Idade Antiga

A Idade Antiga é a época histórica que coincide co xurdimento e desenvolvemento das primeiras civilizacións ou civilizacións antigas.

O concepto máis tradicional de historia antiga presta atención ao descubrimento da escrita, que convencionalmente a historiografía considerou o fito que permite marcar o final da Prehistoria e o comezo da Historia, dada a primacía que outorgan ás fontes escritas fronte á cultura material, que estuda co seu propio método a arqueoloxía. Outras orientacións procuran atender ao sistema social ou o nivel técnico. Recentemente, os estudos de xenética de poboacións baseados en distintas técnicas de análises comparativos de ADN e os estudos de antropoloxía lingüística están chegando a reconstruír dun xeito cada vez máis preciso as migracións antigas e a súa herdanza nas poboacións actuais.Un dos principais autores é Luigi Luca Cavalli-Sforza. A divulgación das conclusións de cada un dos estudos adoita dar problemas, ao presentarse con titulares xornalísticos sensacionalistas:La patria se lleva en los genes. Un grupo de investigadores descubre la asombrosa coincidencia del mapa de mutaciones y el geográfico de Europa, El País, 26/11/2008; abusos contra los que suelen advertir los propios genetistas: No hay razas. Desde el punto de vista de la genética, sólo vemos gradientes geográficos (Lluis Quintana-Murci, do Instituto Pasteur de París, citado por Gary Stix Huellas de un pasado lejano, en Investigación y Ciencia, setembro 2008, ISSN 0210136X pax. 19).

Sexa cal for o criterio empregado, coincide que en tempo e lugar uns e outros procesos cristalizaron no comezo da vida urbana (cidades moi superiores en tamaño e diferentes en función ás aldeas neolíticas), a aparición do poder político (palacios, reis), das relixións organizadas (templos, sacerdotes), unha complexa estratificación social, esforzos colectivos de grande envergadura que esixen prestacións de traballo obrigatorio e impostos, e o comercio de longa distancia (todo o que se veu en chamar Revolución urbana);Termo acuñado por Gordon Childe, op. cit. nivel de desenvolvemento social que por primeira vez se acadou na Sumeria do IV milenio a. C., espazo propicio para a constitución das primeiras cidades-estado competitivas a partir do substrato neolítico que levaba xa catro milenios desenvolvéndose no crecente fértil.Termo acuñado por James Henry Breasted. Albert Clay The so-called Fertile Crescent and Desert Bay  A partir delas, e de sucesivos contactos (tanto pacíficos como invasións) de pobos veciños (culturas sedentario-agrícolas ou nómade-gandeiras que se nomean tradicionalmente con termos de validez cuestionada, máis propios de familias lingüísticas que de razas humanas: semitas, camitas, indoeuropeos etc.), fóronse conformando os primeiros estados de grande extensión territorial, ata acadar o tamaño de imperios multinacionais.

Procesos semellantes tiveron lugar en diversos momentos segundo a área xeográfica (sucesivamente Mesopotamia, o val do Nilo, o subcontinente indio, a China, a conca do Mediterráneo, a América precolombiana e o resto de Europa, Asia e África); nalgunhas zonas especialmente illadas, algúns pobos cazadores-recolectores actuais aínda non abandonarían a prehistoria mentres que outros entraron violentamente na idade moderna ou contemporánea da man das colonizacións do século XVI ao XIX.

Os pobos cronoloxicamente contemporáneos da Historia escrita do Mediterráneo oriental poden ser obxecto da Protohistoria, pois as fontes escritas por romanos, gregos, fenicios, hebreos ou exipcios, ademais das fontes arqueolóxicas, permiten facelo.

A Antigüidade clásica localízase no momento de plenitude da civilización grecorromana (século V a.C ao ) ou en sentido amplo, en toda a súa duración (século VIII a.C ao ). Caracterizouse pola definición de innovadores conceptos socio-políticos: os de cidadanía e de liberdade persoal, non para todos, senón para unha minoría sostida polo traballo escravo; a diferenza dos imperios fluviais do Antigo Exipto, Babilonia, India ou China, para os que se definiu a imprecisa categoría de modo de produción asiático, caracterizadas pola existencia dun poder omnímodo na cúspide do imperio e o pago de tributos polas comunidades campesiñas suxeitas a el, pero de condición social libre (pois aínda que exista a escravitude, non representa a forza de traballo principal).Perry Anderson, op. cit.

O final da Idade Antiga na civilización occidental coincide coa caída do Imperio romano de Occidente (no ano 476; o Imperio romano de Oriente sobreviviu toda a Idade Media ata 1453 como Imperio bizantino), aínda que tal descontinuidade non se observa noutras civilizacións. Xa que logo, as divisións posteriores (Idade Media e Idade Moderna) poden considerarse válidos só para aquela; mentres que a maior parte de Asia e África, e con moita máis claridade América, son obxecto na súa historia dunha periodización propia.

Algúns autores culturalistas fan chegar a Antigüidade tardía europea ata os séculos VI e VII, mentres que a escola "mutacionista" francesa esténdea ata algún momento entre os séculos IX e XI. Distintas interpretacións da historia focalízanse en cuestións económicas (transición do modo de produción escravista para o modo de produción feudal, desde a crise do século III); políticas (desaparición do imperio e instalación dos reinos xermánicos desde o século V); ou ideolóxicas, relixiosas (substitución do paganismo politeísta polos monoteísmos teocéntricos: o cristianismo -século IV- e posteriormente o islam -século VII-), filosóficas (filosofía antiga pola medieval) e artísticas (evolución desde a arte antiga -clásica- cara a arte medieval -paleocristiá e prerrománica-).Edward Gibbon, Fustel de Coulanges e Perry Anderson (op. cit.); Henri Pirenne Mahoma e Carlomagno.

As civilizacións da Antigüidade son agrupadas xeograficamente pola historiografía e a arqueoloxía en zonas en que distintos pobos e culturas estiveron especialmente vinculados entre si; aínda que as áreas de influencia de cada unha delas chegaron en moitas ocasións a mesturarse e ir moito máis lonxe, formando imperios de dimensións multicontinentais (o Imperio persa, o de Alexandre Magno e o Imperio romano), talasocracias ('goberno dos mares') ou rutas comerciais e de intercambio de produtos e ideas a longa distancia; aínda que sempre limitadas polo relativo illamento entre elas (obstáculos dos desertos e océanos), que chega a ser radical nalgúns casos (entre o Vello Mundo e o Novo Mundo). A navegación antiga, especialmente a natureza e extensión das expedicións que necesariamente tiveron que realizar as culturas primitivas de Polinesia (polo menos ata a Illa de Pascua), é un asunto aínda polémico. Nalgunhas ocasións recorreuse á arqueoloxía experimental para probar a posibilidade de contactos con América desde o Pacífico. Outros conceptos de aplicación discutida son a prioridade do difusionismo ou do desenvolvemento endóxeno para determinados fenómenos culturais (agricultura, metalurxia, escritura, alfabeto, moeda etc.) e a aplicación do evolucionismo en contextos arqueolóxicos e antropolóxicos.
 Pobos, culturas e civilizacións na Idade Antiga 
miniatura|200px|Tableta de arxila sumeria con escritura cuneiforme de finais do III milenio a. C. A innovación da escritura é de tal magnitude para o desenvolvemento da civilización que se identifica coa historia mesma.
 Próximo Oriente antigo 
O Antigo Oriente Próximo ou Antigo Oriente é o termo utilizado para denominar as zonas de Asia occidental e nordeste de África onde xurdiron as civilizacións anteriores á civilización clásica grecorromana, e que actualmente se denomina Oriente Próximo ou Oriente Medio. Para a mesma rexión, Vere Gordon Childe acuñou a denominación Crecente Fértil, ao definila como a zona onde xurdiu primeiro a Revolución neolítica (VIII milenio a. C.) e posteriormente a Revolución urbana (IV milenio a. C.). Son os actuais países de Iraq, parte de Irán, parte de Turquía, Siria, Líbano, Israel, os Territorios palestinos, Xordania, Arabia e Exipto. Cronoloxicamente, enténdese como un período que vai desde o inicio das civilizacións históricas en torno ao IV milenio a. C. (nesta zona a aparición da escrita, as cidades e os templos é simultánea á Idade de Bronce) ata a expansión do Imperio aqueménida no século VI a. C.

 Mesopotamia antiga 

A desembocadura dos ríos Tigris e Éufrates (os dous ríos -pótamos- no medio -meso- dos cales desenvolveuse este espazo de civilización) na Baixa Mesopotamia deu orixe á acumulación de depósitos aluviais na zona de marismas, que vai gañando paulatinamente terreo ao mar fronte á costa en retroceso do Golfo Pérsico (actualmente a máis de cen quilómetros do lugar que ocupaba no IV milenio a. C., e cos dous ríos confluíntes -Shatt al-Arab-). A zona foi propicia (coa condición de manter unha gran capacidade de organización social para o traballo colectivo na construción de obras hidráulicas como canalizacións), regadío e drenaxes, para o desenvolvemento das cidades-estado sumerias (Ur, Uruk, Eridu, Lagash). Estas, en competencia entre si e cos pobos nómades de estepas e desertos circundantes (os do sur e oeste englobados pola historiografía no amplo concepto étnico de semitas e os do leste na zona irania onde se foi formando a civilización elamita), así como cos núcleos que se foron formando máis ao norte (Babilonia) e máis ao norte aínda na Alta Mesopotamia (Nínive); foron desenvolvendo as características constitutivas da civilización (sociedade complexa) e o estado (superestrutura político-ideolóxica): templo, clase sacerdotal e relixión organizada, fronteira, guerra territorial, exército, propaganda, impostos, burocracia, monarquía, construcións como murallas e cigurats; e o trazo que marca o inicio da historia: o rexistro da memoria na escritura.

A dinámica do crecemento territorial levou á formación de imperios, que na súa pretensión de monopolizar o poder, describíanse a si mesmos como un continuo espacial "entre o mar pequeno e o mar grande" (o Golfo Pérsico e o Mediterráneo), en enumeracións máis ou menos fiables de pobos anexionados, destruídos, dispersados, rexeitados, sometidos, tributarios, ou simplemente socios comerciais, aliados ou contactos diplomáticos.

 Persia antiga 
miniatura|200px|Escultura dun animal fantástico. Persépole.

Cordilleiras, mesetas, estepas e desertos caracterizan un difícil medio físico entre o Éufrates ao leste, o Golfo Pérsico ao sur, o Indo ao leste e os Montes Elburz, o Mar Negro e o río Oxus ao norte. No entanto, tamén son a vía terrestre que conecta o Próximo Oriente coa Asia Central e a Asia Meridional (máis dificilmente, sendo máis usada a conexión marítima); e a través desas zonas, en última instancia, co Extremo Oriente. A extensa rexión persa ou irania cumpriría un papel clave na teoría indoeuropea, de debatida validez, que supuña a existencia dun grupo ancestral de pobos das estepas portadores de trazos comúns (lingüísticos, étnicos, culturais e ata de estrutura de pensamento), esencialmente gandeiros (outorgaban un gran valor a vacas, cabalos e cans), de estrutura social patriarcal, xerarquizada e triádica (visible mesmo no seu panteón de deusesVéxase Deidades triplas ou Tríades indoeuropeas e Hipótese trifuncional), que protagonizaron unha xigantesca expansión que incluiría a conquista da India polos arios; a de Europa polos predecesores de gregos, latinos, celtas, xermanos e eslavos; e a de Mesopotamia, Anatolia, Levante e Exipto por medos e persas.

 Anatolia e Armenia antigas 
miniatura|200px|Creseida de prata. Moeda emitida polo rei Creso de Lida (século VI a. C.)
A península de Anatolia, vía terrestre entre Asia e Europa, da que a separa o estreito do Bósforo e as numerosas illas do Exeo, coas que sempre mantivo un continuo intercambio cultural (do que son mostra os aqueos e troianos do mito homérico), estivo no corazón das innovacións da revolución neolítica e a revolución urbana, desenvolvendo estados poderosos que entraron en relación e competencia cos mesopotámicos e ata cos exipcios. No norte, a costa do Mar Negro (o Ponto para gregos e romanos), acollía mitos como o do vélaro de ouro que se achaba na Cólquida. A cordilleira do Cáucaso pona en contacto coas afastadas chairas eurasiáticas.

 Levante mediterráneo antigo 
miniatura|200px|Ánforas fenicias achadas no Porto de Mazarrón (sueste de España).
A zona costeira máis oriental do Mediterráneo, pola súa localización entre África e Asia e as súas favorables condicións físicas, actuou como un "corredor" entre o mar e o deserto, moi compartimentado, aínda que con vales fluviais de dirección norte-sur (os do Xordán e o Orontes), que posibilitou as comunicacións terrestres entre África, Asia e Europa. Ese papel cumpriuse desde o Paleolítico e o Neolítico (Xericó), e acentuouse coas primeiras civilizacións. Os grandes imperios de Exipto, Mesopotamia e Anatolia tiveron nesta zona a súa zona de contacto xeoestratéxico. O contexto crítico de finais do II milenio a. C. permitiu que se desenvolvesen potentes civilizacións locais de forte personalidade e influencia no desenvolvemento histórico posterior (trazos como o alfabeto ou o monoteísmo), cunha proxección moi superior á súa extensión xeográfica ou poboación.

 Siria, Xordania e Arabia antigas 
miniatura|200px|Vista de O Tesouro desde o desfiladeiro. Petra.
Entre o Tigris e o Monte Líbano comeza unha vasta zona desértica que se estende cara ao sur ata a península Arábiga. Supón un obstáculo insuperable para o desenvolvemento da agricultura máis aló de pequenas zonas de oasis moi dispersos, excepto na zona do Iemen (Arabia Felix -Arabia Feliz-). As actividades económicas que se desenvolveron e permitiron a formación dunha peculiar civilización foron, xa que logo, a gandería nómade e as lucrativas rutas caravaneiras do comercio a longa distancia que conectaban todas as partes do mundo antigo a través dos portos do Mar Vermello, o golfo de Adén e o Golfo Pérsico (abertos ao océano Índico -navegación ata a India e Indonesia-, ao leste de África -onde a relación con Eritrea e Etiopía foi moi estreita- e á costa oriental de Exipto -Berenice-), e cidades do interior como Damasco, Petra ou Palmira (que conectaban co Levante mediterráneo).

 Val do Nilo antigo 
170px|miniatura|Mapa do Antigo Exipto
Exipto é un don do Nilo (Heródoto), pois poucas civilizacións tiveron unha relación tan determinante cun río. A súa crecida anual permite a fertilidade e a altísima densidade de poboación dunha estreita franxa que percorre o despoboado deserto norteafricano (desertizado no período posglacial) desde as cataratas do sur ata o delta do norte. A dualidade entre o Alto Exipto e o Baixo Exipto forxou, sobre unha sociedade campesiña extraordinariamente estable e vinculada polo traballo colectivo nas obras hidráulicas, unhas institucións e unha cultura caracterizadas pola sacralización da figura do faraón, a fortaleza dos templos, unha eficaz burocracia e unha complexa relixión do máis aló. Dentro dunha gran continuidade ao longo de milenios (que ás veces se interpretou como homoxeneidade ou ata estereotipación, con escasísimas excepcións -o período de Amarna-), mantívose unha repetida dialéctica entre a unidade e a disgregación no devir cíclico das fases da historia exipcia, con períodos de esplendor e de crise.

 Mediterráneo e Europa antigos 

 Pobos prerromanos
 Pobos colonizadores
 Orientalizante
 Helenismo
 Romanización
 Grecia antiga 
miniatura|200px|O Partenón, Atenas, século V a.C É o edificio máis representativo da cultura helena, a súa construción foi ordenada polo político grego Pericles, custou aproximadamente trinta millóns de dracmas, o equivalente a unha cifra astronómica de diñeiro, aínda para os estándares modernos. Consiste nunha obra mestra da arte e arquitectura, como tamén da enxeñería: a súa estrutura resistente; os recursos da perspectiva e a súa decoración, utilizados (as) na súa estética, fano merecedor de tal título.

Hélade é o concepto xeográfico e cultural que abarcaba na Antigüidade clásica o territorio habitado polos gregos ou helenos, máis amplo que a actual Grecia, e que comprendería o territorio continental europeo que vai desde o Peloponeso o sur ata unha difusa separación con Macedonia, Tracia e Epiro ao norte; ademais das illas do mar Exeo e do mar Xónico e a costa occidental da actual Turquía (Xonia) ata o Helesponto. Tamén se asimilaban ao concepto de Hélade as colonias gregas establecidas por todo o Mediterráneo; e tamén podían entenderse próximos a el os extensos territorios das monarquías helenísticas de Exipto e o Próximo Oriente, que en maior ou menor medida foran helenizados.

 Illas do Mediterráneo antigo 
Moitos mitos gregos situábanse en costas ou illas situadas nun indefinido «extremo Occidente» (Vulcano -Hefesto-, Traballos de Hércules -Heracles, Columnas de Hércules, Gerion, Atlas-, Atlántida, Xardín das Hespérides, Odisea -Ciclopes, Lestrigones, Sereas, Escila e Caribdis, Ogigia, Lotófagos-); outros situábanse en dirección menos clara, ou máis ben no Mediterráneo oriental (cara ao Mar Negro -a Cólquida das viaxes de Xasón, os Argonautas e o Vélaro de ouro-, o sur do Exeo -a Creta de Minos, Dédalo, Ícaro, e o Minotauro vencido polo ateniense Teseo; ou do rapto de Europa- ou o Chipre do nacemento de Afrodita).
Chipre antigo 
 Historia de Chipre.
Illas do Mediterráneo Occidental antigo 
miniatura|200px|Templo élimo de Segesta, en Sicilia.
 Megalitismo.
 Historia de Córsega.
 Corsos.
 Historia de Sardeña.
 Sardos.
 Historia de Sicilia (Sicilia).
 Sículos.
 Sicanos.
 Élimos.
 Illas Eolias.
 Historia das Baleares (Illas Baleares -baleáricos, hondeiros baleares, Quinto Cecilio Metelo Baleárico-).
 Historia de Malta.
 Gozo.
 Xerba.
 Batalla de Alalia.
 Magna Grecia.
 Expedición a Sicilia.
 Guerras púnicas.

 África Noroccidental antiga 

 Libiofenicios.
 Cartago.
 Reino de Mauritania.
 Reino de Numidia.
 Guanches.
 Lingua bérber.

 Europa Occidental antiga 
miniatura|200px|Vallum Hadriani (Muro de Adriano), en Britania.
 Xermanos.
 Bretóns.
 Pictos.
 Hibernios.
 Celtas.
 Galos.
 Historia antiga da Península Ibérica.
 Pobos prerromanos da Península Ibérica.
 Tartessos.
 Pobos contemporáneos á conquista romana de Hispania:
 Pobos da zona oriental e meridional (franxa mediterránea, Pireneos, val do Ebro, Cordilleiras Béticas e val do Guadalquivir), xenericamente denominados iberos: laietanos, ausetanos, lacetanos, indixetes, ilerxetes, iacetanos -relacionados máis ben cos aquitanos-, suesetanos, sedetanos, edetanos, ilercavóns, turdetanos, túrdulos, contestanos, oretanos, bastetanos etc.
 Pobos da zona occidental (actual Portugal) e central (Meseta Central e o Sistema Ibérico): célticos, lusitanos, vetóns, carpetanos, celtiberos, vacceos etc.
 Pobos da zona norte ou franxa cantábrica: galaicos, ástures, cántabros, autrigóns, várdulos, turmogos, beróns, caristios, vascóns etc.
Véxase tamén: Britania, Galia, Xermania, Hispania romana, Provincia romana e Linguas paleohispánicas

 Italia e Roma antigas 
miniatura|200px|Molde de cadáver humano e obxectos diversos de Pompeia.

 Hirpinos.
 Taurinos.
 Lígures.
 Samnitas.
 Ecuos.
 Volscos.
 Etruscos.
 Sabinos.
 Latinos.

O Imperio romano tivo un impacto moi superior á súa propia extensión espacial (case 6 millóns de quilómetros cadrados, xa de seu unha das maiores entre os imperios de todos os tempos) Bruce Gordon  (2005).. e á súa duración temporal (do 27 a. C. ao 476 d. C. en Occidente e ata o 1453 en Oriente); por ser a institución política e a formación económico social decisiva para a conformación da civilización occidental, que en boa medida pode considerarse unha pervivencia súa. A través dela perviviron os seus conceptos xurídicos e institucionais (dereito romano, municipio romano, provincia romana, senado romano...), artísticos e culturais (arte e cultura clásica, urbanismo romano, vía romana, teatro romano, termas, acuedutos...) e o propio idioma (o latín). A romanización foi un proceso que tivo moito de sincrético, posto que incorporaba trazos culturais dos pobos conquistados. Moi especialmente identificouse coa civilización grega, á que Roma recoñecía como superior á súa propia, excepto en cuestións políticas e militares (Ex Oriente Lux, Ex Occidente Dux). Sven-Tage Teodorsson:EX ORIENTE LUX, EX OCCIDENTE DUX: GREGOS, CARTAGINESES E ROMANOS EN CONTACTO E CONFLITO  No seu período final, a achega xudeucristiana foi decisiva.

 Balcáns e Europa Oriental antigos 
miniatura|200px|Base do Obelisco de Teodosio en Constantinopla, a Nova Roma creada na antiga colonia grega de Bizancio, nunha localización de excepcional valor estratéxico. Aparece o seu corte imperial presidida por un crismón. Tras a crise do século III que inicia unha secular transición do escravismo ao feudalismo, o Baixo Imperio romano desenvolveu a nova estrutura política do Dominado coas reformas de Diocleciano, se cristianizou a partir do edicto de Milán de Constantino (313) e dividiuse entre un Occidente ruralizado e sometido ás invasións xermánicas do século V e un Oriente que resistiu e prolongouse durante toda a Idade Media convertido en Imperio bizantino.
 Primeiras civilizacións metalúrxicas do sueste de Europa.
 Ilirios.
 Peonios.
 Dacios.
 Macedonios.
 Tracios.
 Escitas.
 Sármatas.
 Vendos (venedi ou proto eslavos).
 Reino de Epiro.
 Guerras pírricas.
 Guerras ilíricas.
 Pannonia.
 Iliria.
 Ilírico.
 Dalmacia.
 Tracia.
 Dacia.
 Escitia.
 Ponto.

 Eurasia Setentrional antiga 
 Linguas urálicas
 Linguas uralo-altaicas
 Linguas altaicas
 Linguas ugrofinesas
 Linguas samoiedas
 Asia Central e Meridional antigas 
miniatura|200px|Representación moderna dunha pasaxe do Mahabharata (Guerra de Kurukshetra), xunto ao texto en sánscrito.
As estepas da Asia Central tiveron historicamente unha estreita relación (dialéctica de pobos nómades e sedentarios) coa chaira do Indostán, e esta co a Península do Decán. A conexión por terra co Oriente Medio a través dos desertos de Irán foi, en cambio, máis comprometida, mentres que a navegación polo mar Arábigo permitiu rutas máis fluídas. No entanto, todas elas foron experimentadas, ás veces no transcurso da mesma expedición, como foi o caso da de Alexandre o Grande (326 a. C).
 Asia Central.
 Asia Meridional.
 Cultura do val do Indo.
 Arios.
 Magadha.
 Imperio Mauria.
 Linguas indoeuropeas.
 Sánscrito.
 Linguas elamo-drávidas.
 Pobos turcos.
 Hunos.
 Escitas.
 Civilización do Oxus (complexo arqueolóxico Bactria-Margiana).
 Cultura de Andronovo.
 Corasmia.
 Bactriana.
 Sogdiana.
 Margiana.
 Beluchistán.
 Gedrosia.
 Tocarios.
 Imperio Cuxano.

miniatura|200px|Buda de estilo Gandhara (século I).
 Historia de Afganistán.
 Historia de Uzbekistán.
 Historia de Turcomenistán.
 Historia de Taxiquistán.
 Historia de Paquistán.
 Historia da India.
 Ruta da seda.
 Hinduísmo.
 Vedas.
 Mahabharata.
 Ramaiana.
 Budismo.
 Xainismo.
 Greco-budismo.
 Nestorianismo.

 Extremo Oriente antigo 
miniatura|200px|Inscrición antiga en caracteres chineses sobre cuncha de tartaruga.
O illamento xeográfico desta zona está marcado polas máis altas cordilleiras do mundo: o Himalaia, o Altai, o Hindu Kush, o Tian Shan, o Pamir e o Caracorum; e algúns dos máis extensos e secos desertos: o Taklamakan e o Gobi. Ata as comunicacións marítimas entre a India e a China son dificultosas (exposición aos monzóns, prolongada navegación pola interposición da península de Indochina e a península de Malaca que obriga a cruzar por zonas como o estreito de Sunda ou o estreito de Malaca). Aínda así, existiron contactos, como testemuña a continuidade de rutas comerciais e a difusión de tecnoloxías, alfabetos e relixións (o hinduísmo ao Sueste asiático e o budismo no Tíbet, na China e no Xapón). No entanto, a dificultade dese contacto percibíase como resultado dunha viaxe de dimensións míticas 
(Viaxe o Oeste).
 Historia da China.
 Historia do Xapón.
 Historia de Corea.
 Historia de Vietnam.
 Historia de Tailandia.
 Historia de Camboxa.
 Historia de Laos.
 Historia de Indonesia.
 Historia de Birmania.
 Historia do Tíbet.
 Historia de Mongolia.
 Linguas sino-tibetanas.
 Linguas turcas.
 Linguas mongólicas.
 Linguas altaicas.
 Linguas tungús.
 Linguas austronesias.
 Linguas malaio-polinesias.

miniatura|200px|Figura de finais do período Jomon (Xapón, do X milenio a. C. ao século III a. C.).
 Tocarios.
 Pobo mongol
 Ordos.
 Oriatos.
 Pobos turcos.
 Pobos tunguses.
 Hunos.
 Pobo uigur.
 Xiongnu.
 Etnia han.
 Ainus.
 Xaponeses.
 Coreanos.
 Cingales.
 Xavanes.
 Malaios.
 Tagalos.
 Camboxanos.
 Vietnamitas.
 Relixión tradicional chinesa.
 Mitoloxía chinesa.
 Confucianismo.
 Taoísmo.
 Budismo.
 Mahayana.
 Mitoloxía xaponesa.
 Xintoísmo.
 Zen.
 Hinduización da Península IndochinaVéxase tamén Escuela francesa de Extremo Oriente.

 África subsahariana antiga 
miniatura|200px|Xinete de terracota. Cultura Nok (actual Nixeria).
O deserto do Sáhara e as dificultades do curso superior do Nilo supuxeron dúas formidables barreiras xeográficas que provocaron unha descontinuidade cultural moi importante entre o norte de África e a África subsahariana. No entanto, foron o suficientemente permeables como para permitir o contacto mediante rutas caravaneiras coa zona do río Níxer e o golfo de Guinea, e o contacto a través do Mar Vermello con Eritrea e Etiopía, zonas fortemente vinculadas á península Arábiga. O caso especial de Madagascar é consecuencia da procedencia da poboación malgaxe, relacionada a través do océano Índico con outras poboacións malaio-polinesias.
 África subsahariana.
 Historia de África.
 Cultura Nok.
 Pobos bantús.
 Expansión bantú.
 Khoisan.
 Expansión afroasiática.
 Linguas chadianas.
 Linguas cuchitas.
 Linguas omóticas.

 América antiga 

 Norteamérica e Mesoamérica antigas 

 Cultura olmeca.
 Bloque de Cascajal.
 Mitoloxía olmeca.
 Pobo mixteco.
 Zapotecos.
 Cultura Adena.
 Civilización maia.
 Cuicuilco.

 Caribe antigo 

 Banwari Trace.
 Pobo Ortoiroide.
 Cultura Saladoide.
 Pobo caribe.
 Pobo taíno.
 Etnia Galibi ou Galibis.
 Suramérica antiga 

 Antigo Perú.
 Épocas preincaicas.
 Cultura paracas.
 Cultura Chavín.
 Caral.

 Oceanía antiga 
 Oceanía.
 Océano Pacífico.
 Historia de Oceanía.
 Melanesia.
 Polinesia.
 Micronesia.
 Lapita.
 Historia de Tonga.
 Aborixe australiano.
 Pobo maorí.
 Mitoloxía samoana.
 Relixión hawaiana.
 Tangaloa.
 Linguas austronesias.
 Linguas malaio-polinesias.
 Linguas oceánicas.

 Mapas e cronoloxía da Idade Antiga 
miniatura|centro|750px|O Vello Mundo cara o século VI a. C.
miniatura|centro|750px|Extensión das distintas civilizacións cara no ano 300.
 Formacións históricas en torno ao espazo mediterráneo 
 Século ou Milenio  Grecia  Península Itálica  Península Ibérica  Noroeste de África  Exipto  Levante e Asia Menor  Mesopotamia  Irán e Asia Central V milenio a. C.     Neolítico (prehistórico)<p>Cerámica cardial   Período predinástico de Exipto   Período do Obeid  IV milenio a. C.     Neolítico<p>(prehistórico)<p>Cultura dos sepulcros de fosa    Período protodinástico de Exipto  Período de Uruk<p>Período Yemdet Nasr    Período de Uruk<p>Período Yemdet Nasr  Civilización proto-elamita  III milenio a. C.  Civilización cicládica<p>Civilización minoica  Cultura do vaso campaniforme<p>(prehistórica)  Calcolítico (prehistórico)<p>Cultura do vaso campaniforme<p>Megalitismo<p>Los Millares    Período arcaico de Exipto<p>Imperio Antigo<p>Primeiro Período Intermedio  Imperio acadio  Período Dinástico Arcaico<p>Cidades sumerias<p>Imperio acadio<p>Renacemento sumerio  Civilización proto-elamita<p>Imperio acadio<p>Renacemento sumerio II milenio a. C.  Grecia  Península Itálica  Península Ibérica  Noroeste de África  Exipto  Levante e Anatolia  Mesopotamia  Irán e Asia Central século XX a. C.  Civilización minoica    Idade de Bronce (prehistórica)    Imperio Medio  Hititas  Imperio asirio  Elam Século XIX a. C.  Civilización minoica   El Argar<p>(prehistórica, Sueste)     Imperio Medio Imperio asirio  Imperio asirio  Elam Século XVIII a. C.  Civilización minoica    Cultura dos Motillas<p>(prehistórica, Meseta Sur)    Imperio Medio<p>Segundo Período Intermedio  Hititas<p>Hurritas<p>Alepo  Imperio babilónico  Elam Século XVII a. C.  Civilización minoica    Cogotas I<p>(prehistórica, Meseta Norte)   Segundo Período Intermedio<p>Hicsos  Hititas<p>Hurritas<p>Alepo  Imperio babilónico  Elam Século XVI a. C.   Civilización minoica    Vila Nova (prehistórica, Desembocadura do Teixo)   Segundo Período Intermedio<p>Imperio Novo Hititas<p> Mitanni  Mitanni <p> Kassitas  Elam Século XV a. C.  Civilización minoica<p>Micénicos   Cultura dos Terramaras<p>(prehistórica)   Atalaia (prehistórica, Suroeste)    Imperio Novo  Hititas<p>Mitanni<p>Imperio Novo  Mitanni <p> Kassitas  Elam Século XIV a. C.  Civilización minoica<p>Micénicos   Cultura dos Terramaras<p>(prehistórica)    Cultura pretalaiótica (prehistórica, Baleares)    Imperio Novo  Hititas<p>Imperio Novo  Imperio medio asirio  Elam Século XIII a. C.   Micénicos<p>Pobos do Mar  Cultura dos Campos de Urnas<p>Pobos itálicos<p>(osco-umbros, latino-faletos,<p>vénetos etc.;<p>prehistóricos) Cultura talaiótica (Baleares)<p>(prehistórica)   Imperio Novo<p>Pobos do Mar  Hititas<p>Imperio Novo<p>Pobos do Mar<p>Batalla de Qadesh  Imperio medio asirio  Elam século XII a. C.   Idade Escura<p>Dorios  Pobos itálicos<p>(prehistóricos)  Cultura dos Campos de Urnas<p>(prehistórica, Nordeste)   Imperio Novo  Frixia<p>Lidia<p>Hititas<p>Fenicios<p>Filisteos<p>Arameos  Imperio medio asirio<p>Arameos  Elam<p>Imperio medio asirio Século XI a. C.   Idade Escura<p>Xonios  Pobos itálicos<p>(prehistóricos)  Fundación de Cádiz<p>(protohistoria)    Imperio Novo<p>Terceiro Período Intermedio de Exipto   Frixia<p>Lidia<p>Fenicios<p>Reino de Israel<p>Arameos  Arameos  Elam I milenio a. C.  Grecia  Península Itálica  Península Ibérica  Noroeste de África  Exipto  Levante e Anatolia  Mesopotamia  Irán e Asia Central Século X a. C.   Idade escura  Pobos itálicos<p>(prehistóricos)  Idade de Ferro (prehistórica e protohistórica)    Terceiro Período Intermedio de Exipto   Frixia<p>Lidia<p>Fenicios<p>Reino de Israel<p>Reino de Xudá  Arameos  Elam Século lo IX a. C.   Idade Escura  Galos<p>Etruscos<p>Pobos itálicos<p>(prehistóricos e protohistóricos)  Preiberos<p>Celtas  Colonización fenicia<p>Fundación de Cartago  Terceiro Período Intermedio de Exipto  Frixia<p>Lidia<p>Fenicios<p>Reino de Israel<p>Reino de Xudá  Imperio novo asirio  Imperio novo asirio Século VIII a. C.  Época arcaica<p>Primeira Olimpiada<p>Homero<p>Colonización grega<p>Liga xonia  Galos<p>Etruscos<p>Fundación de Roma<p>Colonias gregas  Celtas<p>Colonias gregas<p>Colonias fenicias<p>Iberos<p>Tartessos  Colonización fenicia<p>Cartago  Terceiro Período Intermedio de Exipto<p>Imperio novo asirio    Frixia<p>Lidia<p>Catividade de Nínive<p>Imperio novo asirio<p>Urartu  Imperio novo asirio  Elam<p>Imperio medo Século VII a. C.  Época arcaica<p>Tiranías<p>Lexisladores gregos Etruscos<p>Monarquía romana<p>Samnitas<p>Magna Grecia  Celtas<p>Colonias gregas<p>Colonias fenicias<p>Iberos<p>Tartessos Colonias fenicias<p>Cartago  Terceiro Período Intermedio de Exipto<p>Imperio novo asirio<p>Período tardío de Exipto (Saíta)  Frixia<p>Lidia<p>Imperio asirio<p>Imperio neobabilónico<p>Fenicios  Imperio novo asirio<p>Imperio neobabilónico  Imperio novo asirio<p>Imperio neobabilónico<p>Imperio medo Século VI a. C.  Época arcaica<p>Tiranías<p>Democracia ateniense<p>Imperio aqueménida  Etruscos<p>Samnitas<p>Monarquía romana<p>República romana<p>Magna Grecia  Celtas<p>Colonización grega<p>Iberos<p>Tartessos<p>Imperio cartaxinés  Batalla de Alalia<p>Imperio cartaxinés  Período tardío de Exipto (Saíta)<p>Imperio aqueménida  Cativerio de Babilonia<p>Imperio neobabilónico<p>Imperio aqueménida Imperio neobabilónico<p>Imperio aqueménida  Imperio aqueménida Século V a. C.   Imperio aqueménida<p>Revolta xonica<p>Guerras Médicas<p>Século de Pericles<p>Liga de Delos<p>Liga do Peloponeso<p>Guerra do Peloponeso  Etruscos<p>Samnitas<p>República romana<p>Magna Grecia  Celtas<p>Colonización grega<p>Imperio cartaxinés<p>Iberos  Imperio cartaxinés  Imperio aqueménida  Imperio aqueménida  Imperio aqueménida  Imperio aqueménida Século IV a. C.   Batalla de Queronea<p>Imperio de Alexandre  Etruscos<p>Sitio de Veies<p>Guerras samnitas<p>República Romana<p>Magna Grecia  Celtas<p>Colonización grega<p>Imperio cartaxinés<p>Iberos  Imperio cartaxinés  Sitio de Gaza<p>Imperio de Alexandre  Batalla do Gránico<p>Batalla de Issos<p>Sitio de Tiro<p>Imperio de Alexandre  Batalla de Gaugamela<p>Imperio de Alexandre  Sitio da Rocha Sogdiana<p>Imperio de Alexandre Século III a. C.   Reino de Macedonia<p>Reino de Epiro<p>Liga Aquea<p>Liga Etolia  Guerras Pírricas<p>Imperio cartaxinés<p>Guerras púnicas<p>República romana  Pobos prerromanos<p>Colonias gregas<p>Imperio cartaxinés<p>Guerras púnicas<p>República Romana  Imperio cartaxinés<p>Guerras púnicas<p>República romana  Dinastía tolemaica  Imperio seléucida<p>Reino de Pérgamo  Imperio seléucida  Imperio seléucida<p>Partos<p>Grecobactrianos<p>Reino indogrego Século II a. C.   Reino de Macedonia<p>Reino de Epiro<p>Liga Aquea<p>Liga Etolia<p>Guerras Macedónicas<p>República romana  República romana  Celtiberos e Lusitanos<p>Sitio de Numancia<p>República romana<p>Cántabros e ástures  República romana<p>Reino de Numidia<p>Reino de Mauritania  Dinastía tolemaica  Reino de Pérgamo<p>Reino de Armenia<p>Reino do Ponto<p>Macabeos<p>Nabateos  Imperio seléucida<p>Partos  Partos<p>Grecobactrianos<p>Reino indogrego Século I a. C.   República romana<p>Alto Imperio Romano  República romana<p>Alto Imperio Romano  República romana<p>Cántabros e ástures<p>Guerras cántabras<p>Alto Imperio Romano  República romana<p>Alto Imperio Romano<p>Reino de Numidia<p>Reino de Mauritania  Dinastía tolemaica<p>Batalla de Actium<p>Alto Imperio Romano  Guerras Mitridáticas<p>República romana<p>Alto Imperio Romano<p>Nabateos  Partos  Partos<p>Tocarios<p>Indogregos I milenio  Grecia  Península Itálica  Península Ibérica  Noroeste de África  Exipto  Levante e Anatolia  Mesopotamia  Irán e Asia Central Século I   Alto Imperio romano  Alto Imperio romano  Alto Imperio romano  Alto Imperio romano<p>Reino de Numidia<p>Reino de Mauritania  Alto Imperio romano  Alto Imperio romano<p>Primeira guerra xudeo-romana<p>Nabateos  Partos  Partos<p>Tocarios<p>Indogregos Século II   Alto Imperio romano  Alto Imperio romano  Alto Imperio romano  Alto Imperio romano  Alto Imperio romano  Alto Imperio romano  Partos<p>Alto Imperio romano  Partos<p>Imperio Cuxano Século III   Baixo Imperio romano  Baixo Imperio romano  Baixo Imperio romano  Baixo Imperio romano  Baixo Imperio romano<p>Imperio de Palmira  Baixo Imperio romano<p>Imperio de Palmira  Imperio sasánida<p>Baixo Imperio romano<p>Imperio de Palmira  Imperio sasánida<p>Imperio Cuxano Século IV   Imperio Romano de Oriente  Imperio Romano de Occidente  Imperio Romano de Occidente  Imperio Romano de Occidente  Imperio Romano de Oriente  Imperio Romano de Oriente  Imperio sasánida<p>Imperio Romano de Oriente  Imperio sasánida<p>Imperio Cuxano Século V   Imperio Romano de Oriente  Caída do Imperio Romano de Occidente<p>Ostrogodos  Invasións xermánicas<p>Reino suevo<p>Reino visigodo de Tolosa  Reino vándalo de África  Imperio romano de Oriente  Imperio romano de Oriente  Imperio sasánida<p>Imperio romano de Oriente  Imperio sasánida<p>Heftalita
Estados en torno o Mediterráneo cara o año 180 a. C.

 Táboa cronolóxica por continentes 
<table border="2" width="99%" cellpadding="2" cellspacing="2" bordercolor="#000000">
<tr>
Cronoloxía
Europa
África
Asia
América
Oceanía
</tr>
Europa Occidental
Europa Oriental
Norte de África
Oriente Próximo
Extremo Oriente
Norteamérica
Suramérica
Australia
Pacífico

 Antigo Exipto
 Sumeria
 India antiga
 China antiga
 Cretenses
 Micenas

 Hititas
 Semitas

 Acadios
 Babilónicos
 Asirios
 Xapón antigo

 Etruscos
 Grecia antiga
 Imperio persa 

 Roma antiga

 Cartaxinenses

Imperio persa 

<tr>

Imperio romano

Imperio sasánida 

</table>

 Ficción 
 Literatura 
William Shakespeare compuxo varias obras teatrais con ambientación na Antigüidade:
The Tragedy of Julius Caesar  (A traxedia de Xulio César ), Antony and Cleopatra (Antonio e Cleopatra), Coriolano, Titus Andrónicus etc.
Cervantes fixo o propio en El cerco de Numancia (O cerco de Numancia ); pero foi máis usual no teatro clásico francés: Pierre Corneille (Horacio, Cinna etc.) e Jean Racine (La Thébaïde -A Tebaida -), Andrómaca, Fedra etc.), a partir do cal -e baseándose en modelos clásicos e en textos antigos de Terencio e Plauto- fixáronse as convencións académicas que fixaron o modelo do teatro neoclásico do século XVIII.

A novela histórica xurdida no romanticismo tivo na Idade Media o seu principal escenario (véxase medievalismo), pero tamén se buscou a ambientación en distintas civilizacións da Idade Antiga.

Moitas das novelas adaptáronse ao cine ou a televisión:

 Sinuhe egyptiläinen  Sinuhé, o exipcio, de Mika Waltari.
 Creación (novela), de Gore Vidal.
 Alexandros, de Valerio Massimo Manfredi.
 The Last Days of Pompeii (Os últimos días de Pompeya ), de Edward Bulwer-Lytton.
 Ben-Hur, de Lewis Wallace.
 Quo vadis?, de Henryk Sienkiewicz.
 I Claudius (Eu, Claudio ) e Claudius the God and his wife Messalina (Claudio, o deus, e a súa esposa Mesalina ), de Robert Graves.
 Julian, de Gore Vidal.
O éxito editorial dos temas históricos multiplicou a aparición de best-séllers do xénero, sobre todo os relacionados coa historia militar de Roma.Artigo sobre o asunto en El País, 17 de xaneiro de 2009. Cita tres exemplos de recente aparición: Centurión (de Simon Scarrow. Barcelona: Edhasa, 2008), A aguia da Novena Lexión (de Rosemary Sutcliff. Barcelona: Plataforma, 2008) e César, as cinzas da República (de Gisbert Haefs. Barcelona: Edhasa, 2008).

 Cine 
 Intolerance (Intolerancia ).
 Land of the pharaohs (Terra de faraóns  de Howard Hawks (1955). A popularidade da exiptomanía produciu moitas películas cuxa relación co antigo Exipto é máis ben lateral (como as numerosas versións de The Mummy (A momia ), desde a de Karl Freund -1932-).
 300 (filme). Existe unha versión anterior do mesmo suceso The 300 Spartans, 1962).
 Alexander sobre Alexandre o Grande.
 Cabiria de Giovanni Pastrone (1914).
 Espartaco de Stanley Kubrick (1960).
 Golfus de Roma (A Funny Thing Happened on the Way to the Forum).
 Cleopatra.
 Caligula.
 Satiricón.
 The Fall of the Roman Empire  (A caída do Imperio romano ) de Anthony Mann (1964).
 Gladiator The Last Legion (A última lexión ) .
A adaptación de mitos da idade antiga deu orixe a un xénero cinematográfico especial: Troia, Clash of the Titans (Furia de titáns ), Jason and the Argonauts (Xasón e os argonautas ) etc., así como o cine bíblico: The Ten Commandments (Os dez mandamentos ) (de Cecil B. DeMille, 1923 e 1956), Solomon and Sheba (Salomón e a raíña de Saba), Samson and Delilah (Sansón e Dalila) etc.

Tamén distintas adaptacións dos evanxeos: (The Greatest Story Ever Told (A historia máis grande xamais contada ), The Robe (A túnica sacra), The Passion of the Christ (A Paixón de Cristo ) etc.

Co nome de peplum (do grego "πεπλον" -peplo-) desígnase a un subxénero cinematográfico en que a ambientación na Antigüidade é unha simple escusa para unha película de aventuras de baixo orzamento na que os anacronismos e outras incongruencias á historia son abundantes (Hércules, de 1958, e Ercole, Sansone, Maciste e Ursus gli invincibili (Hércules, Sansón, Maciste e Ursus), de 1964). As características do xénero propiciou a realización de numerosas secuelas e parodias.

Tanto estas como as de maior nivel popularmente recibiron o nome de «películas de romanos» (aínda que fosen ambientadas na época grega ou calquera outra época antiga), e o seu visionado nos «cines de barrio» de sesión continua e dobre programa, ou nos cines de verán tivo un notable papel na educación sentimental da mocidade desde finais dos anos cincuenta ata os setenta, reflectido en obras como as de Terenci Moix (exiptómano e mitómano en concreto de Elizabeth Taylor, actriz que representou a Cleopatra). Joaquín Sabina ten unha canción titulada Una de romanos, caracterizada pola nostalxia da mocidade pasada.
 Televisión 
 I, Claudius (Eu, Claudio ) Yo, Claudio título co que se pasou en España
 Roma (serie de televisión) Rome no orixinal .
 Historieta 
 300 (1998, cómic de Frank Miller), no que está baseada a película.
 Asterix (tamén adaptado ao cine)
 El Jabato Fiction set in ancient Rome (en inglés)
 Fiction set in ancient Greece (en inglés)

 Notas 

 Véxase tamén 

 Bibliografía 

 Fustel de Coulanges: La Cité antique, 1864.
 Vere Gordon Childe: Los orígenes de la civilización, 1936.
 Georges Duby: Atlas histórico mundial [Larouse, 1987]. Barcelona: Debate, 1989. ISBN 84-7444-349-0.
 Henri Frankfort e outros: El pensamiento prefilosófico, 1946.
 C. W. Ceram: Dioses, tumbas y sabios, 1949.
 Ángel Montenegro (coord.): Egipto y los grandes imperios e Antiguos imperios orientales, vols. 4 e 5 de Gran Historia Universal, 1986. Madrid: Nájera. 
 Samuel Noah Kramer: La historia empieza en Sumer, 1965.
 Chester Starr: Historia del mundo antiguo [1965]. Madrid: Akal, 1974. ISBN 84-7339-032-6.
 Perry Anderson: Transiciones de la Antigüedad al feudalismo [1974]. Madrid: Siglo XXI, 1986. ISBN 84-323-0355-0.
 Georg Schwarz: Kulturexperimente im Altertum'', Berlín 2010.

 Outros artigos 
 Arte da antigüidade.
 Historia da ciencia.
 Historia da tecnoloxía.
 Ligazóns externas 
 www.artehistoria.es .
 Mapas históricos de Civilizacións Antigas  .

Categoría:Idade Antiga