Tudela

Tudela (en castelán e oficialmente) ou Tutera (en éuscaro) é un municipio e cidade situada no sur de Navarra, cabeceira da comarca coñecida como La Ribera, así como do partido xudicial e do meiriñado homónimos. É a segunda cidade de Navarra tras Pamplona, con 35.358 habitantes segundo o Padrón Municipal de habitantes de 2012.

Está situada a beiras do caudaloso e estacional río Ebro e na desembocadura do río Queiles que atravesa a cidade.

Dista 94,3 km de Pamplona, a capital da Comunidade Foral de Navarra. A 86 km de Zaragoza, a 99,5 km de Logroño e a 90,1 km de Soria. E está situada a 264 metros de altitude.

 Toponimia 
Algúns autores dan por feito que o significado vén da palabra latina Tutela ("gardar"), xa que se atopa no último outeiro, ata Zaragoza, que esta xunto ao Ebro, e é un bo lugar para crear fortificacións. De feito, hainas desde a época da Idade de Bronce.

Os nomes cos que está rexistrada na documentación histórica dos anos 1119-1121, son Thudela, Totela, Tudela, Tudella, Tutela, Tutele, Tutella e TutellamJimeno Jurío, José María (2004). Diccionario histórico de los municipios de Navarra. Pamplona: Pamiela. ISBN 84-7681-396-1..

En éuscaro chámase Tutera. Hai outras tres Tudelas en España: Tudela de Duero, Tudela de Segre e a localidade de Tudela Veguín en Oviedo.

Xeografía
250px|miniatura|O Ebro ó seu paso por Tudela
Tudela está situada a beiras do río Ebro e na desembocadura do seu afluente o Queiles, que atravesa a cidade. Está situada a 264 metros de altitude. O concello de Tudela limita ao norte con Arguedas e Castejón; ó leste con Ejea de los Caballeros; ó sur con Cabanillas, Fontellas e Murchante; e ó oeste con Corella e Cintruénigo. Ademais de ser limítrofe cos citados concellos, Tudela limita coa zona deshabitada do "deserto" arxiloso das Bardenas.

Na ribeira do Ebro, á que pertence Tudela, afloran materiais de natureza continental cuxa idade atopar comprendida entre o Oligoceno e o Mioceno. A zona da Ribeira ocupa a metade sur da provincia. Situada na depresión do Ebro, ofrece extensas áreas chairas, principalmente terrazas do período cuaternario, cruzadas por pequenas lombas e serras; destas últimas, as principais son: Serra de Peralta, Montes de Cierzo e a Loma Negra.

Clima
Con clara influencia mediterránea, terras esteparias e clima seco. As únicas choivas que chegan á zona proveñen dos escasos temporais mediterráneos asociadas a vento do sueste (augas arriba do Ebro) e ás achegas de tormentas de verán. Os valores do coeficiente de variación interanual da precipitación son moi elevados. Temperatura media anual entre 13 e 14 °C, precipitacións duns 400 mm.; horas de sol despexado 2.500, con máis de 120 días despexados ao ano, debido á influencia do vento racheado do noroeste, o cerzo.

Barrios
miniatura|dereita|170px|Praza dos Fueros, no centro da localidade
Azucarera
Centro
Barrio de la Música
Elola
Gardachales
Griseras
Instituto
Lourdes, tamén denominado El Barrio ou Casas Baratas
Queiles, ou La Albea
Velilla
Virgen de la Cabeza

Demografía
 1897  1900  1920  1930  1950  1960  1970  1975 8.373   8.996   10.511  10.882  13.518  16.000  21.121  23.373 

 1981  1991  1996  1998  2000  2002  2004  2006  2008 24.953  26.461  26.857  27.188  27.819  30.355  31.659  32.802  33.910

800px|miniatura|esquerda|Casco vello de Tudela e cidade nova ao fondo

 Lugares de interese 
200px|miniatura|Catedral de Tudela
200px|miniatura|Igrexa da Magdalena
 Monumentos relixiosos 
 Catedral de Santa María de Tudela dos séculos XII - XIII, pero con engadidos ata case a época actual. Actualmente está remodelada e a reinauguración foi o 16 de xullo de 2006.  
 Igrexa da Magdalena, do s.XII, románica.
 Igrexa de San Nicolás (portada do s. XII).
 Igrexa de San Xurxo (s. XVII) (barroco).
 Palacio Decanal (alberga o museo decanal).
 Igrexa e convento dos Capuchinos.
 Igrexa e convento das Capuchinas.
 Igrexa e convento das Dominicas.
 Igrexa da Compañía de María.
 Igrexa de Santa María (Pza. Nueva) (s. XVI, remodelación nefasta na segunda metade do s.XX).

 Monumentos civís 
 Ponte de pedra sobre o Ebro, con 17 arcos.
 Pazo do Marqués de San Adrián, sede da Universidade Nacional de Educación a Distancia.
 Pazo do Marqués de Huarte, sede do arquivo e biblioteca municipais.
 Gran cantidade de casas grandes, con escudos nas súas fachadas, balcóns labrados con esculturas como a casa do Almirante e dos Luna).
 Ruínas do antigo castelo de Sancho VII el Fuerte no alto do Cerro de Santa Bárbara.

 Construcións militares 
 Torre Monreal

 Museos e edificios culturais
 Museo Diocesano, situado no palacio decanal.
 Museo de Arte Moderna Muñoz Sola.
 Arquivos eclesiásticos de Tudela, con documentación eclesiástica desde o século XI ata a actualidade.
 Centro Cultural Castel Ruiz, sede da Escola de Música, de Jotas e auditorio.
 Centro Cultural Miguel Sánchez Montés, sede da Comparsa Perrinche e dos alabarderos de San Juan.
 Teatro Gaztambide
 Cine Moncayo, onde se celebran os festivais de Ópera Prima e sesións de cine infantil.

Cidades irmandadas
 Mauleón-Soule
 Mont de Marsans
 Tiberiades

 Notas 

 Véxase tamén 
 Ligazóns externas 

 Lista de concellos de Navarra


Categoría:Topónimos con etimoloxía