong Kong.

Máis adiante, o seu profesor de literatura chinesa escribiu o seu nome coma Yìxiān (逸仙). Aínda que en mandarín as pronunciacións de Rixin e Yixian son moi diferentes en cantonés ambos teñen a mesma pronunciación: Yat-sen. Este pronunciación cantonesa do seu nome era a habitual cando se deu a coñecer entre occidentais, o cal fixou o seu nome en Occidente coma Sun Yat-sen, curiosamente hoxe en día na China ninguén o coñece coma Sun Yixian ou Sun Rixin, nin tampouco coma Sun Yat-sen.

Máis adiante escolleu un nome de cortesía (字, zì): Zǎizhī (載之) baseado no seu nome de escola Wen, porén este nome foi pouco utilizado e apenas é coñecido.

En 1897 Sun Yat-sen chegou ao Xapón, ao rexistrarse no hotel no que se hospedaba un amigo seu rexistrouno co apelido xaponés Nakayama (中山) para ocultar a súa identidade, xa que era buscado pola policía xaponesa. Polo visto o seu amigo teríase fixado de camiño ao hotel no rótulo que penduraba do Pazo do marqués de Nakayama, preto do Parque Hibiya en Tokyo. A partir dese momento foi coñecido durante o resto da súa estancia no Xapón coma o Sr. Nakayama.

Os caracteres de Nakayama pronúncianse Zhōngshān en chinés mandarín, e este sería o seu nome entre os republicanos chineses após a caída da dinastía Qing. Curiosamente, mentres Nakayama o usou coma apelido no Xapón, pasou a usalo coma nome propio na China, xunto co seu apelido auténtico Sun. Así pasou a ser coñecido por tódolos chineses das xeracións futuras coma "Sun Zhongshan". Zhongshan significa "montaña central", non é un nome habitual na China, o que reforza o carácter único de Sun Yat-sen e engade o simbolismo do significado de "montaña central", que evoca o seu papel de alicerce da fundación da nova China.

Tras a súa morte a cidade e o distrito de Xiangshan adoptaron o nome chinés máis habitual de Sun Yat-sen, Zhongshan. No momento do nacemento de Sun Yat-sen dependía da prefectura de Cantón pero na actualidade é unha prefectura independente.

En 1940 o Kuomitang concedeulle a título póstumo o nome de Guófù (國父, "Pai da Patria"), nome utilizado habitualmente en Taiwán. Na República Popular da China en cambio coñécese ás veces coma Precursor da Revolución (革命先行者, Gémìng Xiānxíngzhě).

 Traxectoria 
 Lugar de nacemento e primeiros anos de vida 
Sun Deming naceu o 12 de novembro de 1866, fillo de Sun Dacheng e Madame Yang. O seu lugar de nacemento foi a aldea de Cuiheng, distrito de Xiangshan (actual cidade de Zhongshan), provincia de Cantón (actual Guangdong),a unha vintena de quilómetros da colonia portuguesa de Macao.  Era de etnia hakka e descendencia cantonesa. O seu pai posuía moi poucas terras e traballou como xastre en Macao e como xornaleiro e porteiro. Tras terminar a educación primaria e coñecer ao seu amigo da infancia Lu Haodong,Singtao diario. Edición del sábado. 23 de outubro de 2010.sección A18. Edición del centenario de la revolución Sun Yat-sen Xinhai. trasladouse a Honolulu no Reino de Hawai, onde viviu unha cómoda vida de modesta riqueza apoiado polo seu irmán maior Sun Mei.
Sun, terceiro pola esquerda da primeira fila, con outros alumnos de medicina, durante o seu período como estudante.|miniatura|upright
 Educación 
esquerda|miniatura|upright|Sun Yat-sen (fila traseira, cuarto pola dereita) e a súa familia|alt=Sun Yat-sen coa súa familia en 1901
Sun comezou a súa educación aos 10 anos, durante a súa estadía en Honolulu,Singtao daily. Saturday edition. 23 de outubro de 2010.  section A18. Sun Yat-sen Xinhai revolution 100th anniversary edition . asistindo á escola secundaria en Hawai. En 1878, tras recibir uns anos de educación local, Sun, de 13 anos, foi vivir co seu irmán maior Sun Mei, quen máis tarde contribuiría de maneira significativa ao derrocamento da dinastía Qing e financiaría os estudos de Sun na Escola Iolani. Alí estudou inglés, historia británica, matemáticas, ciencias e cristianismo, onde recibiu unha educación fortemente marcada por unha orientación racionalista e positivista de matriz occidental e pola fe no progreso tecnolóxico e científico. Ao principio, Sun non sabía falar inglés, pero aprendeuno rapidamente, recibiu un premio ao rendemento académico do rei Kalākaua e graduouse en 1882. A continuación, asistiu ao Oahu College (actualmente coñecido como Punahou School) durante un semestre. En 1883, o interese de Sun polo cristianismo converteuse nunha profunda preocupación para o seu irmán, quen, vendo inevitable a súa conversión, enviouno de volta a China.

Ao regresar a China, Sun, de 17 anos, reuniuse co seu amigo da infancia Lu Haodong no templo Beiji () en Cuiheng, onde os aldeáns practicaban a curación popular tradicional e adoraban unha efixie do deus da estrela polar. Sentindo desprezo por estas prácticas, Sun e Lu provocaron a ira dos seus veciños ao romper o ídolo de madeira; como resultado, os pais de Sun víronse obrigados a envialo a Hong Kong. En novembro de 1883, Sun comezou a asistir ao fogar diocesano e orfanato da rúa do Leste (en chinés: 東邊街)  (actualmente a Escola Diocesana para Nenos) (en chinés: 拔萃男書院), e desde o 15 de abril de 1884 asistiu á Escola Central do Goberno en rúa Gough (en chinés: 歌賦街) (agora Queen's College) ( en chinés :皇仁書院), até graduarse en 1886.

En 1886, Sun estudou medicina no Hospital Guangzhou Boji ((廣州博濟醫院)) baixo a tutela do misioneiro cristián John Glasgow Kerr. Segundo o seu libro "Kidnapped in London" (Secuestrado en Londres), en 1887 Sun decatouse da apertura da Facultade de Medicina para Chineses de Hong Kong (o precursor da Universidade de Hong Kong). Inmediatamente solicitou asistir e obtivo a licenza para exercer a medicina en devandita institución en 1892; dunha clase de doce alumnos, Sun foi un dos dous que se graduaron.Singtao Daily. 28 de febreiro de 2011. 特別策劃 section A10. "Sun Yat-sen Xinhai revolution 100th anniversary edition".<ref name="scmp1999">South China Morning Post.  "Birth of Sun heralds dawn of revolutionary era for China". 11 de novembro de 1999.</ref>

 Puntos de vista relixiosos e bautismo cristián 
A principios da década de 1880, Sun Mei enviou ao seu irmán á escola ʻIolani, que estaba baixo a supervisión da igrexa de Hawai e dirixida por un prelado anglicano, Alfred Willis, e na que se impartía o ensino en inglés. Na escola, o mozo Sun entrou en contacto por primeira vez co cristianismo.

Máis tarde, para desgusto do seu irmán, Sun foi bautizado en Hong Kong o 4 de maio de 1884 polo reverendo Charles Robert Hager,"...Na actualidade hai uns sete membros no interior que pertencen á nosa misión, e dúas aquí, un dos cales bauticei o sábado pasado, un mozo que asiste á Escola Central do Goberno. Onte tivemos un servizo de comuñón moi agradable...." – Hager to Clark, 5 de maio de 1884, ABC 16.3.8: South China v.4, no.17, p.3"...Onte tivemos unha agradable comuñón e recibimos a un chinés na igrexa...." – Hager to Pond, 5 de maio de 1884, ABC 16.3.8: South China v.4, no.18, p.3 postscriptRev. C. R. Hager, 'The First Citizen of the Chinese Republic', The Medical Missionary v.22 1913, p.184 un misioneiro estadounidense da Igrexa Congregacional dos Estados Unidos (Xunta Americana de Comisionados para Misións Estranxeiras). O ministro tamén establecería amizade con Sun.Bergère: 26Soong, (1997) p. 151–178 Sun asistía á igrexa To Tsai (), fundada pola Sociedade Misioneira de Londres en 1888. mentres estudaba medicina na Facultade de Medicina Chinesa de Hong Kong, Sun imaxinaba unha revolución similar á misión salvadora da Igrexa cristiá. O seu conversión ao cristianismo estaba relacionada cos seus ideais revolucionarios e o seu impulso polo progreso. Convertido ao cristianismo, adoptou un novo nome: Rixin.

 Conversión en revolucionario 
 Catro bandidos 
miniatura|upright|Sun (segundo pola esquerda) e os seus amigos, os Catro Bandidos: Yeung Hok-ling (esquerda), Chan Siu-bak (centro), Yau Lit (dereita) e Guan Jingliang (, de pé) na Facultade de Medicina Chinesa de Hong Kong, ao redor de 1888.
Durante a rebelión da dinastía Qing, ao redor de 1888, Sun atopábase na Facultade de Medicina Chinesa de Hong Kong cun grupo de pensadores revolucionarios, alcumados os Catro Bandidos.Bard, Solomon. Voices from the past: Hong Kong, 1842–1918. (2002). HK University Press. . p. 183.
 Da Sociedade Literaria Furen á Sociedade para a Rexeneración da China 
En 1891, Sun coñeceu en Hong Kong a varios amigos revolucionarios, entre eles Yeung Ku-wan, líder e fundador da :en:Furen Literary SocietySociedade Literaria Furen.Curthoys, Ann; Lake, Marilyn (2005). Connected worlds: history in transnational perspective. ANU publishing.  . p. 101. O grupo difundía a idea de derrocar á dinastía Qing. En 1894, Sun escribiu unha petición de 8000 caracteres dirixida ao vicerrei Li Hongzhang da dinastía Qing, na que presentaba as súas ideas para modernizar a China.Wei, Julie Lee.  Myers Ramon Hawley. Gillin, Donald G.  (1994). Prescriptions for saving China: selected writings of Sun Yat-sen. Hoover press. .Bergère: 39–40 Viaxou a Tianjin para presentar persoalmente a petición a Li, pero non se lle concedeu audiencia.Bergère: 40–41 Tras esa experiencia, Sun envorcouse irrevocablemente cara á revolución. Abandonou China e trasladouse a Hawai, onde fundou a Sociedade para a Rexeneración da China, dedicada a revolucionar a prosperidade da China. Foi a primeira sociedade revolucionaria nacionalista chinesa. Os membros procedían principalmente de expatriados chineses, especialmente das clases sociais máis baixas. Ese mesmo mes de 1894, a Sociedade Literaria Furen fusionouse coa sección de Hong Kong da Sociedade para a Rexeneración da China. Posteriormente, Sun converteuse en secretario da recentemente fusionada Sociedade para a Rexeneración da China, presidida por Yeung Ku-wan..(Chinese) Yang, Bayun; Yang, Xing'an (2010). Yeung Ku-wan – A Biography Written by a Family Member. Bookoola. p. 17.  Ocultaron as súas actividades en Hong Kong baixo a aparencia dun negocio chamado "Club Kuen Hang".", founder Tse Tsan-tai's account ().
 A Sociedade do Ceo e a Terra e as viaxes ao estranxeiro en busca de apoio financeiro 
Unha seita coñecida como "Sociedade do Ceo e a Terra" (Tiandihui) existía desde facía moito tempo.João de Pina-Cabral. (2002). Between China and Europe: person, culture and emotion in Macao. Berg publishing. . p. 209. O grupo tamén foi denominado "as tres organizacións cooperantes", así como "as tríadas". Sun utilizou principalmente ao grupo para aproveitar as súas viaxes ao estranxeiro co fin de obter máis apoio financeiro e recursos para a súa revolución.
 Primeira guerra sino-xaponesa 
En 1895, China sufriu unha grave derrota durante a primeira guerra sino-xaponesa. Houbo dous tipos de respostas. Un grupo de intelectuais que sostiña que o goberno Qing manchú podía restaurar a súa lexitimidade mediante unha modernización exitosa.Bevir, Mark (2010). Encyclopedia of Political Theory. Sage publishing. . p 168. Destacando que derrocar aos manchúes provocaría o caos e levaría a China a ser dividida polos imperialistas, intelectuais como Kang Youwei e Liang Qichao apoiaron responder con iniciativas como a reforma dos cen días. Noutra facción, Sun Yat-sen e outros como Zou Rong querían unha revolución para substituír o sistema dinástico por un Estado nación moderno en forma de república. A reforma dos cen días resultou ser un fracaso en 1898.Lin, Xiaoqing Diana. (2006). Peking University: Chinese Scholarship And Intellectuals, 1898–1937. SUNY Press, . p. 27.

 Primeiro levantamento e exilio 
 Primeiro levantamento de Guangzhou 
miniatura|upright|Placa en Londres que marca o lugar onde se atopaba a casa situada no número 4 de Warwick Court, WC1, na que viviu Sun Yat-sen durante o seu exilio.
miniatura|upright|Carta de Sun Yat-sen a James Cantlie anunciándolle que asumiu a presidencia do Goberno Republicano Provisional de China, datada o 21 de xaneiro de 1912.
No segundo ano da fundación da Sociedade para a Revitalización da China, o 26 de outubro de 1895, o grupo planeou e lanzou a primeira revolta de Guangzhou contra a dinastía Qing en Guangzhou. Yeung Ku-wan dirixiu o levantamento que comezou en Hong Kong. Con todo, os plans filtráronse e máis de 70 membros, entre eles Lu Haodong, foron capturados polo goberno Qing. O levantamento foi un fracaso. Sun recibiu apoio financeiro principalmente do seu irmán, que vendeu a maior parte dos seus 12 000 acres de rancho e gando en Hawai. Ademais, os membros da súa familia e os parentes de Sun refuxiáronse na casa do seu irmán Sun Mei en Kamaole, en Kula, Maui.
 Exilio no Reino Unido 
En 1896, mentres estaba exiliado en Londres, Sun recadou fondos para o seu partido revolucionario e para apoiar os levantamentos na China. Aínda que os acontecementos que conduciron a iso non están claros, Sun Yat-sen foi detido na embaixada da China en Londres  (en) (, onde os servizos secretos chineses planeaban sacalo clandestinamente de volta a China para executalo polas súas accións revolucionarias. Foi liberado tras 12 días grazas aos esforzos de James Cantlie, ”The Globe“ (en), “”The Times“” e o Ministerio de Asuntos Exteriores, o que converteu a Sun nun heroe no Reino Unido. James Cantlie, antigo profesor de Sun na Facultade de Medicina Chinesa de Hong Kong, mantivo unha amizade con Sun durante toda a súa vida e máis tarde escribiu unha das primeiras biografías sobre el. Sun escribiu un libro en 1897 sobre a súa detención, "Kidnapped in London."

A placa de bronce de Sun atópase actualmente colocada nunha parede exterior do edificio da «City Junior School», no número 4 de Gray's Inn Place.
 Exilio no Xapón 
Sun viaxou a través de Canadá até Xapón para comezar alí o seu exilio. Chegou a Iocoama o 16 de agosto de 1897 e reuniuse co político xaponés Tōten Miyazaki. A maioría dos xaponeses que colaboraron activamente con Sun estaban motivados por unha oposición panasiática ao imperialismo occidental. No Xapón, Sun tamén se reuniu con Mariano Ponce, un diplomático da Primeira República Filipina.Thornber, Karen Laura. (2009). Empire of Texts in Motion: Chinese, Korean, and Taiwanese Transculturations of Japanese Literature. Harvard University Press. p. 404.

Durante a revolución filipina e a guerra filipino-estadounidense, Sun axudou a Ponce a conseguir armas que foran recuperadas do Exército Imperial Xaponés e a envialas a Filipinas. Ao axudar á República de Filipinas, Sun esperaba que os filipinos conservasen a súa independencia para poder refuxiarse no país e organizar outra revolución chinesa. Con todo, cando a guerra terminou en xullo de 1902, Estados Unidos saíu vitorioso dunha encarnizada guerra de tres anos contra a República. Por tanto, Sun non tivo a oportunidade de aliarse con Filipinas na súa revolución na China.

En 1897, a través dunha presentación de Miyazaki Toten, Sun Yat-sen coñeceu a Tōyama Mitsuru, da organización política Genyosha . A través de Tōyama, recibiu apoio financeiro de Hiraoka Kotarō (xa) para as súas actividades e gastos de manutención en Toquio . Ademais, a súa residencia, unha mansión de 2.000 metros cadrados en Waseda-Tsurumaki-cho, foi arranxada por Inukai Tsuyoshi.

No Xapón funda en 1905 a Sociedade da Alianza e en 1911, en Guandong, o Partido Nacionalista Chinés ou Quomintang.

 Goberno revolucionario 
Após o levantamento de Wuchang, que provocou a caída do derradeiro Emperador, volveu para a China e foi designado primeiro presidente provisional da República Chinesa o 29 de decembro de 1911. Sun Yat-sen non controlaba o norte do país, nas mans das forzas de Yuan Shikai, que arelaba ser un novo emperador. Sun Yat-sen accedeu a que aquel ocupase a presidencia, a fin de unificar a nación e coa esperanza de desprazalo do poder a curto prazo. Fracasado neste intento, Sun Yat-sen volveu de novo para o exilio en 1913.

Volveu para a China en 1917, onde organizou un goberno que controlaba un escaso territorio, e traballou por reunificar o país. Fundou a academia militar de Whampoa onde colocou ao seu colaborador Chiang Kai-shek. Procurou que o seu partido colaborase co Partido Comunista Chinés para acadar uns obxectivos comúns de democratización e reformas socioeconómicas.
miniatura|upright|Moeda de prata de 1 iuan coa face de Sun Yat Sen, 1927
Finou, vítima dun cancro cando se dirixía a Beijing a negociar a unificación. Os seus Tres principios do pobo: Democracia, nacionalismo e benestar, seguen a ser referentes nas dúas Chinas actuais.

 Ideoloxía 
A súa doutrina política, de profundo carácter nacionalista, desenvólvese na política dos Tres principio do pobo, nacionalismo, democracia e benestar do pobo. Con estes principios como base ideolóxica, Sun pretendía facer da China un país independente, próspero e forte, tentando equipararse coas grandes potencias do momento, os Estados Unidos, Reino Unido e Francia. Estes principios básicos, con postulados similares aos que inspiraron as teorías comunistas de Mao Tse Tung, foron a base da Constitución da República da China de 1947 e que aínda segue vixente na illa de Taiwán.

 Galería de imaxes 

 Notas 

 Referencias 

 Véxase tamén 

 Bibliografía 


 Buck, Pearl S., The Man Who Changed China: The Story of Sun Yat-sen (1953) online
 Chen, Stephen, and Robert Payne. Sun Yat Sen: A Portrait (1946) online
 Cheng, Chu-yuan ed. Sun Yat-sen's Doctrine In The Modern World (1989)
 D'Elia, Paschal M. Sun Yat-sen. His Life and Its Meaning, a Critical Biography (1936)
 Du, Yue. "Sun Yat-sen as Guofu: Competition over Nationalist Party Orthodoxy in the Second Sino-Japanese War." Modern China 45.2 (2019): 201–235.
 Jansen, Marius B. The Japanese and Sun Yat-sen (1967) online
 Kayloe, Tjio. The Unfinished Revolution: Sun Yat-Sen and the Struggle for Modern China (2017). excerpt
 Khoo, Salma Nasution. Sun Yat Sen in Penang (Areca Books, 2008).

 Linebarger, Paul M. A. Political Doctrines Of Sun Yat-sen (1937) online free
 Martin, Bernard. Sun Yat-sen's vision for China (1966)
 Restarick, Henry B., Sun Yat-sen, Liberator of China. (Yale UP, 1931)
 Schiffrin, Harold Z. "The Enigma of Sun Yat-sen" in Mary Wright, ed., China in Revolution: The First Phase 1900-1913 (1968) pp 443–476.
 Schiffrin, Harold Z. Sun Yat-sen: Reluctant Revolutionary (1980)
 Schiffrin, Harold Z. Sun Yat-sen and the origins of the Chinese revolution (1968).
 Shen, Stephen and Robert Payne. Sun Yat-Sen: A Portrait (1946) online free
 Soong, Irma Tam. "Sun Yat-sen's Christian Schooling in Hawai'i." The Hawaiian Journal of History, vol. 31 (1997) online 
 Wilbur, Clarence Martin. Sun Yat-sen, frustrated patriot (Columbia University Press, 1976), a major scholarly biography online
 Yu, George T. "The 1911 Revolution: Past, Present, and Future", Asian Survey'', 31#10 (1991), pp. 895–904, online historiography

 Outros artigos 
 República da China

 Ligazóns externas 
 Biografía de Sun Yat-sen en biografiasyvidas.com 

Categoría:Nados en 1866
Categoría:Finados en 1925
Categoría:Nacionalismo
Categoría:Presidentes da China
Categoría:Artigos que toda Wikipedia debería ter (Biografías)
Categoría:Nados en Guangdong