Giovanni Pierluigi da Palestrina

Giovanni Pierluigi da Palestrina, nado o 3 de febreiro de 1525Lockwood/O'Regan/Owens, Grove online e finado o 2 de febreiro de 1594, foi un compositor italiano de música renacentista tardía. Representante central da escola romana, xunto con Orlando di Lasso e Tomás Luis de Victoria, Palestrina é considerado o compositor máis destacado da Europa de finais do século XVI. Palestrina foi un dos poucos compositores renacentistas que nunca caeu no esquecemento, pero foi o chamado "estilo palestriniano" de contrapunto —especialmente tal e como o codificou Johann Joseph Fux—, e non as súas composicións individuais, o que exerceu maior influencia.

Nacido na cidade de Palestrina nos Estados Pontificios, Palestrina mudouse a Roma cando era neno e alí cursou estudos musicais. En 1551, o papa Xulio III (1550-1555) nomeouno mestre de capela da Cappella Giulia na Basílica de San Pedro. Abandonou o cargo catro anos máis tarde, ao non poder continuar como laico baixo o papado de Paulo IV (1555-1559), e ocupou postos similares nas basílicas de San Xoán de Latrán e na de Santa María a Maior de Roma durante a década seguinte. Palestrina regresou á Cappella Giulia en 1571 e permaneceu en San Pedro até a súa morte en 1594.

Coñecido principalmente polas súas misas e motetes, que suman máis de 105 e 250 respectivamente, Palestrina tivo unha influencia duradeira no desenvolvemento da música sacra e secular en Europa, especialmente no desenvolvemento do contrapunto. Segundo Grove Music Online, o "éxito de Palestrina ao conciliar os obxectivos funcionais e estéticos da música sacra católica no período postridentino valeulle unha reputación duradeira como compositor católico ideal, ademais de conferir ao seu estilo (ou, máis precisamente, á visión selectiva que as xeracións posteriores tiveron del) unha estatura icónica como modelo de logro perfecto".

Palestrina exerceu unha grande influencia no desenvolvemento da música sacra na Igrexa Católica.

Compositor prolífero, publicou moito en vida e as súas obras foron apreciadas como óperas primas da polifonía.

 Traxectoria 
 Nacemento de Giovanni e morte de Donna Iacobella 
Descoñécese tanto o ano como o día exacto do nacemento de Pierluigi. A acta redactada ante notario tras a morte de "Donna Iacobella", avoa paterna de Giovanni, constitúe a primeira mención do nome do neno, así como a primeira indicación sobre os membros da familia Pierluigi., está datada o 22 de outubro de 1527 —sen dúbida Giovanni nacera facía pouco— e ditada, en presenza de sete testemuñas, a repartición dos bens de Iacobella entre os seus catro fillos Francesco, Sante, Nobilia e Lucrezia, a súa nora Palma, as súas irmás Perna e Geronima e, por último, o seu neto Giovanni. Entre os bens legados figura a importante cantidade de quince colchóns, o que permite supor que Iacobella alugaba habitacións a viaxeiros e que as testemuñas non eran máis que simples clientes. Desta repartición, Giovanni recibe dez pezas de vaixela de estaño e un colchón; Sante, o pai de Giovanni, dúas mantas; e a súa nora Palma, por último, herda a súa capa de loito. Francesco e Sante tamén reciben a casa de Palestrina, a condición de pagar trece ducados á súa irmá Nobilia e vinte e sete á súa irmá Lucrezia. Os dous irmáns tamén se comprometen a facer testamento a favor das súas irmás e viceversa.. O nome do esposo de Iacobella, Pierluigi, agora funciona como apelido e transmitirase como tal aos fillos, netos e bisnietos.

A falta de documentos, os especialistas no músico fixan a súa data de nacemento ao redor de 1525.Tibaldi, Rodobaldo. "Pierluigi da Palestrina, Giovanni, detto anche il Palestrina". Dizionario Biografico degli Italiani, Volume 83. Treccani, 2015Marvin, Clara. Giovanni Pierluigi Da Palestrina: A Guide to Research. Taylor & Francis, 2002, pp. 1-11 Giovanni naceu en Palestrina, unha localidade próxima a Roma, que daquela fromaba parte dos Estados Pontificios, baixo o episcopado do cardeal florentino Lorenzo Pucci, nomeado en 1524. O testamento de Iacobella permite deducir que era o neto maior da familia. A súa infancia estivo impregnada de relixión: os membros da súa familia formaban parte de confrarías, moi numerosas en Palestrina, e capital acababa de saír da Idade Media, na que a sociedade e a relixión aínda estaban estreitamente vinculadas.

Neno de coro en Santa María Maior 
miniatura|Fachada da basílica de Santa María a Maior, en Roma.

En xaneiro de 1536 a súa nai morreu: Giovanni tiña dez ou once anos. Quizais o neno aínda estivese en Palestrina ou xa estivese en Roma como puer cantor na basílica de Santa María a Maior (Santa Maria Maggiore). Existen dúas historias sobre como se descubriron as habilidades musicais de Giovanni: unha afirma que o mestre do coro de Santa María a Maior ouviuno cantar no camiño que adoitaba percorrer para ir de Palestrina a Roma e, seducido pola súa voz, decidiu formalo no canto; a segunda conta que, durante un concerto, o mestre do coro fixouse nel "a precisión coa que o neno acompañaba a cadencia da melodía coa cabeza" e despois chamouno para instruílo "con tal proveito que axiña Giovanni se converteu nun exemplo para todos.. Unha terceira historia, que se parece máis a unha lenda, conta que un español rico que estaba de paso por Palestrina quedou impresionado polo talento musical de Giovanni e contoullo aos seus pais..

É posible que Giovanni tivese a oportunidade de familiarizarse coa música en Palestrina e que alí destacase, aínda que a presenza da liturxia musical na catedral de Palestrina reduciase ao mínimo e a presenza dun coro profesional parece excluída. En calquera caso, un contrato establecido na sancristía de Santa María a Maior entre os representantes da igrexa e o mestre de capela Giacomo Coppola, con data do 25 de outubro de 1537 (o papa Paulo III levaba tres anos no poder), estipula que o aloxamento, a comida e a roupa debían ser proporcionadas a seis nenos cantores, o segundo dos cales, inscrito na lista por orde de antigüidade, era "Ioannem de Pelestrina". Nin este documento nin os posteriores indican desde cando Giovanni estudaba na escola de pequenos coristas da igrexa, pero é posible que ingresase nela cara a 1533, xa que os nenos adoitaban ser admitidos entre os seis e os oito anos, até a idade do cambio de voz, que se producía entre os catorce e os dezaseis anos. Nos arquivos de Palestrina, publicados en forma de anais en 1795, unhas curiosas memorias dun tal Pietroantonio Petrini indican: "ao redor de 1540, un dos nosos concidadáns, chamado Giovanni Pierluigi, trasladouse a Roma para estudar música". Ese ano, Giovanni debía de ter uns quince anos e xa terminara os seus estudos en Santa María a Maior.

A natureza do ensino impartido en Santa María a Maior despréndese dun contrato celebrado entre o pai dun neno chamado Pompeo, de sete ou oito anos, e a basílica; o pai comprométese a deixar ao seu fillo durante seis anos baixo a responsabilidade do vigairo xeral e ao servizo da basílica, onde participará, como todos os nenos, na liturxia completa.. Alí será "ben tratado", alimentado, vestido, calzado e instruído en gramática e canto. O neno non pode ser recuperado sen reembolsar á igrexa a totalidade dos gastos relacionados coa súa manutención e instrución . Os estudos musicais abarcan o canto gregoriano e polifónico, así como os coñecementos teóricos necesarios para a súa práctica, o contrapunto, a composición e o órgano, cuxo estudo é obrigatorio.Giovanni alóxase xunto con outro cinco nenos nas dependencias da igrexa onde vive o seu profesor de música e mestre de capela Giacomo Coppola (que, por algunha razón descoñecida, ostenta o simple título de asistente dos nenos), como adoitaba ser habitual. Un neno que sabía cantar correctamente e descifrar a súa propia parte era admitido directamente no coro da capela, composto por baixos, tenores, contraltos e sopranos adultos, e tamén participaba no canto gregoriano durante as festas solemnes, vinculado ás diferentes partes do oficio cantadas polos cóengos. Entre os mestres de Giovanni figura probablemente Firmin Lebel, que máis tarde dirixiría a capela de San Luís dos Franceses. 
 Director de coro en Saint-Agapit 
miniatura|alt=Vista do interior da catedral desde os arredores da entrada, desde onde se pode ver a ábsida decorada con pinturas.|Interior da catedral de San Agapito.
Tras a morte do veneciano Francesco Corner, "seniore", o 1 de outubro de 1543, o romano Giovanni Maria Ciocchi del Monte foi elixido o día 5 para ocupar o bispado. Gran amante da música e moi atraído polas artes en xeral, é posible que el fose o responsable do nomeamento oficial de Giovanni, o 25 de outubro de 1544, ao posto de organista da catedral de San Agapito e instrutor dos cóengos, e eventualmente dos nenos, en substitución dun cóengo que non puidese desempeñar as súas funcións. Antes da chegada de Giovanni Pierluigi, o vello mestre de capela Ludovico de Sonnino contentábase con acompañar cada día aos cóengos no canto gregoriano do oficio divino, pero á súa chegada pensouse en elevar o nivel das execucións polifónicas. Ademais da súa labor docente, debe "tocar o órgano" os días de festa solemne e encargarse diariamente da parte coral da misa, as vésperas e as completas. O seu salario era idéntico ao dos cóengos, quen, por outra banda, xurábanlle lealdade..

En 1547, Giovanni casa cunha muller de Prénestine chamada Lucrezia. O contrato matrimonial foi asinado o 12 de xuño polo pai de Giovanni, Sante, e polos dous cuñados de Lucrezia, que era orfa. Nel especificábase que ela achegaba como dote cen floríns, procedentes da herdanza paterna. A cerimonia relixiosa celébrase en San Agapito e o intercambio de aneis ten lugar en casa da noiva, onde se pronuncia oficialmente o matrimonio. O 7 de novembro seguinte redáctase a lista dos seus bens, segundo contrato no que aparece por primeira vez o diminutivo familiar de Giannetto inscrito polo notario para designar a Giovanni: este diminutivo estará presente ao longo de toda a súa vida.. Finalmente, o terceiro acto do contrato matrimonial, que divide os bens entre os herdeiros, asínase o 16 de novembro. Lucrezia herda unha pequena empresa de curtido, dous terreos libres de hipotecas e impostos, así como un prado e un viñedo.

Non se coñece con exactitude a actividade musical de Giovanni Pierluigi na cidade. Probablemente desempeñaba regularmente as súas funcións de organista, xa que os libros de contas indican que, a finais de novembro de 1547, un ou varios apuntadores foron substituídos por un novo empregado ao que se lle garantía un emprego e un salario regular.

 Mestre da Capela de San Pedro en Roma 
miniatura|alt=Retrato do papa Xulio III pintado por Girolamo Siciolante dá Sermoneta.|Xulio III convértese no novo papa e eríxese en protector de Giovanni Pierluigi.
O 10 de novembro de 1549, o papa Paulo III falece en Roma á idade de oitenta e uns anos. A elección do novo papa ten lugar o 8 de febreiro de 1550: o conclave designa, para sorpresa xeral, ao cardeal romano Giovanni Maria dei Monte, bispo de Palestrina. Organízanse numerosas festividades tras o anuncio do novo papa, que toma o nome de Xulio III. En setembro de 1551, Xulio III nomea a Giovanni Pierluigi director do coro da capela Giulia da basílica de San Pedro, no Vaticano, todo proporcionándolle unha gran protección e obviando a súa condición de secular casado. Este cargo é dos máis importantes, xa que só lle precede o de director do coro pontificio, é dicir, o coro persoal do papa, que depende exclusivamente da súa autoridade, a diferenza da capela Giulia, que está estreitamente vinculada á liturxia de San Pedro. A importancia desta capela só é comparable á de Santa María a Maior e San Xoán de Letrán, xa que os tres contan cun coro formado por adultos e nenos, mentres que a capela pontificia conta cun coro formado unicamente por cantantes adultos, entre os mellores que Europa pode ofrecer.

A capela Giulia converteuse oficialmente en capela musical por decisión do papa Xulio II en 1513, tras un primeiro intento errado de Sisto IV de crear en 1480 unha capela coral composta por unha decena de cantantes vinculados á basílica. O obxectivo deste status oficial era escapar da hexemonía dos cantantes estranxeiros, ademais de demasiado custosos, e buscar e formar voces italianas, convertendo a capela Giulia nun novo conxunto coral ao servizo da basílica e nunha canteira de talentos susceptibles de alimentar a capela pontificia. Desde 1539, sucedéronse prestixiosos profesores: primeiro, Giacomo o Flamenco, un dos tenores do coro, daquela o famoso Jacques Arcadelt (antes de pasar rapidamente á capela pontificia), cuxa identidade está testemuñada con case total certeza, o compositor Rubino Mallapert, Johannes Baptista,, o boloñés Domenico Mario Ferrabosco, François Roussel (ou Rossello), que tiña en grande estima a Pierluigi, e de novo Rubino Mallapert, que foi un dos seus mestres en Santa María a Maior e a quen sucedeu directamente.
miniatura|esquerda|Michelangelo é responsable das obras á chegada de Giovanni ao Vaticano (Daniele da Volterra, cara a 1544).
Cando Giovanni Pierluigi chega ao Vaticano, a responsabilidade da inmensa obra arquitectónica, desde 1547, recae en Michelangelo. Parece que o papa coñece ben os seus talentos, xa que, a diferenza do seu predecesor, Giovanni Pierluigi convértese directamente en mestre de capela sen ter ao seu cargo aos nenos, e o seu nome aparece en primeiro lugar na lista de pagos, por encima do do decano dos coristas. Para desempeñar as súas funcións, parece que percibe a suma de seis écus ao mes, e que vive no ximnasio da capela Giulia, unha pequena construción situada antes da entrada da basílica asignada á capela, aos seus mestres e á escola dos nenos por Paulo III para permitir os ensaios dos cantantes e os estudos dos nenos.

A capela viviu períodos de estabilidade con sete cantantes profesionais en 1534, e pouco despois con trece, pero coa chegada de Pierluigi alcanzou rapidamente entre trece e dezanove cantantes. Hai poucos documentos que atestigüen o nivel dos cantantes que formou e dirixiu. Os franceses e os italianos son os máis representados, seguidos dos flamengos, os españois e os portugueses. Entre eles figuran os sopranos Francisco Albucherche e Alessandro Mero, coñecido como «La Viole», que máis tarde pasou aos tenores e revelou unha tesitura excepcional de tres oitavas. Estaban obrigados a actuar en exclusiva na basílica da que dependian, salvo nas ocasións, varias veces ao ano, en que algunhas confrarías moi activas en Roma organizaban eventos musicais.

Ademais das actividades en San Pedro, a capela Giulia participa ao longo do ano en numerosas celebracións: o 3 de xaneiro na antiga igrexa de San Biagio degli Armeni, o 31 de marzo na igrexa cardinalicia de Santa Balbina (a máis antiga da cristiandade), na basílica de San Marcos Evanxelista al Campidoglio para as ladaíñas «maiores» con motivo da Pascua (xeralmente o 25 de abril), en San Biagio alla Pagnotta con motivo do Corpus Christi, o 8 de maio na igrexa de San Miguel de Palazzillo, no Vaticano, polo aniversario da aparición do arcanxo San Miguel na cova do monte Gargano, o 24 de xuño na capela de San Juan de Spinelli con motivo da festa de San Xoán Bautista, o 25 de xullo na igrexa de Santiago de Septignano, o 29 de setembro de novo en San Miguel de Palazzillo para celebrar o aniversario da construción da igrexa dedicada ao arcanxo San Miguel, o 25 de novembro para unha misa en Santa Catarina da Roda, e finalmente o 21 de decembro para celebrar a chegada do inverno na igrexa de Santo Tomé in Formis.

 Os inicios como compositor 
 Primeiras publicacións 
miniatura|upright|Frontispicio do misal de Giovanni Pierluigi da Palestrina, adicado a Xulio III. Nel móstrase ao compositor presentando esta obra ao Papa.
Aínda que xa debía ter numerosas composicións no seu haber, a súa primeira obra non se publicou ata 1554 (tres anos despois do seu ingreso na Capela Giulia), probablemente por razóns económicas. Trátase dunha primeira recompilación de misas en latín., dedicado ao seu protector, o papa Xulio III , e titulado Ioannis Petri Loisij Praenestini in basilica S. Petri de urbe cappellae Magistri Missarum Liber Primus, este foi o primeiro libro de misas dun compositor italiano do que se ten constancia. A primeira páxina está ilustrada con numerosos instrumentos, entre eles un pequeno órgano portátil, así como libros impresos co selo do editor e a figura de Giovanni Pierluigi, axeonllado, ofrecendo ao papa sentado no seu trono un exemplar do libro aberto. Este gravado é o mesmo, salvo algúns retoques nos rostros, que o utilizado para a edición, dez anos antes, do Segundo libro de misas de Cristobal de Morales. A recompilación, impresa polos irmáns Dorici (uns dos mellores impresores musicais italianos), publicouse de maneira que todas as partes puidesen lerse simultaneamente e todas as voces pasasen xuntas á páxina seguinte, ao estilo das preciosas partituras corais manuscritas e iluminadas das capelas ricas.

Ese mesmo ano, un breve madrigal a catro voces, Con dolce altiero ed amoroso cenno publícase nunha recompilación de obras de diversos autores reunidas por Antonio Gardane (ou Gardano), un gran editor veneciano. Tamén ese mesmo ano, un alemán en peregrinación a Roma, Matthaeus Rot, decatouse de Pierluigi: ao regresar ao seu país, o devoto home escribiu un texto, Itinerarium romanicum anno Domini 1554, no que sinala que tanto en Saint-Pierre, onde Pierluigi sen dúbida dirixía as súas propias composicións, como en Saint-Jean, onde estaba presente a estrela emerxente da escola flamenga, Orlando di Lasso, "facíanse excelentes cousas musicais".

 O breve reinado papal de Marcelo II 
miniatura|upright|alt=O papa, calvo e con barba, representado de perfil.| O papa Marcelo II.
Palestrina tamén gozou da protección do sucesor de Xulio III, Marcelo II, que tamén o protexera cando era cardeal. O 10 de abril de 1555 é nomeado o novo papa, Marcelo II, ata entón cardeal da basílica de Santa Cruz de Xerusalén e coñecido como Marcello Cervini. 

O 12 de abril día de Venres Santo, o seu secretario anota:

O 15 de abril, luns de Pascua, a capela pontificia canta un motete ao papa, o que demostra que pode asumir actuacións extralitúrxicas. Participa no funeral dun prelado o 29 de abril, e logo en diferentes procesións, en particular en San Marcos ou durante a festa de Corpus Christi. O 1 de maio, o papa Marcelo II morreu ao amencer. O día 15, os cantores, cantando o Veni Creator Spiritus acompañaron os cardeais que entraron no conclave. O seu curto mandato (22 días) non evitou que Palestrina o homenaxeara cunha das súas obras máis célebres, a Missa Papae Marcelli, a seis voces,DDAA 2005: p. 43 interpretada por primeira vez en Roma o 21 de abril de 1565.
 Destitución por Paulo IV 
Do mesmo xeito, o compositor deixou de gozar do favor papal co ascenso de Paulo VI á cátedra vaticana, xa que o destituíu do seu cargo, segundo algúns porque a súa condición de casado era pouco axeitada, segundo outros, por ter escrito madrigais, que eran pezas de carácter profano; posiblemente foi por ambas as dúas razóns.

En 1555 foi nomeado sucessor de Orlando di Lasso como mestre de capela da Basílica de San Xoán de Latrán, onde en 1560, segundo a tradición, escribiu as súas primeiras Lamentacións. Pouco despois, en 1560, abandonou o cargo desta igrexa romana a raíz dunha discusión sobre o financiamento dos músicos, e en 1561 pasou a ser o mestre de capela en Santa María a Maior de Roma, onde se formara sendo un neno. En 1563 publicou o seu primiro libro de motetes. Naqueles anos axudou o seu compañeiro e compositor Giovanni Maria Nanino a fundar unha academia de música, que co tempo conseguiu gran renome e onde se conservan as súas concepcións musicais.

Palestrina sempre se mostrou insatisfeito coas reformas da liturxia dictadas polo Concilio de Trento, e que converteu en non canónicas algunhas das súas misas e outras obras temperás, salpicadas de interposisións profanas alleas ao texto oficial. Por este motivo e apoiándose na súa propia fama, Palestrina dimitiu do seu cargo para pasar, no ano 1567, ao servizo do cardeal Ippolito d'Este, que mantiña a súa propia capela. Nesta época tamén se lle propuxo ser o mestre de capela na corte do emperador Maximiliano (cargo que declinou), e tamén recibiu a protección da Casa de Gonzaga en Mantua. Finalmente, en 1571 volveu asumir a dirección da Cappella Giulia na Basílica de San Pedro do Vaticano, onde acabou os seus días no cargo creado para el de Compositor da Capela Papal. El sucedeu neste cargo a Rogerio Giovanelli (1560-1615).

Palestrina perdeu a dous dos seus fillos, a súa muller —Lucrezia Gori, coa que casara en 1547— e a tres irmáns en 1580, a causa das grandes epidemias. En plena crise decidiu facerse sacerdote, mais finalmente renunciou para casar coa rica viúva romana Virgínia Dormoli, coa que tivo éxito comerciando con peles. Máis aliviado economicamente, puido compoñer e publicar algunhas das súas mellores obras. A pesar disto, Paulo IV non toleraba a presenza de casados nos coros vaticanos e Palestrina tivo que alonxarse do Vaticano, aínda que seguiu vinculado ás capelas de San Xoán de Latrán e Santa María a Maior. En 1571 recuperou o ser cargo en San Pedro do Vaticano, onde permaneceu ata a súa morte.

O seu prestixio estendíase por Europa; era moi famoso e a súa reputación aínda se incrementou máis logo da súa morte. Morreu de pleurite en 1594 e, de acordo co costume da época, foi enterrado o mesmo día da súa morte, nun ataúde liso cunha placa de chumbo que rezaba Libera me Domine. Ao funeral, multitudinario, tres coros cantaron un salmo de cinco partes.Zoe Kendrick Pyne, Giovanni Pierluigi di Palestrina: His Life and Times (Londres: Bodley Head, 1922)

 Produción 
O corpus musicale palestriniano foi escrito na súa maioría en Roma para uso principalmente litúrxico, é dicir, para a misa e o oficio relixioso. Unha boa parte da súa produción tivo lugar no período do seu último cargo na basílica de San Pedro do Vaticano. O coro da capela vaticana era, naquel tempo, máis vasto que o de calquera outra igrexa (en 1594 estaba composto, en total, por 24 cantantes), mais non se adoptou ao uso de instrumentos, con excepción do órgano.

A linguaxe polifónica de Palestrina non se distanciou tanto da maneira tradicional dos mestres franco-flamengos (os nórdicos foron os seus primeiros mestres en Roma). A arte contrapuntística de Palestrina desenvolveuse, sobre todo, en dirección á intelixibilidade da palabra e a unha sonoridade ordenada de maneira que se evitase a enunciación simultánea de textos diferentes.

No que se refire ao desenvolvemento das liñas melódicas, é evidente a influencia do canto gregoriano. Neste sentido, podemos dicir que o compositor aplicaba as regras do Concilio de Trento.
miniatura|Estatua dedicada ao compositor na cidade de Palestrina
 Obras principais 
 104 misas, 
 375 motetes 
 Magnificat, Lamentacións de Xeremías 
 42 madrigais sacros 
 91 madrigais profanos 
 68 ofertorios

 Notas 

Referencias

 Véxase tamén 

 Bibliografía 
 Tamminga, L. (edición a cargo de). Ricercate sugli otto toni (Roma, Biblioteca Corsiniana Mus. M 14.) / Thesaurum absconditum (Roma, Biblioteca Corsiniana Mus. S 10). Andromeda Editrice, 2003, ISBN 88-88643-11-7
Libros e capítulos















 Rice, John A. Saint Cecilia in the Renaissance: The Emergence of a Musical Icon (Chicago, 2022), 169–76






Artigos de revistas e enciclopedias







 Ligazóns externas 
 Fondazione Giovanni Pierluigi da Palestrina 

Categoría:Compositores de Italia
Categoría:Nados na provincia de Roma
Categoría:Nados en 1525
Categoría:Finados en 1594
Categoría:Artigos que toda Wikipedia debería ter (Biografías)