Igor Stravinskii

Igor Fedorovich Stravinskii (en ruso Игорь Фёдорович Стравинский), nado o 17 de xuño de 1882 en Lomonosov e morto o 6 de abril de 1971 en Nova York, foi un pianista, director de orquestra e compositor ruso (naturalizado francés en 1934, e posteriormente americano en 1945), considerado por moitos como un dos máis importantes e influentes do século XX, e unha figura fundamental da música modernista. Foi o arquetipo do ruso cosmopolita, escollido pola revista Time como unha das 100 persoas máis influentes do século. 

Nacido no seo dunha familia de músicos en San Petersburgo, Rusia, Stravinskii creceu tomando clases de piano e teoría musical. Mentres estudaba Dereito na Universidade de San Petersburgo, coñeceu a Nikolai Rimskii-Korsakov e estudou música con el até a morte deste último en 1908. Pouco despois, Stravinskii coñeceu ao impresario Sergei Diagilev, quen encargou ao compositor a escritura de tres ballets para as tempadas parisienses dos Ballets Rusos: O paxaro de fogo (L'Oiseau de feu título orixinal en francés, (en ruso: Жар-птица)) (1910), Petrushka (en francés Pétrouchka e en ruso Петрушка) (1911) e Le Sacre du printemps (en francés) (Весна священная en ruso) (1913), o último dos cales provocou un case disturbio na estreaPieter C. van den Toorn, Stravinsky and The Rite of Spring, Chapter 1: Point of Order100 Years After The Riot, The 'Rite' Remains : Deceptive Cadence : NPR debido á súa natureza vangardista e cambiou máis tarde a forma en que os compositores entendían a estrutura rítmica.

A carreira compositiva de Stravinskii divídese a miúdo en tres períodos principais: o seu período ruso (1913-1920), o seu período neoclásico (1920-1951) e o seu período serial (1954-1968). Durante o seu período ruso, Stravinskii estivo moi influenciado polos estilos e o folclore rusos. Obras como Renard (1916) e Les noces (As nupcias) (1923) baseáronse na poesía popular rusa, mentres que composicións como L'Histoire du soldat (A historia do soldado) (1918) integraron estes elementos folclóricos con formas musicais populares, como o tango, o vals, o ragtime e o coral. O seu período neoclásico exhibiu temas e técnicas do período clásico, como o uso da forma sonata no seu Octeto (1923) e o uso de temas mitolóxicos gregos en obras como  (1927), Edipo rei (1927) e Perséfone (1935). No seu período serial, Stravinskii orientouse cara a técnicas de composición da Segunda Escola de Viena, como a técnica dodecafónica de Arnold Schönberg. In memoriam Dylan Thomas (1954) foi a primeira das súas composicións que se baseou completamente na técnica, e  (1956) foi a primeira que se baseou nunha fila de tons. A última obra importante de Stravinskii foi o Requiem Canticles (1966), que se interpretou no seu funeral.

Aínda que moitos seguidores estaban confundidos polos constantes cambios estilísticos de Stravinskii, os escritores posteriores recoñeceron a súa linguaxe versátil como importante no desenvolvemento da música modernista. As ideas revolucionarias de Stravinskii influíron en compositores tan diversos como Aaron Copland, Philip Glass, Béla Bartók e Pierre Boulez, todos eles desafiados a innovar a música en áreas máis aló da tonalidade, especialmente o ritmo e a forma musical. En 1998, a revista Time incluíu a Stravinskii na súa lista das 100 persoas máis influentes do século. Stravinskii morreu de edema pulmonar o 6 de abril de 1971 na cidade de Nova York, tras deixar seis memorias escritas co seu amigo e asistente Robert Craft, así como unha autobiografía anterior e unha serie de conferencias.

 Traxectoria 
 Primeiros anos, 1882–1901 
miniatura|esquerda|upright| A casa Stravinskii en Ustilug, na actual Ucraína
Stravinskii naceu o 17 de xuño de 1882  [ O.S. 5 de xuño ]  na cidade de ⁣Oranienbaum (actual Lomonsòsov), na costa sur do golfo de Finlandia, 50 km ao oeste de San Petersburgo. O seu pai, Fedor Ignatievich Stravinskii (1843-1902), era un recoñecido cantante de ópera, con voz de baixo, famoso no Teatro Mariinski de San Petersburgo. A súa nai, Anna Kirillovna Stravinskaiia (de solteira Kholodovskaia) (1854–1939), era cantante e pianista afeccionada e proviña dunha familia de terratenentes polacos. O apelido «Stravinskii» é de orixe polaca e deriva do río Strėva na Mancomunidade de Polonia e Lituania. O apelido orixinal da familia era «Soulima-Stravinskii», co escudo de armas de Soulima, pero «Soulima» eliminouse tras a anexión de Rusia durante as particións de Polonia. 
miniatura|esquerda|upright|Escudo de armas da familia Soulima polaca, da que descendía a familia de Stravinskii.
Oranienbaum, o lugar de nacemento do compositor, era onde a súa familia pasaba as vacacións de verán; a súa residencia principal era un apartamento xunto ao canal Kryukov no centro de San Petersburgo, cerca do Teatro Mariinski. Stravinskii foi bautizado horas despois do seu nacemento e uniuse á igrexa ortodoxa rusa na Catedral de San Nicolao. Constantemente asustado polo seu irascible pai e indiferente cara á súa nai, Igor viviu alí os primeiros 27 anos da súa vida con tres irmáns: Roman e Yury, os seus irmáns maiores que lle irritaban enormemente, e Gury, o seu irmán menor e próximo con quen dixo que atopou «o amor e a comprensión que nos negaban os nosos pais». Igor foi educado pola institutriz da familia até os once anos, cando comezou a asistir ao segundo ximnasio de San Petersburgo, unha escola que lembraba odiar porque tiña poucos amigos.

A partir dos nove anos, Stravinskii estudou de forma privada cun profesor de piano. Máis tarde escribiu que os seus pais non vían ningún talento musical nel debido á súa falta de habilidades técnicas; o mozo pianista improvisaba con frecuencia en lugar de practicar as pezas asignadas. A excelente habilidade de Stravinskii para a lectura a primeira vista levouno a ler con frecuencia partituras vocais da vasta biblioteca persoal do seu pai. Ao redor dos dez anos, comezou a asistir regularmente ás representacións do Teatro Mariinski, onde se introduciu no repertorio ruso, así como na ópera italiana e francesa; aos dezaseis anos, asistía aos ensaios no teatro cinco ou seis días á semana. Aos catorce anos, Stravinskii dominaba a parte solista do Concerto para piano núm. 1 de Mendelssohn, e aos quince anos transcribiu para piano só un cuarteto de corda de Aleksandr Glazunov.
 Educación superior, 1901–1909 
 Composicións como alumno 
alt=Pintura de Rimsky-Korsakov con lentes, mirando á esquerda|miniatura|esquerda|upright|Nikolai Rimskii-Korsakov, pintado por Valentin Serov en 1898
A pesar da súa paixón e habilidade musical, os pais de Stravinskii esperaban que estudase Dereito na Universidade de San Petersburgo, e matriculouse alí en 1901. Porén, segundo o seu propio relato, era un mal estudante e asistiu a poucas das clases opcionais. A cambio de que aceptase estudar Dereito, os seus pais permitíronlle recibir clases de harmonía e contrapunto. Na universidade, Stravinskii estableceu amizade con Vladimir Rimskii-Korsakov, fillo do destacado compositor ruso Nikolai Rimskii-Korsakov. Durante as vacacións de verán de 1902, Stravinskii viaxou con Vladimir Rimskii-Korsakov a Heidelberg, onde se aloxaba a familia deste último, levando un cartafol de pezas para mostrarllas a Nikolai Rimskii-Korsakov. Aínda que o compositor maior non quedou atónito, quedou o suficientemente impresionado como para insistir en que Stravinskii continuase coas leccións, pero desaconselloulle que ingresase no Conservatorio de San Petersburgo debido á súa rigorosa contorna. É importante destacar que Rimskii-Korsakov accedeu persoalmente a asesorar a Stravinskii nas súas composicións.

Despois de que o pai de Stravinskii morrese en 1902 e o novo compositor volveuse máis independente, involucrouse cada vez máis no círculo de artistas de Rimskii-Korsakov. A súa primeira tarefa importante do seu novo mestre foi a Sonata para piano en fa sostido menor de catro movementos ao estilo de Glazunov e Chaikovski. Detívose temporalmente para escribir unha cantata para a celebración do 60 aniversarios de Rimskii-Korsakov, que o compositor maior describiu como «non está mal». Pouco despois de terminar a sonata, o estudante comezou a súa gran Sinfonía en mi bemol, o primeiro borrador terminouno en 1905. Ese ano, o dedicatario da Sonata para piano, Nikolay Richter, interpretouna nun recital organizado polos Rimskii-Korsakov, marcando a primeira estrea pública dunha peza de Stravinskii.

Despois de que os acontecementos do Domingo Sanguento en xaneiro de 1905 provocasen o peche da universidade, Stravinskii non puido realizar os seus exames finais, polo que se graduó cun medio diploma. A medida que empezou a pasar máis tempo no círculo de artistas de Rimskii-Korsakov, o novo compositor sentiuse cada vez máis angustiado na atmosfera estilisticamente conservadora: cuestionábase a música moderna e menosprezábanse os concertos de música contemporánea. O grupo asistía ocasionalmente a concertos de cámara orientados á música moderna, e aínda que Rimskii-Korsakov e o seu colega Anatoli Lyadov odiaban asistir, Stravinskii lembraba os concertos como intrigantes e intelectualmente estimulantes, sendo o primeiro lugar no que estivo exposto a compositores franceses como Franck, Dukas, Fauré, e Debussy. Con todo, Stravinskii mantívose leal a Rimskii-Korsakov; o musicólogo Eric Walter White sospeitaba que o compositor cría que o cumprimento con Rimskii-Korsakov era necesario para triunfar no mundo da música rusa. Stravinskii escribiu máis tarde que o conservadurismo musical dos seus profesores estaba xustificado e axudoulle a construír os cimentos que se converterían na base do seu estilo.

 Primeiro matrimonio 
alt=Muller con vestido branco e o pelo recolleito nun gran moño|miniatura|upright|Yekaterina Stravinskii in 1907
En agosto de 1905, Stravinsky anunciou o seu compromiso con Yekaterina Nosenko (1881-1939), a súa prima irmá á que coñecera en 1890 durante unha viaxe familiar. Máis tarde lembrou:
Desde a nosa primeira hora xuntos, ambos pareciamos darnos conta de que algún día nos casariamos, ou polo menos iso dixémonos máis tarde. Quizais sempre fomos máis como irmán e irmá. Eu era un neno profundamente solitario e quería unha irmá propia. Catherine, que era a miña prima irmá, entrou na miña vida como unha especie de irmá longamente desexada... Desde entón até a súa morte estivemos moi unidas, e máis unidas do que ás veces están os amantes, porque os simples amantes poden ser estraños aínda que vivan e amen xuntos toda a súa vida... Catherine foi a miña mellor amiga e compañeira de xogos... ata que casamos.
Os dous fixéronse amigos durante as viaxes familiares, fomentando o interese mutuo pola pintura e o debuxo, nadando xuntos a miúdo, indo colleitar framboesas silvestres, axudando a construír unha pista de tenis, tocando música de dueto de piano e, máis tarde, organizando lecturas en grupo cos seus outros curmáns de libros e folletos políticos da biblioteca persoal de Fedor Stravinskii. En xullo de 1901, Stravinsky expresou o seu namoramento por Lyudmila Kuxina, a mellor amiga de Nosenko, pero despois de que o autodenominado «romance de verán» terminase, a relación entre Nosenko e Stravinskii comezou a converterse nun romance furtivo. Entre as súas intermitentes visitas familiares, Nosenko estudou pintura na Académie Colarossi de París. Os dous casaron o 24 de xaneiro de 1906 na Igrexa da Anunciación, a oito quilómetros ao norte de San Petersburgo. Como o matrimonio entre primos irmáns estaba prohibido, buscaron un sacerdote que non lles preguntase pola súa identidade, e os únicos invitados presentes foron os fillos de Rimskii-Kórsakov. A parella pronto tivo dous fillos: Théodore, nacido en 1907, e Ludmila, nada ao ano seguinte.

Tras terminar as numerosas revisións da Sinfonía en mi bemol en 1907, Stravinsky compuxo Fauno e pastora, unha adaptación de tres poemas de Pushkin para mezzosoprano e orquestra. Rimsky-Korsakov organizou a primeira estrea pública da obra do seu alumno coa Orquestra da Corte Imperial en abril de 1907, programando a Sinfonía en mi bemole Fauno e pastora.. A morte de Rimsky-Korsakov en xuño de 1908 causou unha profunda dor a Stravinsky, quen máis tarde lembrou que Canción fúnebre, que compuxo en memoria do seu mestre, era "a mellor das miñas obras antes de O paxaro de lume".
Fama internacional: 1909–1920
 Ballets para Diagilev 
miniatura|upright|Diagilev en 1916
En 1898, o empresário Sergei Diagilev fundou a revista de arte rusa Mir Iskusstva, pero despois de que rematase de publicarse en 1904, dirixiuse a París en busca de oportunidades artísticas en lugar da súa Rusia natal. En 1907, Diagilev presentou unha serie de cinco concertos de música rusa na Ópera Nacional de París; ao ano seguinte, puxo en escena a estrea en París da versión de Boris Godunov de Rimski-Kórsakov Diagilev asistiu á estrea en febreiro de 1909 de dúas novas obras de Stravinskii: "Scherzo fantastique"* e "Feu d'artifice" , ambos movementos orquestrais animados con orquestración brillante e técnicas harmónicas únicas. A cor e o ton vivos das obras de Stravinskii intrigaron a Diagilev , e o empresario posteriormente encargoulle a Stravinskii que orquestrase música de Frédéric Chopin para partes do ballet Les Sylphides. Este ballet foi interpretado pola compañía de ballet de Diagilev, os Ballets Russes, en abril de 1909, e mentres a compañía gozaba de éxito co público parisiense, Stravinskii estaba traballando no primeiro acto da súa primeira ópera O ruiseñor.

Como os Ballets Rusos enfrontábanse a problemas financeiros, Diagilev quería un novo ballet con música e deseño claramente rusos, algo que se popularizara recentemente entre o público francés e outros occidentais (probablemente debido ao grupo de compositores clásicos rusos coñecidos como Os Cinco, segundo o musicólogo Richard Taruskin); a compañía de Diagilev decidiu polo tema do mítico Paxaro de Fogo. Diagilev  pediu a varios compositores que escribisen a partitura do ballet, incluíndo a Lyadov e Nikolai Tcherepnin, pero despois de que ningún se comprometese co proxecto, o empresario recorreu a Stravinskii, de 27 anos, quen aceptou a tarefa de bo grao. Durante a produción do ballet, Stravinskii fíxose próximo ao círculo artístico de Diagilev, que quedaron impresionados polo seu entusiasmo por aprender máis sobre formas de arte non musicais. O paxaro de lume estreouse en París (como L'Oiseau de feu) o 25 de xuño de 1910 con ampla aclamación da crítica, e converteu a Stravinskii nunha sensación da noite para a mañá. Moitos críticos eloxiaron a aliñación do compositor coa música nacionalista rusa. Stravinskii lembrou máis tarde que, despois da estrea e das representacións posteriores, coñeceu a moitas figuras da escena artística parisiense; Debussy foi levado ao escenario despois da estrea e convidou a Stravinskii a cear, comezando unha amizade para toda a vida entre os dous compositores.

A familia Stravinskii mudouse a Lausana, Suíza, polo nacemento da súa terceira filla, Soulima, e foi alí onde Stravinskii comezou a traballar nun  para piano e orquestra que representaba a historia dun monicreque que cobra vida. Despois de que Diagilev escoitase os primeiros borradores, convenceu a Stravinskii para que o convertese nun ballet para a tempada de 1911. A obra resultante, Petrushka (coa ortografía francesa Petrouchka), estreouse en París o 13 de xuño de 1911 e foi aclamada por O paxaro de lume, e Stravinskii consolidouse como un dos novos compositores de teatro máis avanzados do seu tempo.

Mentres compoñía O paxaro de lume , Stravinskii concibiu unha idea para unha obra sobre o que el chamou "un rito pagán solemne: anciáns sabios, sentados en círculo, observaban a unha moza bailar ata a morte". Inmediatamente compartiu a idea con Nikolai Roerich , un amigo e pintor de temas pagáns. Cando Stravinskii lle falou a Diaghilev sobre a idea, o empresario aceptou con entusiasmo encargar a obra Despois da estrea de Petrushka, Stravinskii instalouse na residencia da súa familia en Ustilug e completou os detalles do ballet con Roerich, rematando máis tarde a obra en Clarens, Suíza.  O resultado foi Le Sacre du printemps (A consagración da primavera), que representaba rituais pagáns nas tribos eslavas e utilizaba moitas técnicas de vangarda, incluíndo ritmos e métricas desiguais, harmonías superpostas, atonalidade e unha extensa instrumentación.  Cunha coreografía radical do mozo Vatslav Nizhinskii, a natureza experimental do ballet causou case un alboroto na súa estrea no Théâtre des Champs-Élysées o 29 de maio de 1913.

 Enfermidades e colaboracións en tempos de guerra 
alt=Pintura de Stravinskii de pé nun campo sostendo un abrigo e un bastón.|miniatura|upright|Retrato de Igor Stravinskii por Jacques-Émile Blanche (1915)|esquerda
Pouco despois, Stravinskii foi ingresado nun hospital por febre tifoide e permaneceu en recuperación durante cinco semanas; numerosos colegas visitárono, entre eles Debussy, Manuel de Falla, Maurice Ravel, e Florent Schmitt. Ao regresar coa súa familia a Ustilug, continuou traballando na súa ópera “'O ruiseñor”', cun encargo oficial do Teatro Libre de Moscova.. A principios de 1914, a súa esposa Yekaterina contraeu tuberculose e foi ingresada nun sanatorio en Leysin, Suíza, onde naceu a cuarta filla da parella, Maria Milena.. Aquí Stravinskii terminou O ruiseñor, pero despois de que o Teatro Libre de Moscova pechase antes da estrea, Diaghilev accedeu a pór en escena a ópera. A estrea en maio de 1914 tivo un éxito moderado; non se cumpriron as altas expectativas dos críticos tras a tumultuosa Consagración da primavera, aínda que outros compositores quedaron impresionados pola emoción da música e o tratamento libre do contrapunto e os temas.

 Obra 
A súa obra abrangue gran cantidade de estilos e formas, compuxo óperas, sinfonías, pequenas pezas para piano e mesmo obras para grupos de jazz. Stravinskii adquiriu fama internacional con tres balé que lle encargou o empresario musical Sergei Diagilev para a súa compañía Ballets Russes de París, estes balés son atrevidos e innovadores, practicamente reinventando o xénero, e continúan a ser hoxe as súas obras máis coñecidas: O paxaro de lume (1910), Petrushka (1911/1947) e A consagración da primavera (1913), na estrea desta última producíronse disturbios e chegou a transformar a estrutura rítmica dos compositores posteriores, ademais de ser a responsable da reputación de Stravinskii como un revolucionario musical.

Despois da súa primeira fase rusa, Stravinskii volveu ó neoclasicismo na década de 1920, as obras deste período tenden a facer uso das formas musicais tradicionais (concerto grosso, fuga, sinfonía), recubertas cun veo de emoción intensa con aparencia de austeridade ou distanciamento, con frecuencia pagando tributo á música dos mestres anteriores como Bach e Tchaikovski.

Na década de 1950 adoptou procedementos serialistas, usando estas novas técnicas durante os seus últimos vinte anos en activo, estas composicións comparten a enerxía rítmica, a construción de ideas melódicas, a claridade da forma e a instrumentalización e expresión vocal coas súas obras anteriores.

Durante a súa carreira publicou unha serie de libros, correntemente coa axuda de colaboradores. En 1936 publicou a súa autobiografía
Chronique de ma vie coa axuda de Walter Nouvel, nesta obra Stravinskii incluíu a famosa frase " a música, pola súa propia natureza, é impotente para expresar nada de seu". Coa colaboración de Alexis Roland-Manuel e Piotr Souvtchinski escribiu as leccións maxistrais que deu na Universidade Harvard no curso 1939-1940, recollidas en 1942 no libro Poétique musicale.

A carreira compositiva de Stravinskii pode dividirse, a grandes trazos, en tres períodos estilísticos:

 Período ruso (c. 1908 – 1919) 
O primeiro período estilístico de Stravinskii (que exclúe algunhas das súas obras menores temperás) comeza con Feu d'artifice (Fogos de artificio) e inclúe os tres ballets compostos para Serguei Diaguilev. Estas tres composición teñen varias características en común: están escritas para unha orquestra extremádamente grande; empregan temas e motivos folclóricos rusos. Tamén exiben un desenvolvemento estilístico considerable, dende L'Oiseau de feu (O paxaro de lume), que enfatiza certas tendencias en Rimsky-Korsakov e conta cun pandiatonicismo notable no terceiro movemento, ao emprego da politonalidadeen Petrushka e as intencionadamente brutais polirritmias e disonancias de Le Sacre du printemps (A consagración da primavera).

Se a intención de Stravinskii era "mandalos a todos ao inferno",Wenborn 1985, p. 17, alude ao seu comentario, sen dar unha fonte específica. entón puido ter clasificado a estrea de Le Sacre du printemps en 1913 como un éxito: é un famoso motín da música clásica e Stravinskii refírese a ela en moitas ocasións na súa autobiografía como un scandale.Stravinsky 1936 Houbo informes de pelexas con puños entre a audiencia e a necesidade de presenza policial durante o segundo acto. O alcance real do tumulto está aberto ao debate e os informes poden ser apócrifos.Véxase Eksteins 1989, pp. 10–16, para unha visión xeral da reportaxe contraditoria do evento polos participantes e a prensa. Outras obras do período ruso inclúen: Le Rossignol; Renard (1916); Histoire du soldat (1918); e Les noces (The Wedding) (1923).

 Período Neoclásico (c. 1920 – 1954) 
A seguinte etapa compositiva de Stravinskii esténdese dende a súa ópera Mavra (1921–22), que é considerada o principio do seu período neoclásico, ata 1952, cando se volveu cara ao serialismo.Walsh 2001. Oedipus Rex (1927), Apollon musagète (1928), e o concerto Dumbarton Oaks (1937–38) continúan o seu plan do estilo musical do século XVIII. Outras obras deste período inclúen tres sinfonías: a Symphonie des Psaumes (1930), Sinfonía en Do (1940) e a Sinfonía en Tres Movementos (1945).

Apollon (1928), Persephone (1933) e Orpheus (1947) exemplifican, non só o retorno de Stravinskii á música do clasicismo, senón tamén a súa exploración de temas do antigo mundo clásico como a mitoloxía grega. En 1951 rematou a súa derradeira obra neoclásica, a ópera The Rake's Progress, con libreto de W. H. Auden que estaba baseado en gravados de William Hogarth. Estreouse en Venecia ese mesmo ano e foi producida por toda Europa durante o ano seguinte, antes de ser posta en escena na Metropolitan Opera de Nova York en 1953.Griffiths, Stravinsky, Craft, and Josipovici 1982, pp. 49–50. Foi porta en escena pola Santa Fe Opera no Stravinsky Festival de 1962, en honor ao 80 aniversario do compositor e foi revivida pola Metropolitan Opera en 1997.

 Período serial (1954–1968) 
Nos anos 50, Stravinskii comezou a empregar técnicas compositivas como o dodecafonismo, a técnica ideada orixinalmente por Arnold Schoenberg.Craft 1982. Primeiramente experimentou con técnicas seriais non-dodecafónicas unha pequena escala vocal e obras de cámara como a Cantata (1952), o Septeto (1953) e Tres cancións para Shakespeare (1953). A primeira das súas composicións baseada nestas técnicas foi In Memoriam Dylan Thomas (1954). Agon (1954–57) foi a primeira das súas obras que incluíu series dodecafónicas, e Canticum Sacrum (1955) foi a primeira peza que contivo un movemento enteiramente baseado nun ton fila.Straus 2001, p. 4. Stravinskii expandiu o seu emprego do dodecafonismo a traballos como Threni (1958) e A Sermon, a Narrative, and a Prayer (1961), que están baseados en textos bíblicos, e The Flood (1962), que mestura bervas de textos bíblicos do Xénese con pasaxes de York e Chester Mystery Plays.

 Notas 

Referencías

 Véxase tamén 

Bibliografía 











  Publicado orixinalmente en inglés por Gollancz en 1936 como Chronicle of My Life. Varias outras edicións e editoriais - 1958, 1962, 1975, 1990.














 Ligazóns externas 
 Fundación Igor Stravinskii, Información oficial sobre o autor. Catálogo Completo  
 Mark McFarland. “Igor Stravinsky.” in Oxford Bibliographies Online: Music. Edited by Bruce Gustavson. Nova York: Oxford University Press, 2011. 

Categoría:Compositores de Rusia
Categoría:Paseo da Fama de Hollywood
Categoría:Nados en 1882
Categoría:Finados en 1971
Categoría:Nados en San Petersburgo
Categoría:Artigos que toda Wikipedia debería ter (Biografías)
Categoría:Compositores de ópera