O rato na cultura popular galega

Crenzas e supersticións 
Os ratos de campo constitúen unha praga para as colleitas. Por tal motivo forman parte dun ensalmo que utilizaban os labregos para bendeci-las leiras e escorrenta-las meigas (Antón Fraguas, 72). Deben salpicarse os lindes da leira con auga bendita e unha póla de oliveira bendita o domingo de Ramos, á vez que se recita:

Sapos e ratos,
bruxas e meigas,
fóra das miñas veigas

Para esconxurar eficazmente os ratos cómpre sinalar ó lugar ó que deben ir e onde poidan manterse (Terra de Melide, 452). Risco conta que un cura de Amandi, que tal facía contra 1932 por terras de Sober (Lemos), mandaba os ratos ó monte de Oroso (Vicente Risco, 394).

En Riós (Ourense), para libra-la casa de ratos cumpría poñer trala porta unha pola de sabugueiro en flor.

Os mariñeiros de Cambados, cando tiñan ratos no barco, mallábano con estrugas. O mesmo castigo servía para cando non pescaba abondo (Adela Leiro, 32).

Crese tamén que cando lles saen os dentes deformes ós meniños, é porque ratos ou galiñas comeron algún dos dentes que previamente lles caeran Leandro Carré recolle o nome popular de dentes de rato para designar os dentes cando son moi pequenos.. Por iso, para conseguir que os dentes saian sans e non sexan deformes, hai que botar na cinza da cociña os dentes que lles vaian caendo ós cativos Lis Quibén, 267..

 Medicina popular 
O caldo de rato forma parte da medicina popular galega para cura-la tiña, o tifo ou a tose ferina (Lis Quibén, 307, Jesús Rodríguez López, 141, Terra de Melide, 452). O tal caldo de rato faise botando un rato sen tripas nunha pota de caldo de verdura.

Tamén se usa en forma de aceite de rato, feito deixando macerar varios ratos acabados de nacer nunha botella de aceite. Unha vez completamente disoltos, este aceite serve para curar cortes e diversas feridas (Adela Leiro, 91). Tamén cura a dor de oídos dos meniños (José Curt, 317).

 Léxico 
Herba do rato Polygonatum odoratum|miniatura
Rato forma parte de diversos sintagmas que designan diferentes plantas e animais:
 Herba do rato: herba fina e dura que medra entre o toxo.
 Herba do rato: Polygonatum odoratum, chamada normalmente soldaconsolda ou selo de Salomón.  
 Herba rateira: Euphorbia lathyris.
 Orella de rato: Asperugo procumbens, planta de flores brancas e pequenas, tamén chamada ás veces muruxa (non confundir con Stellaria media, chamada vulgarmente muruxa, maruxa ou herba paxareira).
 Cola de rato, rabo de rato: planta, Myosurus minumus Losada, Castro e Niño (1992).Eladio Rodríguez González, s. v. rabo..
 Rato do mar, rata ou peixe rato: denominacións populares de diversas especies de peixes selacios (Alopias vulpes, Etmopterus spinax, Oxynotus centrina) e doutros tipos (agulla, Belone belone; alcrique, Scomberesox saurus, Dasyatis pastinaca, Chimaera monstruosa) Carmo Ríos Panisse (1977)..
 Pelo de rato: tipo de alga vermella, Ceranium rubrum, de talos pardos e filamentosos.

E tamén outros conceptos:
 Rata: vulva Constantino García González, s. v. rata..
 Dous ratas: moeda de dous reais (50 céntimos de peseta) .
 Enratoar: empachar. Non quero máis, que me enratoa o touciño.

 Locucións 
 Andar un rato na barriga: comezar a ter fame.
 Calar coma un rato: non contestar, quedar calado.
 Coma mexo de rato: no sentido literal, aplicado a líquidos, moi fluído, nada concentrado. Aplicado á xente, ser un tipo raro, excéntrico.
 Entender tanto de algo como de albardar ratos: non ter idea de como se fai algo.
 Esperto como un rato: espelido, listo coma un allo.
 Estar amurado: alicaído, murcho, triste, desanimado.
 Ser/ estar pobre coma as ratas: moi pobre.

 Refraneiro 

miniatura|250px|Mal lle vai ó rato que soilo ten un burato
 A bo gato, bo rato. 
 A muller que non sabe cociñar é coma gata que non sabe ratear.
 Cada moucho ó seu souto e cada rato ó seu burato. 
 Cada rato para o seu burato. 
 Cada rato ten o seu burato. 
 Cada rato ten o seu niño, e cada muller o seu abrigo. 
 Chuvia en maio, a mexadiña dun rato.
 Con fillos, o gato ben caza ó rato. 
 En marzo nin o mexo dun rato. 
 Entre o rato e o león, non hai comparación. 
 Entrou o rato no meu celeiro e fíxose o meu herdeiro.

 Cantigueiro 
miniatura
 Aquela vella do deño,/ atentada do pecado/ botou un rato no pote/ pensando quera un pescado. 
 Así é que de hoxe en día,/ rapaces, tende coidado/ se non queredes levar/ a muller roída dos ratos. 
 Benitiño pequeniño/ non vaias polo camiño,/ que hai un rato coma un demo/ metido nun buratiño Xaquín Lorenzo Fernández, 53..
 Fun unha noite ó muíño/ fixen un pouco de bolo/ púxeno no tremiñado/ rilláronm’os ratos todo. 
 Funme casar á montaña/ en terra de maragatos,/ déronme unha muller vella/ toda comesta dos ratos. 
 Funme casar á montaña/ que é terra dos maragatos;/ déronme unha muller vella/ toda roída dos ratos Saudade nº 4, xullo 1943, 27. No texto: Funm’a, qu’é, déronm’unha.,
 Meu sogro ten dous piornos/ e miña sogra ten tres,/ en ningún deles os ratos/ topan un grau que roer. 
 Na miña vida tal vin:/ na terra dos maragatos/ unha vella piquiniña/ toda rillada dos ratos. 
 Non armes o garamelo/ que non me gusta o touciño,/ o que foi rato algún día/ sabe onde mete o fuciño. 
 O muíño no’é muíño,/ que é a capela dos ratos/ onde se daban os bicos/ e se daban os abrazos Xaquín Lorenzo Fernández, 121. No orixinal: muiño, no-é..
 Os ratos coa fariña/ ten un bo divertimento:/ eu tamén che me adivirto/ traguéndote no pensamento Xaquín Lorenzo Fernández, 126..
 Pasei por Rio de Quintas/ caladiño com’un rato/ para que non me pegasen/ as neniñas do Portazgo. 
 Pensas que por ti me morro,/ que por ti rompo zapatos,/ miña cara de boneca,/ toda rillada dos ratos (Xaquín Lorenzo Fernández, 132..
 Pico, pico/ ¿quen che deu tamaño bico?/ deumo o noso Señorito/ para picar no muíño,/ o muíño a moer/ e os ratos a comer. 
 Quen te me dera na ucha/ coa chave na faltriqueira/ que te había de pillar/ como o rato na rateira. 
 Señor Alcalde Maior,/ poña xusticia nos ratos,/ que fun á noite ó muíño/ e rilláronme os zapatos (Xaquín Lorenzo Fernández, 145.. 
 Si vírades o que eu vín/ na terra das maragatos:/ unha muller pequeniña/ toda comida dos ratos.

 Adiviñas 
...o rato|miniatura
 Catro patas enriba de catro patas agarda a catro patas, catro patas non veu, catro patas marchou e catro patas quedou.O gato, a cadeira e o rato.
 Catro pés/ esperando catro pés;/ catro pés non veu/ e catro pés marchou/ e catro pés quedou/ en cima dunha arca.O gato e o rato.
 Este rato ten un nome,/ chámanlle Pillabanciño./ ¿Cantas letras ten o nome/ deste rato pequeniño?
 Fandunguete fandungaba/ e rabilón miraba:/ ¿como lle iría a Fandunguete/ se non fora o bugarete? O rato e o gato.
 Foliquiño andaba buscando,/ e rabo largo estaba mirando/ e se non fora polo buratiño/ que sería do pobre Foliquiño.
 O morto está enterrado,/ o preso atado;/ vén o vivo soltar ó preso/ e érguese o morto/ e mata ó vivo.A rateira.

 Notas 

 Véxase tamén 
 Bibliografía 
 ANÓNIMO: Saudade. Verba Galega nas Américas, México 1942-1953. Ed. facsímile do Centro Ramón Piñeiro 2008.
 CARRÉ ALVARELLOS, Leandro: Diccionario galego-castelán, Terceira Edizón, Roel, A Coruña 1951.
 CURT, José: Galicia viva: la fauna gallega y algo más.
 ESMORÍS RECAMÁN, Federico: "Refranero fisterrán" en Cuadernos de Estudios Gallegos 14, 42, 1959, 107-129.
 FRAGUAS FRAGUAS, Antón: La Galicia insólita. Tradiciones gallegas. Cuadernos do Seminario de Sargadelos, 51. Ed. do Castro, Sada 1990.
 GARCÍA GONZÁLEZ, Constantino: Glosario de voces galegas de hoxe, Verba, anexo 27, Universidade de Santiago 1985.
 LEIRO LOIS, Adela (dir.): Cambados: a tradición oral. Colexio Público Castrelo. Cambados 1986. 
 LIS QUIBÉN, Víctor: La medicina popular en Galicia. Madrid 1949 (reed. Akal, Madrid 1980).
 LORENZO FERNÁNDEZ, Xaquín: Cantigueiro popular da Limia Baixa, Galaxia, Vigo 1973.
 Losada, E., Castro, J. e Niño, E.: Nomenclatura vernácula da flora vascular galega, Xunta de Galicia 1992.
 MOREIRAS SANTISO, Xosé: Os mil e un refrás galegos do home. Ed. do autor, Lugo 1977. 
 Xosé Moreiras Santiso: Os mil e un refráns galegos da muller. Alvarellos, Lugo 1978. 
 PÉREZ BALLESTEROS, José: Cancionero popular gallego y en particular de la provincia de la Coruña. 1885-1886; reed. facs. Akal, Madrid 1979. 
 RÍOS PANISSE, María del Carmen: Nomenclatura de la flora y fauna marítimas de Galicia. Verba, Anuario Gallego de Filoloxía. Nº 7: Invertebrados y peces (1977), nº 19: Mamíferos, aves y algas (1983). Universidad de Santiago de Compostela.
 RISCO, Vicente: "Creencias gallegas: Tradiciones referentes a algunos animales", en Revista de Dialectología y Tradiciones Populares III, 1947, 163-188; III, 371-400.
 RIVAS QUINTAS, Elixio: Frampas. Contribución al diccionario gallego. Ed. Ceme, Salamanca 1978. 
 RODRÍGUEZ GONZÁLEZ, Eladio: Diccionario enciclopédico gallego-castellano. Galaxia, Vigo 1958-1961. 
 RODRÍGUEZ LÓPEZ, Jesús: Supersticiones de Galicia y preocupaciones vulgares. Ed. Celta, Lugo 1974 (1ª ed. 1895).
 VARIOS: Terra de Melide. Seminario de Estudos Galegos, Compostela 1933.
 ZAMORA MOSQUERA, Federico: Refráns e ditos populares galegos''. Galaxia, Vigo 1972.

rato