Manuel Blanco Romasanta

Manuel Blanco Romasanta, nado no Regueiro (Santa Olaia de Esgos, Esgos, Ourense) o 18 de novembro de 1809 e finado en Ceuta o 14 de decembro de 1863, foi o primeiro asasino en serie galego documentado, coñecido co alcume do lobishome de Allariz, ou o do unto. Cando o detiveron en 1853, Romasanta admitiu que cometera trece asasinatos, mais argüíu non ter responsabilidade porque o fixera baixo os efectos dunha maldición que o convertía nun lobo, recuperando a forma humana tralos asasinatos. Malia que esta súa defensa foi rexeitada no xuízo, a Raíña Isabel II conmutou a sentenza de morte pola de cadea perpetua para permitirlles ós doutores investigalo como un exemplo de licantropía clínica, se ben non consta que ningún médico o examinase con tal fin.

O proceso xudicial tivo ampla repercusión na época e recolleuse en diferentes periódicos galegos, nacionais e estranxeiros. A causa consérvase no Arquivo do Reino de Galicia e está formada por 1878 folios. Foi dixitalizada polos irmáns Castro Vicente e existe unha Reseña da causa publicada polo seu avogado defensor Manuel Rúa Figueroa en 1859.Reseña de la causa formada en el juzgado de 1ª instancia de Allariz, distrito de La Coruña, contra Manuel Blanco Romasanta, el Hombre Lobo, por varios asesinatos. Ordenada y publicada por R. F.".

 Traxectoria 
Manuel Blanco era fillo de Miguel Blanco e María Romasanta. Tivo, cando menos, tres irmáns: Bernarda, a irmá máis vella, e dous irmáns máis novos: Xosé e Antón.Xosé encargaría unha misa de defuntos na honra de Manuel na parroquia de Santa Olaia con motivo do cabodano da súa morte, o 16 de decembro de 1864. O párroco fixo a correspondente anotación no libro de defuntos da parroquia e este dato confirmou -en 2012- o lugar e data da morte de Manuel. Foi inscrito no libro de nacementos como nena, baixo o nome de Manuela, sen que o exame do texto escrito polo párroco de Santa Olaia de Esgos permita supoñer un erro na inscrición.Nin ningunha manipulación posterior coa idea de afastar da historia da parroquia o nome dun asasino. 



Na inscrición da confirmación, o 26 de abril de 1825, ós 15 anos, xa consta como neno, co nome de Manuel."Manuel, Xosé e Antón, fillos de Miguel Blanco" (Mariño Ferro, 17). Nin no libro de bautizados nin na lista de nenos confirmados consta ningunha corrección nin explicación deste cambio de sexo que tivo que producirse durante a infancia ou na primeira adolescencia, que só se explicaría no caso de sufrir hermafroditismo feminino, con masculinización na puberdade ó aumentar a produción de andróxenos.E dando por feito que o paso de nena a neno xa era coñecido polo párroco, o mesmo que a bautizou e logo o confirmou, e non consideraría necesario consignalo. Foi nesta época cando debeu aprender a coser, fiar, calcetar e realizar labores tradicionalmente consideradas femininas, e cabe supoñer que esta transformación de nena a neno tivo que resultarlle traumática. Cando foi examinado polos médicos en Allariz, tras ser detido, non se fai ningunha mención no seu informe á súa orientación sexual nin a que examinasen os seus xenitais.Mariño Ferro escribe que no informe que subscriben, as conclusións son o resultado fiel do exame realizado "e de revelacións e confidencias que sorprenderon no recoñecido, que como tales non lles é lícito por agora desvelar" (px. 98), de onde se deduce que sabían algo máis do que consta no informe. Tampouco se fai ningunha mención en todo o proceso xudicial a posibles ataques sexuais ás súas vítimas antes de matalas.

Manuel era quen de ler e escribir, algo moi raro na época, o que permite supor que pertencía a unha familia relativamente adiñeirada. Segundo diversas contas, era baixo de estatura, medindo sobre 1,37 m de altura.No informe dos médicos que o examinaron dan unha altura de "cinco pés menos unha polgada de talla". O pé castelán medía 27,8 cm e a polgada castelá, 2,32 cm. As descricións que se fixeron del durante o xuízo coinciden, ademais, nas súas formas efeminadas, o que lle valeu o alcume de O Canicha.Probablemente, derivado de cona, vulva. Son moitos os insultos que se aplican en galego a homes con actitudes efeminadas: cazoleiro, cazolas, cullereiro, mandileiro, lareiro, cricas, criqueiro, lambecricas (de crica, outro dos nomes da cona). Cómpre ter presente a consideración negativa que o refraneiro ten dos xastres: Sete xastres fan un home, catorce fan un testigo, para botar unha firma fanche falla veintecinco () e en xeral dos homes que se saen do rol masculino tópico: "Home que fía, muller que asubía e galiña que canta coma o galo, malo, malo, malo". Pero tamén coincidían en que era unha persoa amable, servizal, relixiosa,Amigo dos curas, dicían del, que rezaba o rosario con frecuencia. que daba esmolas a pobres e axudaba os enfermos, razoable e que nunca manifestase síntomas de demencia nin comportamentos violentos, nin sequera se lle escoitase unha mala expresión; incluso aseguraban que era incapaz de matar un animal para comer.Ofrecíase para cociñar a carne, pero en ningún caso para matar a res. É de comprender que, ó telo en tan boa consideración, houbese reticencias contra os rumores que correran contra el, por veces rexeitados coa consella de non botar a lingua a pacer.

Dedicábase na aldea ós labores agrícolas habituais, co pai e os irmáns: traballar a terra e na colleita e coidar o gando, e chegou incluso a casar, en 1831, con Francisca Gómez Vázquez. Asegúrase, non obstante, que o mesmo día da voda marchou a algunha viaxe de traballo, sen chegar a consumar o matrimonio.Mariño Ferro, px. 18. Xa nese momento alternaba os traballos agrícolas coa venda ambulante.

Foi xastre de profesión, ademais de labrego, cordeiro, criado, pastor e outros oficios temporais, pero a súa vida cambiou radicalmente cando quedou viúvo en 1834, sen fillos. Nunca volveu casar aínda que falou de matrimonio con varias mulleres e sábese que mantivo varias relacións sentimentais.Mesmo parece ser que en 1843 escribira ó pai que ía casar cunha tal Catalina, en Pardavé, ó norte de León. A partir dese intre, Romasanta dedicouse fundamentalmente á venda ambulante, primeiro pola comarca de Maceda e máis tarde polo leste de Galicia entrando incluso na provincia de León. Por cousa deste traballo era coñecido como O Tendeiro.

 Actividade criminal 
 Posibles antecedentes 
O primeiro delito que se lle apuxo foi a morte, xa en 1834, dun tal Antonio o frade, antigo criado do prior de San Pedro de Rocas (tamén do concello de Esgos). No xuízo admitiu que o coñecera cando vendía panos por León e Asturias, pero negou ter ningunha relación coa súa morte; en todo caso tampouco había ningunha evidencia que o incriminase.

Neste mesmo ano de 1834 Romasanta fíxolle un pantalón a un tal Manuel Ferreiro,Veciño de Xinzo da Costa, un lugar de Vilardecás (Maceda)., con quen marchou a Chaves (Portugal). Nunca máis se soubo deste Ferreiro e, cando o Canicha foi acusado das mortes das irmás García Blanco, a familia de Manuel Ferreiro denunciouno como culpable da súa morte. Pero transcorreran case 20 anos da desaparición e a denuncia non prosperou: Romasanta admitiu coñecelo e andar con el polo norte de Portugal, ata que el regresou a Galicia e o Ferreiro quedou vendendo por alá. Negou que o matara e o certo era que nin sequera había constancia de que estivese morto.

Case dez anos despois (en 1843), anos durante os que non se sabe nada do que fixera nin onde podía estar, denunciouno un comerciante de León a quen deixara a deber 600 reais, e un alguacil, Vicente Fernández, saíu na súa busca para embargarlle toda a súa mercadoría.Os alguacís eran empregados da administración de xustiza que executaba as ordes dun tribunal. Romasanta declarou que lle pagara a débeda, que recuperara a mercadoría e mostrou un recibo asinado polo alguacil, pero o 25 de agosto atopouse o cadáver de Vicente cerca de Pardavé, sen diñeiro, sen a capa que levaba ó saír e sen o seu reloxo de prata. Non había probas de que o matase Romasanta aínda que unha taberneira declarou que ese mesmo día lle chegara á taberna un home, galego, coa camisa manchada de sangue, pero tampouco puido identificar a Romasanta.

Aínda así, foi xulgado en rebeldía en Ponferrada e condenado a dez anos de cadea. Romasanta non puido ser localizado porque fuxira a Galicia para instalarse en Rebordechau (Vilar de Barrio). No xuízo declarou que non matou o alguacil senón que o deixou en compañía dun tal Xosé Vilarello, veciño de Castro Caldelas, a quen tamén lle esixía o pago dunha débeda. Tampouco se puido identificar nin localizar a este Xosé Vilarello.

 Os asasinatos en serie 
Romasanta non podía regresar á súa aldea por medo a que o localizasen alí (sabíase perseguido pola xustiza de León) e quedou varios meses -entre finais de 1843 e principios de 1844- gardando o gando nas montañas de Rebordechau. Instálouse na casa de Andrés Blanco como xornaleiro, oficio que compaxinaba coa compra e venda de roupa e panos de Portugal, a onde seguía indo de cando en vez para vender nas aldeas da contorna.

miniatura|Unha casa en Soutelo Verde, un lugar do Castro de Laza (Laza, Ourense).

En 1845 coñeceu a Manuela García Blanco, a súa segunda vítima acreditada, e non tardou en comezar unha relación con ela. Era máis vella ca el, natural do Castro de Laza, do concello de Laza, pero que foi vivir a Rebordechau tras casar; tiña unha filla de solteira, Petronila (ou Petra). Ela abandonou o seu home e dedicábase con Manuel á venda ambulante de panos e quincalla polas parroquias veciñas, mentres el a ía convencendo de que vendese o seu gando e unha casiña. En marzo de 1846, cando Manuela estaba noutra aldea reclamando a parte que se lle debía da venda da casa, Manuel e Petronila saíron da aldea cara á Serra de San Mamede e Manuel regresou só. Cando volveu Manuela e preguntou pola filla, díxolle que a enviara a servir a Santander, a casa dun cura. Manuela creu o que lle dixo, e ós oito días díxolle a Manuel que a levase onda a filla. Manuel aceptou e despedíronse dos irmáns dela, que lle agradeceron as molestias. Tampouco se volveu saber nunca máis dela, pero el díxolle a quen lle preguntaba por elas que estaban ben colocadas na casa dun cura de Santander, e incluso un día apareceu cunha carta presuntamente escrita por Manuela contando o contenta que estaba.

Ó pouco tempo chegou a Rebordechau o párroco Pedro Cid, con quen Romasanta establecerá unha boa amizade e para o que faría traballos ocasionais, como acompañalo nas viaxes ás parroquias veciñas. A este Pedro Cid achacaranlle no xuízo a Romasanta de axudalo cando todo eran sospeitas contra el, chegando incluso a dicir "que levaba o malo pero deixaba o bo", en alusión á mala sona dalgunhas das mulleres que desapareceran.

En marzo de 1847, Manuel entra en relacións con Bieita García Blanco (irmá máis nova de Manuela, tamén cun fillo de solteira), e convéncea para ir a Santander coa irmá, asegurando que el a buscaría acomodo cerca dela. Outra carta, tamén falsa, de Manuela termina de convencela e un día saen os tres, Manuel, Bieita e o fillo, Francisco, de nove anos, do Castro de Laza, onde vivía ela.

Como nos outros casos, el regresou ó pouco tempo e nunca máis houbo noticias de Bieita nin do fillo, máis aló do que contaba Manuel que seguía dicindo que recibía cartas das irmás. Pero comete o erro de vender en Rebordechau algunha roupa que levara Bieita. Tampouco soubo responder a outra irmá, María, polo nome dos curas onde estaban a servir nin o nome do lugar. Aínda así, esta María pídelle que a leve tamén a ela a Santander, pero non acepta o consello de Manuel de vender o seu gando e el deixa correr o tempo e non a leva. Dille que non lle atopa un bo sitio.

O Canicha comeza a ter relacións cunha muller de Rebordechau, Antonia Rúa Carneiro, a Vianesa (solteira pero con dúas fillas, María Dores e Peregrina). A uns dinlles que van casar e poñer unha tenda en Castela, a outros que ela vai servir a Santander ou a Ourense. Ela véndelle a el todo o seu patrimonio por 600 reais aínda que el só lle entrega 36, coa promesa de darlle o resto cando cheguen a Santander. E o domingo de Ramos de 1850 saen da aldea, a parella coa pequena Peregrina, de só tres anos. E como fixo outras veces, regresa á aldea ós poucos días, só. 

A outra filla da Antonia, María, duns 11 anos, vai ó cabo duns dous meses a vivir con Manuel, e contan que o fixo de bo grado. Pero pasados catro ou cinco meses marchan os dous da aldea e el regresa só ó día seguinte. Contará a todos que a nena está coa nai en Santander, e con Manuela e Bieita.

No mesmo ano 1850 comeza a manter relacións con Xosefa García Blanco, outra irmá de Manuela e Bieita, duns 50 anos, solteira e nai dun fillo, Xosé,Que consta co apelido Pazos, aínda que non se sabe quen foi o pai. de 21 anos, veciña tamén do Castro de Laza. Móstralle, para convencela de que marche con el, unha carta que di recibiu das irmás, dirixida á propia Xosefa, na que lle conta que as tocou a loteríaA Manuel acusaranlle no xuízo de mentiroso e hipócrita. Facer alusión a un premio de 30.000 reais na lotería, algo innecesario de todo, indica o carácter fantasioso de Romasanta, no que incidirán os médicos que o examinarán en Allariz. e a anima a ir con elas, levando consigo ó fillo, Pepiño. Esta é a única carta, entre as que Romasanta di que recibira das irmás García Blanco, que entrega á destinataria; esta daríalla a outra irmá, María, e por iso consta do expediente do xuízo.Nesta mesma carta menciona a existencia dun don Xenaro do que di que agarda por Xosefa. Quizais sexa o mesmo que Romasanta cita como un dos dous compañeiros cos que, convertidos coma el en lobos, mataban e devoraban as súas vítimas. 

Ante a resistencia de Xosefa de vender todo e marchar con el a Santander, convéncea para que mande por diante o fillo, Xosé, e logo, se el queda contento, xa irá ela. E así, en novembro saen os dous camiño de Santander. Unha testemuña saúdaos no camiño, en San Salvador de Camba e volve a atoparse co Canicha ó día seguinte, pero agora ía el só e cun vulto que non tiña o día anterior. Regresa a Rebordechau vestindo a capa que levaba o Xosé e véndella ó seu amigo, o párroco Pedro Cid; segundo di a uns, Xosé regaloulle a capa; segundo di á nai, deixoulla para que a vendese. Volve a mostrar cartas de Xosé (dirixidas a el, non á nai, como sería lóxico) nas que conta que está moi ben, que non vai volver e animándoa a que vaia alá. Xosefa vende as súas pertenzas para reunir diñeiro para a viaxe; mesmo véndelle unha vaca a Manuel, que lle di que a pagará cando cheguen a Santander. 

E na noite do primeiro de xaneiro de 1851 saen do Castro de Laza cara Santander. Manuel regresa ós poucos días e, no mesmo mes, vai á casa de Xosefa coa chave que levara esta e leva unha chea de roupa e obxectos dela, entre eles unha navalla de mango branco.Que constituirá proba no xuízo contra el. Nos meses seguintes vende a diferentes persoas prendas de roupa que vestía Xosefa cando partiu e roupa de cama que sacara da súa casa. Incluso, a un irmán dela regálalle, para a filla, os zapatos que calzaba Xosefa naquel día.

 Sospeitas dos crimes 
miniatura|esquerda|A venda das prendas de roupa que vestían as mulleres desaparecidas fixo levantar as sospeitas sobre o Canicha
A mediados de 1851 xa son moitos os rumores de que o Canicha estaba a vender prendas de roupa das irmás García Blanco, desaparecidas. O disque chega ó párroco do Castro de Laza que esixe saber onde están estas mulleres, ó que Manuel responde que en Potes (Cantabria). O cura escribe ó párroco de Potes, que contesta rapidamente dicíndolle que alí ninguén as coñece, nin a elas nin ós fillos. No xuízo, o párroco negará ter escrito esa carta e, en calquera caso, non fixo nada ó respecto.. En xullo, un irmán das mulleres desaparecidas, Xosé, ve nas mans de Manuel a navalla de cachas brancas de Xosefa e comparte as súas sospeitas coa outra irmá, María. Todas estas sospeitas se suman á evidencia de que ningunha das mulleres que presuntamente levaba a servir a Santander volveu a dar sinais de vida excepto nas supostas cartas que el dicía que recibía.

En setembro, un pastor que andaba co gando na serra de San Mamede atopou un cranio e, ós poucos días, cóntallo a Manuel, que tamén andaba co gando. Este pídelle que non diga nada, non sexa que o acusen a el porque coñece o ruxerruxe que o sinala como o asasino daquelas mulleres. Non obstante, cóntallo ó cura de Rebordechau. Pouco despois será outro vendedor ambulante quen lle advirta ó cura de que non se fíe do Canicha. Aínda que o cura non asume responsabilidade ningunha e di que el lle pediu ó pedáneo que botaran a Manuel fóra da aldea, no xuízo este explicará que foi ó revés e que lle impediu denunciar ó Canicha ante o alcalde de Vilar de Barrio. Foi entón cando se fixo público que o cura dixera que o Manuel se limitou a sacar do lugar a xente ruín e mulleres de mala fama.Mariño Ferro, px. 51. Desta forma estaba facendo fincapé no feito de que as catro mulleres desaparecidas (Manuela, Bieita, Antonia e Xosefa) eran todas nais solteiras. Aínda así, o pedáneo de Rebordechau declarará no xuízo que si o denunciou ante o alcalde de Vilar de Barrio pero que este contestou que nada se podía facer ó ser só rumores todo o que se contaba.
miniatura|Albarellos para graxa humana, dos séculos XVII-XVIII, no Museo Alemán da Farmacia de Heidelberg, Alemaña 
Pronto comezou a estenderse o disque de que o Canicha as mataba para sacarlles o unto que logo vendía nas boticas do norte de Portugal, de onde lle nace o alcume do home do unto. Segundo parece, alí pagábase moi ben o unto humano para fabricar ungüentos e outros medicamentos.O conquistador español Bernal_Díaz_del_Castillo (1496-1584) conta que durante a conquista de México "con unto dun indio gordo dos que alí matamos, que se abriu, curáronse os feridos, que aceite non o había" (Francisco Ríos: "¿Qué fue del sacaúntos?", en La Voz de Galicia 8.11.2025). A farmacopea do século XIX aínda utilizaba graxa humana como remedio que se vendía nas boticas como Axungia hominis (ou Axung) (enxunlla humana) contra o mal de ósos, gota, caquexia por causa da tise ou para a artrose (Adolf Wuttke, Detlef Weigt (Edts.): Der deutsche Volksaberglaube der Gegenwart. Superbia, Hamburg 1860; Philip Bethge: Die Heilkraft des Todes. In: Der Spiegel. Vol. 63 (2009), No. 5 of 26. xaneiro 2009). Nos arquivos da botica do Real Sitio de Aranjuez consérvase un recibo por unha libra de unto humano: Recivi del Señor dn. Joseph Martinez Toledano boticario maior de S.M. ciento y cinquenta reales de Vellon por una libra de ynjundia umana sacada del Cuerpo de un Aleman el que rriñendo con otro fue muerto prontamente en este Real sitio de Aranjuez, oi diez de junio de 1753" (tomado de gciencia.com).. Unha muller, Marta Blanco, contaría que, tras abandonar ó seu home, se uniu a varios malfeitores -entre os que estaba Manuel- que se escondían nunha cova na serra do Invernadoiro; alí puido ver que un deles tiña unha pota no lume e que nela aboiaba a man dun neno.No xuízo, nada disto puido evidenciarse e, de feito, a tal Marta negou haber estado nunca no Invernadoiro, negou que os vise guisando un neno e negou que contara nunca tal cousa. O caso é que no momento do xuízo, esta Marta estaba presa en Chaves, detida por contrabando de xabón que, como se sabe, faise con graxa.

 Fuxida a Castela 
O Canicha debeu ver moi mal as cousas porque o 20 de outubro de 1851 abandona Rebordechau con intención de fuxir a Castela e cambia de identidade, adoptando o nome de Antonio Gómez. Daquela esixíase un pasaporte para saír de Galicia e entrar en Castela, que debía expedir o alcalde do lugar de residencia de quen o solicitara ou, se este non tiña o impreso, outro alcalde próximo. Por iso, Manuel ponse a traballar para un home de Montederramo e falsifica un certificado a nome de Antonio Gómez, para solicitar o pasaporte en Vilariño de Conso. Aínda que asegura que pensa marchar a León, o certo é que regresa a Golpellás (en Paderne de Allariz), onde vai vivir nunha casa daquel cura de Rebordechau, Pedro Cid, e de Xoana Mangana, onde fará durante un tempo vida normal. Cando os irmáns das irmás García Blanco saben que está alí, denúnciano e alá vai a recentemente creada Garda Civil para detelo, pero non o atopan. No xuízo dirase que se agochaba nun lagar da casa, protexido pola Xoana Mangana, algo que esta, naturalmente, negou.

miniatura|Pasaporte falsificado de Romasanta

Manuel escapa de Golpellás e vai a Vilariño de Conso, onde o alcalde lle dá, o 8 de febreiro de 1852, o pasaporte. E ó día seguinte marcha cara Castela, para chegar a Velada, na provincia de Toledo, o 20 de febreiro e, ó día seguinte, a Nombela (tamén en Toledo). Ó primeiro búscase a vida como chatoleiro (que asegura o calzado con chatolas) pero en xuño busca traballo na sega. E aí é recoñecido por outro segador, Xosé Blanco, veciño de Laza;Pai daquela Marta que disque os vira no Invernadoiro cocendo un meniño. o 2 de xullo son outros tres homes de Laza que tamén andaban na seitura os que o ven e o recoñecen,Ningún dos tres sabe os apelidos do Galego pero un deles tratouno e mercoulle un pano da cabeza para a súa dona. polo que o denuncian ante o alcalde de Nombela.Os alcaldes, na Españla do século XIX, tiñan autoridade para actuar com o xuíces de primeira instancia e practicar as primeiras dilixencias, así como a detención dos sospeitosos. Na madrugada do día tres, Manuel (alias Antonio Gómez) é detido xunto a un compañeiro da cuadrilla, tamén galego, chamado Manuel García, que di ser de Castro Caldelas e afiador. 

Ó rexistrar as pertenzas de Antonio Gómez aparece o falso pasaporte e mais, entre outras cousas, unha bula expedida a nome de Manuel Blanco Romasanta, unha carta dirixida a Manuel polo seu pai, outra tamén dirixida a el por unha tal CatalinaAquela medio noiva que deixara en León. e o documento de compra dos bens de Antonia Rúa.Unha das vítimas Ó día seguinte, o alcalde remite os dous presos e as súas pertenzas ó xuíz de Escalona (tamén en Toledo). Declara ante o xuíz chamarse António Gómez e ser de Nogueira (Montederramo), e que esa bula e esas cartas non son súas senón do seu curmán Manuel. O xuíz sospeita que mente e decide remitilo ó xulgado de Verín xa que Montederramo, de onde di ser o detido, pertence ó partido xudicial de Verín. O tal Manuel García e outras persoas detidas por ter algunha relación co detido, en Toledo, son postos en liberdade.

 Xuízo 
miniatura|esquerda|La Ilustración do 26/6/1854 (PDF). Inclúe a ilustración "El hombre-lobo" en portada e o artigo "Pormenores acerca del hombre lobo" na p. 7
O 25 de agosto de 1852 comeza a instrución xudicial do xuíz de primeira instancia de Verín. Previamente, o alcalde de Laza xa comezara a primeiros dese mes a facer indagacións sobre o paradoiro das tres mulleres (e os seus fillos) desaparecidas do Castro de Laza. Toda a xente a quen interrogou asegurou que era sabido que as matara o Canicha, o do unto, na serra de Montederramo, e como estas terras pertencían ó partido de Verín traslada ó gobernador da provincia os resultados da súa investigación. 

Ante o xuíz de Verín, Manuel cambia radicalmente a súa declaración. Declárase viúvo, de 42 anos, natural do Regueiro, de Esgos, e chamarse Manuel Branco Romasanta, alcuñado como Tendeiro e Canicha. Abandona así a súa identidade como Antonio Gómez. Pero o rechamante é que recoñece espontaneamente que cometeu tódolos asasinatos dos que o acusan -e aínda catro máis- e a explicación que dá: fíxoo porque estaba baixo unha maldición que lle botaran había trece anos os pais ou a sograO que nos leva a 1839, cinco anos de producirse o primeiro asasinato que o Canicha recoñeceu como seu. Este espazo temporal en branco e, sobre todo, outros períodos posteriores sen que se saiba doutras vítimas deron pé a especulacións sobre o número total de asasinatos, que ben podería ser maior que os coñecidos. e que lle durou ata o pasado día de San Pedro.Catro días antes de ser detido en Toledo. Soubo que lle desaparecera a fada porque a partir dese día non sentiu máis necesidade de matar e comezou a ter medo. O feito de que achaque a mala fada ós pais fai pensar nun rexeitamento destes  contra el, por non axeitarse ós roles masculino ou feminino estándares. Explica que, a causa desa maldición, se convertía en lobo e mataba e devoraba a quen tivese diante, unhas veces el só, outras acompañado doutros dous lobishomes, chamados don Xenaro e Antonio, valencianos,Dáse a orixe valenciá xa desde a declaración en Allariz (Mariño Ferro, px. 68), pero máis adiante declararía que eran casteláns (Mariño Ferro, px. 79). e que logo dos asasinatos choraban arrepentidos, aínda que iso non lle impedía recoller a roupa das vítimas e revendelas. E continuou confesando os nomes, datas e lugares -aínda que de forma vaga- onde matou esas nove persoas, acompañado dos outros dous.

As mortes cometíaas logo de espirse e envorcallarse no chan para transformarse en lobos. Esta transformación adoitaba durar un par de días pero algunhas veces prolongábase por espazo dunha semana. Parece ser que o tal don Xenaro podía manter a forma de lobo por máis tempo e que, cando recobraba a forma humana, era o que máis lamentaba o que fixera. Desde que fuxiu cara Castela o pasado febreiro non volveu a saber nada nin do Xenaro nin do Antonio.Evidentemente, ninguén viu nunca a estes dous personaxes, salvo o propio Romasanta cando se xuntaba no monte con eles. Nunha ocasión, di, andou con eles como homes polo val do Couso pero ninguén os viu. Tampouco a descrición que deu deles Romasanta permitiu ningunha identificación. 

Simultaneamente, tamén instrúen a causa os xuíces de Trives e de Allariz.Os asasinatos producíronse en terreos dos partidos xudiciais de Verín, A Pobra de Trives e de Allariz. O xuíz de Trives lévao á Malladavella da Redondela, onde di que matara a Manuela e a filla, Petra, mais a María Rúa. Romasanta recoñece o bosque de acivros onde as matou pero durante o recoñecemento non se atopa ningún resto. Non obstante, ó regreso, aparece un cranio que se identifica como pertencente a unha muller adulta. Igualmente o xuíz de Allariz levouno ata o Corgo do Boi, onda declarou ter matado a Bieita. O propio Manuel atopa un óso humano, que entrega ós gardas. Trátase dun fragmento do óso innominado dereito, parte da pelve dunha muller adulta.Chámase innominado ó óso coxal ou ilíaco, formado pola fusión dos ósos Ilio, ísquion e pube, a base ósea da cadeira. Ante este segundo xuíz nega que matara a ninguén para sacarlle o unto, negativa que manterá durante todo o xuízo.

miniatura|Reseña de la causa formada en el juzgado de 1ª instancia de Allariz, distrito de La Coruña contra Manuel Blanco Romasanta, el hombre lobo, por varios asesinatos. Imprenta de la viuda de don Antonio Yenes, Madrid, 1859

O 6 de outubro, a Audiencia da Coruña, con autoridade sobre toda Galicia, decide unificar o proceso no xulgado de Allariz, por ser onde se produciron máis vítimas, e ó día seguinte trasládano ata alí; ó xuíz reclamará ós xuíces de Verín e Trives os expedientes e os restos óseos atopados. Toma declaración ó cura de Rebordechau, Pedro Cid, que negou que protexera de ningún xeito a Romasanta e que dixera nunca iso de que levaba os malos e deixaba os bos;O certo é que, a pesar do alegado polos veciños, o párroco Pedro Cid nunca foi acusado de complicidade nin encubrimento. á súa ama, Xoana Mengana, de Golpellás, que negou telo escondido na casa; e a María García BlancoUnha irmá das tres mortas, á que o Canicha prometeu levar onda elas pero que nunca concretara nada., que lembra contradicións no que Romasanta lle contaba. Paralelamente, o concello de Laza informa que non se sabe nada das mulleres desaparecidas do Castro de Laza, sen saber se están mortas ou traballando noutras terras. Os xulgados de municipios de Santander e doutras provincias tamén informan que non teñen coñecemento delas. Para maior seguridade, publícase na Gaceta de Madrid un requisitorio para que as desaparecidas se presenten ante o xuíz de Allariz.

Todo o anterior leva á conclusión de que non existe o corpo do delito, e que as probas contra Romasanta se centran na súa propia declaración, nos dous ósos atopados (que non consta que pertenceran a estas mulleres) e nas roupas delas que vendera trala súa desaparición (que daba a entender non só que as matara senón que as mataba para roubar). Os calígrafos conclúen que a carta que se conserva (presuntamente enviada por Manuela á súa irmá Bieita, e que esta deu á súa irmá María) é da man de Romasanta, aínda que el o nega e di que a escribiron os seus compañeiros, Xenaro ou Antonio. Admite, iso si, que utilizaba cartas falsas para convencer ás vítimas que marcharan con el. Recoñece que lle chaman o do unto, pero nega que llo sacara a ninguén; ningún dos boticarios de Chaves a quen preguntou o xuíz admitiu coñecer a Romasanta e, moito menos, comprar unto humano a ninguén. 

O xuíz investigou entre os veciños de Esgos e de Rebordechau sobre o temperamento de Romasanta, e todos concordan en que nunca tivo ningún comportamento estraño nin violento na convivencia cos veciños nin nos seus traballos como vendedor de quincalla, temporeiro, pastor, cordeiro, criado do cura, xastre, etc; un deles lembra que correu a voz de que matara a un criado do prior de Rocas, pero que non houbo nada seguro. Pero quere confirmar a saúde mental do procesado e ordena que o examinen catro facultativos.

miniatura|esquerda|Romasanta alegará transformarse en lobo por unha mala fada dos pais

En decembro de 1852 estes presentan o seu informe, no que aseguran que non observan nada distinto do común dos homes, que é consecuente no que di, que non incorre en contradicións e que mostra bo xuízo, pero tamén que adopta unha actitude falsamente humilde, que consideran hipócrita. Conclúen negando a alegación de licantropía e asegurando que non detectan desviacións nin trastorno mental nin permanente nin pasaxeiro. Din que Manuel é perverso, frío e sereno e que coñece o que é bo e o que é xusto, e que asasinou a esas persoas simplemente por interese:

 Conclusións 
miniatura|A historia de Manuel Blanco nun prego de cordel madrileño de 1853 (PDF)

O 3 de febreiro de 1853 dáse por rematada a investigación e o xuíz acusa a Romasanta de nove asasinatos e do roubo do diñeiro e outros bens das vítimas, de falsificar o pasaporte e de mentir -no tocante ó seu nome e orixe- ós xuíces de Toledo. E tamén de intento de asasinato de María García Blanco, Luís García Blanco e Manuel Fernández Surtú.María García era irmá das desaparecidas, e o Canicha intentou persuadila para que vendese os seus bens e levala xunto ás irmás; como ela non quixo vender, non houbo viaxe. Luís García era outro irmán daquelas a quen Romasanta ofreceu levalo con el pero non puido ser porque non conseguiu o pasaporte. Manuel Fernández Surtú era sobriño daquelas, Romasanta mostroulle unha carta de Xosefa na que lle pedía que fose a Santander, que lle ía dar dous mil reais; o Canicha e el comezan a viaxe pero no segundo día díxolle que non podían seguir e dan volta.

O fiscal insiste nas probas de culpabilidade de Manuel, entre as que contempla a fuxida de Rebordechau ó verse perseguido pola xustiza, e conclúe asegurando que se trata dun criminal calculador, sereno, previsor, que se facía pasar ante todos por home honrado e virtuoso. Considera que a suposta conversión en lobo non é outra cousa que unha burla á sociedade e á relixión e que actuou sempre só, sendo pura invención o don Xenaro e o Antonio. En consecuencia, solicita a pena de morte por garrote.

Os avogados defensores, de oficio, pola contra, piden a absolución ó considerar que os feitos non están probados senón baseados en rumores e sospeitas. Explican que houbo unha serie de ataques no Monte Medo (en Baños de Molgas) contra viaxeiros e pastores e que a xente do Castro de Laza asociounos, sen ningunha razón, coa marcha destas mulleres"De dubidosa conduta", engade o avogado, "mulleres divorciadas ou solteiras, con fillos froito de relacións ilícitas" que ben puideron esconderse voluntariamente [Mariño Ferro, px. 113]. O avogado engadiu dous casos de persoas detidas e executadas por asasinatos, pero que despois apareceron vivas as supostas vítimas. guiadas por Manuel Blanco. Tras ser detido en Toledo e interrogado en Verín, Manuel atribuíuse tódalas mortes producidas nestas terras nos últimos seis anos, incluídas algunhas que quedou demostrado que nada tiñan que ver con el (atribución coa que pretendía facer máis verosímil a suposta transformación en lobo, outra mentira máis). Insistiron en que non había corpo do delito e que só houbo testemuñas que aseguraron a intención das mulleres de emigrar; no caso de que desapareceran, non se sabe se foron ou non asasinadas, nin cando nin como, e a xurisprudencia chega a dar por mortos os desaparecidos, pero non asume que sexan asasinatos. Tampouco os ósos atopados probaban nada pois non se sabe de quen poden ser e ben puideron vir doutro sitio. E a roupa puido comprarlla ou elas darlla como pago polos seus servizos. Remataron sinalando que o seu carácter efeminado, con preferencia por traballos como coser ou fiar, era incompatible con actos como roubar e matar.

A pesar dos argumentos da defensa, o 6 de abril de 1853 dítase sentenza de condena a morte por nove homicidios, con premeditación e aleivosía, tendo en conta a súa propia declaración e as probas achegadas (os ósos atopados onde el dixo que as matara, a venda da roupa que vestían, as cartas e outros preparativos das viaxes, etc), con imposición de gastos.Aínda a sabendas de que o Canicha non posuía ben ningún, condenóuselle a aboar os gastos do proceso, calculados 18.000 reais máis os honorarios dos avogados (só os de Rúa Figueroa ascenderon a 60.000 reais (Mariño Ferro, px. 195)).

A Audiencia da Coruña volveu a estudar o caso en xullo deste ano. Romasanta foi defendido agora por Manuel Rúa Figueroa, que rebate os argumentos do fiscal e insiste na falta de probas. Recoñece que a transformación en lobo é só unha andrómena coa que o acusado pretende ser visto como unha vítima dun destino fatal, e non como un criminal desapiadado.De non ser un trastorno disociativo, problema descoñecido daquela, a transformación en lobo víase como unha estrataxema consciente para librarse da pena capital. Romasanta tiña que coñecer con seguridade non só os ataques dos lobos na zona senón, como calquera labrego galego do momento, tamén todo o ritual asociada ós lobishomes: espirse, botarse a rolos polo chan, matar e devorar as presas e recuperar a forma humana. Engade que a confesión que fixo é só un absurdo froito dunha mente enferma e que, aínda así, o certo é que sofre unha monomanía que lle fai non responsable dos actos que fixo cando estaba sometido a eses delirios; de feito, Romasanta xa abandonara hai tempo a xustificación de que sufrira unha maldición paterna e agora a defensa insiste en que é vítima dunha enfermidade.. O fiscal mantén as mesmas teses xa sabidas e considérao responsable e culpable.

 Mr. Philips 

Neste momento -xullo de 1853- aparece o doutor míster Philips, profesor de electro-bioloxía, como se designaba entón a hipnose que comezaba a desenvolverse en Europa. Baixo este nome agochábase un médico francés chamado Joseph-Pierre Durand de Gros (1826-1900), que en 1853 estaba de visita en Alxer.O pai tivo que exiliarse en 1851 a Alxer, tralo golpe de estado de Napoleón III, levando consigo á familia (Diario de un médico de guardia (14.01.2013). Coñecedor do caso pola prensa, escribiu ó ministro de Graza e Xustiza pregando que adiaran a aplicación da pena para poder estudar persoalmente o caso, ó estar convencido de que Manuel Blanco era só un desgraciado que padecía unha enfermidade mental monomaníaca coñecida como licantropía, e quería estudalo. Xuntaba á carta dous exemplares dun xornal local que daba a noticia de que o profesor conseguira converter un home en lobo nunha demostración realizada na cidade ante numeroso público. O ministro debeu mostrar a carta á raíña Sabela II porque, ós quince días, o Goberno reenviou a carta á Audiencia da Coruña para que a estuden e decidan que facer, engadindo que, en caso de ditarse sentenza de morte, se suspenda a execución.

O fiscal non acepta estas alegacións e destaca que a sentenza non foi por actuar como lobo (algo que o propio defensor xa negara) senón por asasinar e roubar. Pero o avogado aproveita a ocasión para solicitar que a causa -e o reo- se remitan á Academia de Medicina de Madrid. O tribunal non atende esta petición pero rebaixa substancialmente a sentenza, ó non considerar probados os asasinatos, e condenan a Romasanta a cadea perpetua, por roubo e detención ilegal. Axiña, o fiscal recorre a sentenza e reitera a petición da pena capital; o avogado defensor móstrase conforme.

miniatura|Castelo de Santo Antón, na Coruña, onde estivo preso Romasanta

En marzo de 1854 vese o recurso, e na vista o defensor pide o indulto e insiste en que sometan a Romasanta a estudos na Academia de Medicina de Madrid. E o 20 de maio dítase a sentenza definitiva, que anula a anterior e ratifica a do xulgado de Allariz, polo que volve a condenar a Romasanta a pena de morte, con pago das costas e unha indemnización de 1000 reais para cada vítima mortal. Pero o 17 de maio chegara unha resolución da raíña conmutando a pena capital pola inmediata inferior (é dicir, cadea perpetua), e o xuíz vese obrigado a suspender a execución atendendo a esta orde da raíña. Simultaneamente infórmase á raíña da sentenza ditada e que non se considera necesaria nin conveniente a intervención ofrecida por Mr. Philips

 Morte 
Ditada sentenza definitiva, Romasanta foi trasladado en outubro deste ano á cadea da Coruña,Probablemente ó Castelo_de_Santo_Antón, onde se dixo, erradamente, que morreu ó pouco tempo . onde se lle perde a pista. Suponse que morrería alí pero non se sabe como nin cando.Tamén se dixo que foi parar ós cárceres de Celanova, onde se asegura que foi axustizado en 1853 (segundo Vítor Vaqueiro, s. v. Blanco Romasanta, Manuel), ou no de Allariz. Dise tamén que fuxira da cadea e se retirara a vivir a Allariz, onde chegou a ter fillos (Capítulo 3: A morte e os misterios sen resolver, Manuel Rey, 14.06.2017). Pero tamén é certo que xa en 1876, a revista madrileña El periódico para todos (1872-1883) comenta -en pasado- que foi conducido a Ceuta onde estivo algúns años sen dar mostras de loucuras nin monomaníasEl periódico para todos, 11 de outubro de 1876 (tomado de Sánchez Montoya).

miniatura|Forte do monte Hacho, prisión onde Romasanta pasou os seus últimos anos.

Cóntase que Romasanta pasou na cadea os seus últimos anos de vida, comportándose como unha muller: tecendo na roca, vestido cunha muradanaPrenda de vestir feminina, formada por un mandil longo, de pano negro, cunha fita de veludo, tamén negro. Adoitaba estar adornada con abelorios formando debuxos. e coa cabeza cuberta cun pano, que unicamente descubría a cambio dunha moeda.

A incógnita (e as elucubracións) mantivéronse ata que en 2011, no transcurso das Primeiras Xornadas Manuel Blanco Romasanta, celebradas en Allariz,"El último aullido del hombre lobo", artigo de Pablo Taboada en El País, 3 de novembro de 2011 . os investigadores Cástor e Félix Castro presentan probas de que morrera no penal do Monte Hacho, en Ceuta, o 14 de decembro de 1863, por mor dun cancro de estómago. A prensa do momento recolleu a noticia da súa morte: o diario madrileño La Esperanza. Periódico monárquicoPeriódico publicado desde 1844 a 1874. do 21 de decembro de 1863 conta que morrera na cadea de Ceuta o pasado día 14.

 Vítimas 
Lista das vítimas coñecidas:
 1846: Petra, de 15 anos (filla de Manuela García)
 1846: Manuela García Blanco, de 47 anos, asasinada ós poucos días tamén na serra de San Mamede, entre Rebordechau e Santa Cruz de Prado, outra parroquia -como Rebordechau- do concello de Vilar de Barrio
 1847: Bieita García Blanco, de 34 anos, e o seu fillo Francisco, de 9, asasinados no Corgo do Boi (na serra de San Mamede)
 1850: Antonia Rúa Carneiro, de 37 anos, e a súa filla Peregrina, de 3, asasinadas viaxando cara a Ourense
 1850: María Dores, de 11 anos (filla de Antonia Rúa)
 1850: Xosé Pazos, de 21 anos (fillo de Xosefa García)
 1851: Xosefa García Blanco, duns 50 anosManuela, Bieita e Xosefa eran irmás.

miniatura|Un lobo ó axexo.

A estas nove vítimas recoñecidas, polas que se xulgou e condenou a Manuel Blanco, cabería engadir outras catro ás que el mesmo confesou haber matado, pero que o tribunal considerou causadas por ataques de lobos verdadeiros:
 María Pérez, unha muller de Chaguazoso (Vilariño de Conso) que andaba no monte coidando porcos.
 María Antonia García, unha moza de Fradelo (Viana do Bolo) cando regresaba da feira de Viana.
 Un rapaz que andaba alindando o gando, tamén en Vilariño de Conso.
 Unha vella de Fornelos de Filloás, tamén en Viana do Bolo. Poida que fose Xosefa Arias, a quen mataran os lobos en presenza do neto e dalgúns veciños que acudiran a axotalos, pero xa era tarde.
Destes catro asasinatos, dos que ninguén o acusara nunca, non dá ningunha data (fará cinco anos, di), pero sábese que esas persoas morreron de certo por ataques de lobos entre 1849 e 1852. No xuízo, o alcalde de Vilariño de Conso declarou que houbo efectivamente tres mulleres e un rapaz mortos polos lobos, e que se recuperaron e enterraron os corpos, sen devorar, por suposto. Romasanta tivo que saber deles pero no xuízo declarará que aínda que a xente achacara as mortes ós lobos, foran el e os dous secuaces, pero deixou correr o conto.

E a estas trece mortes, tamén se poderían engadir outras tres mortes máis que el non admitiu como propias e das que non consta certeza de que foran obra súa, aínda que pola de Vicente Fernández foi xulgado e condenado:
 Antonio o frade, de Esgos (en 1834)
 Manuel Ferreiro, de Maceda (en 1834)
 Vicente Fernández, alguacil de León (en 1843)

No escrito de defensa do seu avogado, en Allariz, recoñece que o Canicha se declarou culpable das nove mortes (as mulleres e os fillos), doutras tres (atacados por lobos) e outras moitas persoas.Mariño Ferro, px. 111. Algunhas fontes elevan esta cifra ata vinte, pero non achegan datos que as identifiquen.Francisco Sánchez Montoya: "Mató a unas 20 personas, pero solo lo condenaron por nueve, aunque él reconoció trece" "El hombre lobo murió en Ceuta" (26.03.2020) fsanchezmontoya.wordpress.com.

A prensa galega publica no verán de 2009 que antropólogos americanos da denominada Fundación Lycaon estaba estudando o caso Romasanta e que descubriran os restos óseos de dúas vítimas, identificadas como Bieita e o seu fillo Francisco e localizadas no linde entre os concellos de Laza e Castrelo de Val."Hallados los restos de dos víctimas del lobishome Romasanta", en La Voz de Galicia 21.06.2009; "Romasanta, o home lobo asasino. Os americanos rescatan a memoria de Manuel Blanco", en La Voz de Galicia 28.06.2009. Non se coñecen resultados posteriores destes estudos nin a veracidade desta identificación.

 Na cultura 

A historia do lobishome de Allariz e o mito do sacaúntos estendeuse rapidamente por Galicia a través de cantares de cego, e chegou aos nosos días. Ademais, existen varios filmes e libros que recollen a súa historia.

 Ensaio 
 Xosé Ramón Mariño Ferro: Manuel(a) Branco Romasanta, o lobishome asasino (2007) 
miniatura|Un caso de lycantropía, o home-lobo, Vicente Martínez-Risco Agüero.
Cómpre destacar que Vicente Risco se fixo eco do caso e baseou nel o seu discurso de ingreso na Real Academia Galega o 23 de febreiro de 1929.Discurso que foi respondido por Ramón Cabanillas e publicado pola RAG en 1971. Risco xa escribira anteriormente sobre o mito do lobishome, nunha novela titulada O lobo da xente, publicada na colección Lar en 1925. Tras os agradecementos ós académicos, desenvolve primeiro o caso de suposta licantropía protagonizado por Romasanta e, en segundo lugar, fixo un percorrido pola licantropía nas tradicións populares (o lobishome e a peeira dos lobos particularmente) como mito presente na mitoloxía galega, europea e oriental. Finalmente, Risco fai unha interpretación da orixe psico-social do mito.

Máis aló deste estudo, parece ser que "os sabios, os filósofos, os médicos, os psiquiatras e os xurisconsultos non se preocuparon demasiado por un asunto que, con toda seguridade, lles cheiraba demasiado a superstición popular, nun país como o noso que sente a tradición como unha lousa". Risco sería a excepción.Mariño Ferro, px. 13.

Risco volveu a tratar o tema en 1962 no capítulo sobre "Etnografía: cultura espritual" da Historia de Galiza que dirixiu Ramón Otero Pedrayo, concluíndo que esa preferencia no lobo -pois sabe que noutras terras cren transformarse en tigres, gatos, búfalos, elefantes, etc.- cando o home cre transformarse en animal "ten que estar entorgada en ideas moi antigas, que nos remitan á siñificación do lobo nas mitoloxías escandinavas e xermánicas, e nas creencias célticas e itlálicas primitivas".Risco, px. 291.

Eladio Rodríguez González incluirá a Romasanta no seu dicionario, pero sen mencionar o seu nome:s. v. home.

 Na literatura 
 A novela de Carlos Martínez-Barbeito, El bosque de Ancines (1947).Rúa Figueroa entregou un exemplar da Reseña a Andrés Martínez Salazar (exemplar que se conserva na biblioteca da Fundación Barrié), avó de Carlos Martínez Barbeito. Déronllo a Camilo José Cela, para que escribira unha novela sobre esta historia, pero Cela non o fixo. É entón cando Martínez Barbeito retoma a idea e escribe El bosque de Ancines, en castelán, que se traducíu ó galego en 1991 (Mariño Ferro, px. 14).
  O home do unto (Blanco Romasanta, historia real de una leyenda), de Xosé Domínguez González e Lino Blanco (Deputación Provincial de Ourense, 1991).
 O libro de Alfredo Conde, Romasanta. Memorias incertas do home-lobo (2004) (ed. Sotelo Blanco)
 O fotolibro de Laia Abril, Lobismuller (2017)"Lobismuller, licántropo hermafrodita", artigo de Gloria Crespo MacLennan en El País, 2 de abril de 2017 .
 O libro de Emma Pedreira, Besta do seu sangue (2018).

 No cinema 
 O filme de Pedro Olea, El bosque del lobo (1970). Nel o protagonista, interpretado por José Luis López Vázquez, toma o nome de Benito Freire, figura claramente inspirada en Romasanta.
 O filme de Paco Plaza, Romasanta. A caza da besta (2004), inspirado no libro de Alfredo Conde.
 O filme da Fundación Vicente Risco, Xuízo a Romasanta (2011), unha longametraxe dirixida por José Luis Quintana, con guión de Antonio Roma e María Luz Carreiras; protagonizada por Xosé Luís Fortes.
 O filme Luarada (2020), mediametraxe (37 minutos) dirixida por Óscar Doviso.

 Notas 

 Véxase tamén 

 Bibliografía 
 Castro Vicente, Félix: "Un prego de cordel descoñecido sobre o caso de Manuel Blanco Romasanta", en Lethes. Cadernos Culturais da Limia, Inverno 2007-2008. Edita: Centro de Cultura Popular da Limia






 Ligazóns externas 



 Rey, Manuel (2017): "Que foi Manuel(a) Blanco Romasanta?", en GCiencia. Artigos 1 (9.06.2017), 2 (12.06.2017) e 3 (14.06.2017)


Categoría:Asasinos en serie
Categoría:Nados en Esgos
Categoría:Nados en 1809
Categoría:Finados en 1863
Categoría:Finados por cancro
Categoría:Criminais de Galicia
Categoría:Artigos destacados sobre Galicia