Lusitania

A Lusitania (en ) ou Hispania Lusitana foi unha antiga provincia romana na Península Ibérica onde se atopa o moderno Portugal (ao sur do río Douro) e parte do oeste de España (a actual comunidade autónoma de Estremadura) e unha parte da provincia de Salamanca. Foi nomeado así polos Lusitani ou lusitanos (un pobo protoindoeuropeo).

A súa capital foi  Emerita Augusta (actualmente Mérida, España), e foi inicialmente parte da provincia romana de Hispania Ulterior, antes de converterse en provincia independente. Os romanos chegaron por primeira vez ao territorio a mediados do século II a.C. Seguiu unha  guerra con tribos lusitanas do 155 ao 139 a.C. No 27 a.C., creouse a provincia. 

 Orixe do nome 
A etimoloxía do nome dos Lusitanos (que deu o nome á provincia romana) non está clara. A etimoloxía popular conectou o nome a un suposto semideus romano Lusus, mentres que algúns eruditos modernos primitivos suxeriron que "Lus" era unha forma do celta Lugus seguido da raíz (non confirmada)  *tan-, que supostamente significaba "tribo", mentres que outros derivan o nome de Lucis, un antigo pobo mencionado na Ora maritima de Avieno (século IV d.C.) e de "tan" (-stan en  iraniano), ou de "tain", que significa "unha rexión" ou que implica "un país de augas" , unha palabra raíz que anteriormente significaba príncipe ou gobernador soberano dunha rexión.

Antigos romanos, como Plinio o Vello (Historia natuaral, Nat. 3.5 3.5) e Varrón (116 – 27 BC, citado por Plinio), especulou que o nome "Lusitania" tiña orixes romanas, como cando Plinio di "lusum enim Liberi Patris aut lyssam cum eo bacchantium nomen dedisse Lusitaniae et Pana praefectum eius universae" .

Lusus normalmente tradúcese como "partida" ou "xogo", mentres que "lyssa" é un préstamo do  grego λυσσα, "frenesí" ou "rabia", e ás veces a rabia personificada, para poetas posteriores, Lusus e Lyssa convértense en compañeiros de carne e sangue (incluso nenos) de  Bacchus. A epopea de Luís de Camões, Os Lusíadas (1572), que retrata a Lusus como o fundador de Lusitania, estende estas ideas, que non teñen conexión coa etimoloxía moderna.

Na súa obra, Geographica, o xeógrafo clásico Estrabón (morto ao redor do 24 d.C.) suxire que se produciu un cambio no uso do nome "lusitano". Menciona un grupo que xa fora chamado "lusitanos" vivindo ao norte do río Douro, pero foron chamados no seu día "Callacans".Strabo, Geography, Book III, Chapter 4, paragraph 20

 Lusitanos 

Os lusitanos, que eran  indoeuropeos, establecéronse na rexión no século VI a.C., pero os historiadores e os arqueólogos aínda están indecisos sobre o seu etnoxénese. Algúns autores modernos considéranos un pobo indíxena que foi celticizado culturalmente e posiblemente tamén a través de matrimonios mixtos.

A arqueóloga Scarlat Lambrino defendeu a posición de que os lusitanos eran un grupo tribal de orixe celta relacionado cos Lusóns (unha tribo que habitaba o leste de  Iberia). Algúns afirmaron que ambas tribos viñan das montañas suízas. Outros argumentan que as probas sinalan que os lusitanos son unha tribo ibérica nativa, resultante do matrimonio entre diferentes tribos locais.

A primeira área colonizada polos lusitanos foi probablemente o val do Douro e a rexión da provincia de Beira Alta (hoxe Portugal), en Beira, quedaron ata que derrotaron aos célticos e outras tribos, entón expandíronse para cubrir un territorio que alcanzou a Estremadura antes da chegada da República Romana.

 Guerra contra Roma 

Os Lusitanos son mencionados por primeira vez por Livio (218 a.C.) e descríbense como loitando polos cartaxineses, se informa que loitaron  contra Roma no 194 a.C., ás veces aliados con tribos celtiberas.

No 179 a.C., o pretor  Lucius Postumius Albinus celebrou o triunfo sobre os Lusitanos, pero no 155 a.C. ao mando de Púnico (Πουνουκου, talvez cartaxinés) primeiro e de Cesaro (Καίσαρος) despois, os Lusitanos chegaron a Xibraltar. Aquí foron derrotados polo pretor Lucius Mummius.

A partir do 152 a.C., a República Romana tivo dificultades para recrutar soldados para as guerras en Hispania, consideradas particularmente brutais. No 150 a.C., Servio Sulpicio Galba organizou un falso armisticio. Mentres os lusitanos celebraban esta nova alianza, masacrounos, vendendo aos supervivientes como escravos, isto provocou unha nova rebelión liderada por Viriato, que foi asasinado por traidores pagados polos romanos no 139 a.C., tras liderar unha exitosa campaña guerrilleira contra Roma e os seus aliados locais. Dous anos despois, no 137 a.C. Décimo Xunio Bruto Galaico dirixiu unha exitosa campaña contra os Lusitanos, chegando ata o norte ata o río Miño.

Os romanos obtiveron outras vitorias co procónsul Decimus Junius Brutus Callaicus e Caio Mario (elixido no 113 a.C.), pero aínda así os lusitanos resistiron cunha longa guerra de guerrillas, posteriormente xuntáronse as tropas romanas de Sertorio (un xeneral romano renegado) (ao redor do 80 a.C.) e Xulio César realizou unha exitosa campaña contra eles no 61-60 a.C.,Suetonius, Cae, 18; Appian, BH, 102; Plut, Cae., 12; Dio, 37 & 52, 153-154, Valleius Patraculus, II, 52-5; Antonio Santosuosso, Storming the Heavans: Soldiers, Emperors, and Civilians in the Roman Empire (London: Pilmico/Random House, 2011), p. 57-58; Casey Simpson, “Caesar or Rex?” (Honors thesis, Ball State University, 2004); Stephen Dando-Collins, Legions of Rome (New York: Thomas Dunne/St. Martin’s, 2010), pp. 28, 61-63; CAH, both editions pero finalmente non foron derrotadas ata o reinado de Augusto (ao redor do 28-24 a.C.).

 Provincia romana 
 División baixo Augusto (25–20 a.C.) 

Con Lusitania (e Asturia e Gallaecia), Roma completou a conquista da Península Ibérica, que logo foi dividida por Octavio Augusto (25 - 20 a. C.). ou 16 - 13 a. C.) no leste e norte a Hispania Tarraconensis, no suroeste Hispania Baetica e no oeste Provincia Lusitana. Orixinariamente, a Lusitania incluía os territorios de Asturia e Gallaecia, pero posteriormente foron cedidos á xurisdición da nova Provincia Tarraconensis e os primeiros permaneceron como Provincia Lusitania et  Vettones. A súa fronteira norte era ao longo do río Douro, mentres que no seu lado leste a súa fronteira pasaba por Salmantica (Salamanca) e Caesarobriga (Talavera de la Reina) no río Anas (río Guadiana).thumb|Torre de Centum Cellas.Entre o 28 e o 24 a. C., as campañas militares de Augusto pacificaron a toda Hispania baixo o dominio romano, coa fundación de cidades romanas como Asturica Augusta (Astorga) e Bracara Augusta (Braga) ao norte, e ao sur Emerita Augusta (Mérida) (fundada cos eméritos das lexións Legio V Alaudae e Legio X Gemina).thumb|Templo romano de MilreuEntre a época de Augusto e Claudio, a provincia dividiuse en tres conventus iuridicus, unidades territoriais presididas por capitais cun tribunal de xustiza e asembleas mixtas romanas / indíxenas, que asesoraban ao gobernador:

Conventus Emeritensis, con capital en Emerita Augusta (Mérida, España)
Conventus Scalabitanus, con capital en Scalabis Iulia (Santarém, Portugal)
Conventus Pacensis, con capital en Pax Iulia (Beja, Portugal)
O convento gobernou un total de 46 populis, sendo 5 colonias romanas (Emerita Augusta (Mérida, España), Pax Iulia (Beja), Scalabis (Santarém), Norba Caesarina e Metellinum). Felicitas Iulia Olisipo (Lisboa, que era un municipio de dereito romano e outras tres cidades tiñan o antigo status latino (Ebora (Évora), Myrtilis Iulia (Mértola) e Salacia (Alcácer do Sal). As outras 37 eran de clase stipendiarii, entre as que se atopaban Aeminium (Coímbra), Balsa (Tavira), ou Mirobriga (Santiago do Cacém). Outras cidades eran Ossonoba (Faro), Cetobriga (Tróia, Setúbal), Collippo (Leiria) ou Arabriga (Alenquer).

 División baixo Diocleciano 
Con Diocleciano, Lusitania mantivo as súas fronteiras e foi gobernada por un praeses, máis tarde por un consularis; finalmente, no 298, uniuse coas outras provincias para formar a Diocesis Hispaniarum ("Diocese das Hispanias").

 Gobernadores 
+Gobernadores da LusitaniaSéculo -INomeTítuloCitas-19 - -1Quinto Acutio Faienanolegatus Augusti pro praetoreGéza Alföldy, Fasti Hispanienses, Steiner, Wiesbaden (1969).-2 - 14Quinto Articuleio ReguloSéculo Ic. 37Caio Ummidio Durmio Quadrato44 - 45Lucio Calventio Veto Carminiolegatus Augusti pro praetoreDer Neue Pauly, Stuttgart 1999, T. 2, c. 951-99258 - 68Marco Salvio Otón75/76 - 77/78Caio Catellio CelerSalvo que se indique o contrario, os gobernadores do 75 ao final do reinado de Adriano son tomados de Werner Eck, "Jahres- und Provinzialfasten der senatorischen Statthalter von 69/70 bis 138/139", Chiron, 12 (1982), pp. 281-362; 13 (1983), pp. 147-237.78 - 119Quintus Acutius FaienanusSéculo II119 - 121Caio Calpurnio Flacco ?128 - 130Gaius Oppius Sabinus Julius Nepos Manius Vibius Sollemnis SeverusLucius Roscius Maecius Celer Postumus Mamilianus Vergilius Staberianus138 - 140Caio Xavoleno CalvinoGéza Alföldy, Konsulat und Senatorenstand unter der Antoninen (Bonn: Rudolf Habelt Verlag, 1977), p. 256c.151- c.154Aulus Avillius Urinatius QuadratusSextus Tigidius Perennisc. 185 - c. 188Cornelius Repentinus ?c. 188 - c. 191Publius Septimius Getac. 193 - c. 197Gaius Caesonius Macer Rufinianusc. 197 - c. 200Gaius Junius Faustinus [Pl]a[cidus] PostumianusSéculo IIIc. 201- 209Decimus Iun[ius? ...] Coelianusc. 211Sextus Furnius Julianusc. 225 - c. 227Rutilius Pudens CrispinusAemilius Aemilianus286 - 293DatianusSéculo IVc. 337 - c. 340Iulius Saturninus361- 362Vettius Agorius Praetextatus

Coloniae e Municipia
 Colonia Metellinum (Medellín, Badaxoz)
 Colonia Norba Caesarina (Cáceres)
 Colonia Augusta Emerita (Mérida), capital provincial.
 Colonia Civitas Pacensis (Beja, Portugal)
 Colonia Scalabis Praesidium Iulium (Santarém, Portugal)
 Municipium Caesarobriga (Talavera de la Reina, Toledo)
 Municipium Augustobriga (Talavera la Vieja, Cáceres)
 Municipium Aeminium (Coímbra, Portugal)
 Municipium Conímbriga (Condeixa-a-Nova, Portugal)
 Municipium Salmantica (Salamanca)
 Municipium Caurium (Coria, Cáceres)
 Municipium Turgalium (Trujillo, Cáceres)
 Municipium Capara (Cáparra, Cáceres)
 Municipium Olisipo (Lisboa, Portugal)
 Municipium Egitandiorum (Idanha-a-Velha, Portugal)
 Municipium Regina Turdulorum (Casas de Reina, Badaxoz)
 Municipium Lacobriga (Lagos, Portugal)

 Lusitanos notables 
Viriato
Caio Appuleo Diocles
Dámaso I

 Legado do nome 
Igual que os nomes romanos de moitos países europeos, Lusitania foi e é frecuentemente usado como un nome alternativo para Portugal, especialmente en contextos formais ou literarios e poéticos. A colonia do século XVI que acabaría por converterse no Brasil chamouse inicialmente "Nova Lusitania". En uso común hai termos como  lusófono, que significa de fala portuguesa e Lusitana, referíndose á Comunidade dos Países de Língua Portuguesa, unha vez que as colonias de Portugal e actualmente países independentes aínda comparten algún patrimonio común. Antes da súa invasión en 1807, Napoleón Bonaparte propuxo o establecemento dun monicreque con apoio francés Reino da Lusitania Setentrional como un dos estados sucesores de Portugal baixo o suposto de que tal campaña resultaría nunha fácil vitoria francesa.

A provincia foi tamén o homónimo do transatlántico do océano Atlántico norte RMS Lusitania famoso por ser torpedeado por un Uboat alemán en 1915. Os propietarios do buque Cunard Line nomearon ás súas embarcacións cos nomes das provincias romanas.

Notas

 Véxase tamén 

 Outros artigos 
 Hispania
 Conventus iuridicus
 Portugal
 Ligazóns externas 
 Lusitania, Dictionary of Greek and Roman Geography
 Detailed map of the Pre-Roman Peoples of Iberia (around 200 BC)
 Southern Star Article: Crewman's strange foreboding of disaster

Categoría:Lusitania