A morte na literatura popular galega

A morte ocupa un lugar central na cultura popular galega, reflectida nunha rica tradición oral que abarca centos de locucións, refráns e cantigas. Este conxunto de expresións tradicionais manifesta a relación profunda e ambivalente que o pobo galego mantivo historicamente coa morte, entendida como fenómeno universal e inevitable que iguala a todas as persoas.

O refraneiro galego aborda a morte desde múltiples perspectivas: como destino ineludible (a morte a ninguén perdoa), como acontecemento que require resignación (contra a morte non hai home forte), e como elemento que debe afrontarse con dignidade (antes morte que vergonza). Adoita dicirse que a morte a todos iguala pero isto só é certo no que se refire a todos hemos de morrer (de morrer ninguén se escapa, nin o rei nin o Papa) pero non nas circunstancias da morte ou das honras fúnebres posteriores. Moreiras Santiso explícao ben:

As locucións populares recollen tanto eufemismos para referirse ao falecemento (chamar Deus a un, subir ó ceo) como expresións relacionadas coas supersticións e crenzas que rodeaban a morte e o dó. O cantigueiro popular recolle tamén numerosas referencias á morte, a miúdo con toques de humor negro ou ironía, como mecanismo para afrontar o temor natural ante o descoñecido. 

A tradición oral galega revela tamén a preocupación pola boa morte —morrer en graza de Deus— fronte á mala morte ou morte en pecado (reflectindo a influencia do cristianismo na cultura popular) ou á morte repentina. Os refráns advirten sobre os perigos que poden levar á morte prematura, desde enfermidades e accidentes ata comportamentos considerados arriscados, establecendo unha especie de código de conduta preventivo baseado na experiencia colectiva.

En conxunto, esta riqueza expresiva converte o corpus de textos sobre a morte nunha das máis extensas e variadas da literatura oral galega, constituíndo un testemuño valioso da cosmovisión tradicional e das actitudes vitais do pobo galego ante un dos temas universais da condición humana.

 Léxico 
Entre a abondosa colección de palabras e expresións para designar á morte (formais, metafóricas, humorísticas) cómpre comezar diferenciando a Morte branca e a Morte moura, irmás pero diferentes máis aló de vestir unha de branco e outra de negro.Cuba, Reigosa e Miranda, s. v. morte.

A Morte branca  é a que vén avisar do momento da morte, por medio de agoiros e vedoiros, para que a xente estea preparada; ó ir de branco, non asusta á posible vítima. A Morte moura é a que vén recoller á persoa indicada pola súa irmá; é inexorable e, cando vén, nunca fai a viaxe en van.

Xesús Alonso Montero publicou en 1970 en El Progreso, de Lugo, un artigo con 220 formas de designar en Galicia a morte e o acto de morrer."As duascentas vinte maneiras de morrer en Galicia (Aportación para unha lingüística da morte)”, en El Progreso 6.02.1970.. En 2008 recuncou no tema e publicou un novo artigo sobre as denominacións galegas da morte (e mais do demo, o porco, o sapo e os abades) e admite que "coido que a canteira non está inteiramente esgotada".

Á par das formas máis comúns e tamén máis crúas (morrer, morte, morto), en galego -e, en realidade, en calquera lingua- coexisten formas máis ou menos formais que tratan de restar gravedade ó momento mediante distintos recursos eufemísticos, como finar, fenecer, falecer. Pero tamén se recollen fórmulas que só se poden cualificar como humorísticas, como anoitecerlle [a alguén]Xesús Alonso Montero (2008), 14-15. ou enfociñar.Un remedio contra o tiriz (ictericia) é comer nove piollos pero, claro, ninguén segue este tratamento con gusto. Cóntase que un home enfermou e negouse a seguir o consello do menciñeiro. "Así foi andando certo tempo, mais coñecendo as mulleres da  casa qu´enfociñaba, obrigárono á tomar os nove piollos, coma n-efeuto fixo, meténdoos drento d´un ovo frito" (Galicia Encantada).

Locucións
miniatura|300px|Cemiterio da igrexa de Santa Mariña Dozo, en Cambados
 Á morte (poñer ou estar): estar a piques de morrer.Gran Enciclopedia Galega, s. v. morte.
 A vida ou morte: facer algo con evidente perigo de morrer. 
 Abandonar este mundo: morrer.López Taboada, C. e Soto Arias, M. R.: Así falan os galegos. Fraseoloxía da lingua galega. Aplicación didáctica. Galinova, 125-127.
 Acabar nunha hucha de pau: morrer. 
 Acabarse a candea, acabarse a vela, apagárselle a vela: estar a piques de morrer.
 Acabárselle a corta [a un]: morrer de súpeto.
 Acordarse Deus dun: morrer.
 Agardar polos zapatos do defunto: esperar por algunha recompensa..Era costume regalar ós pobres a roupa e os zapatos do defunto tralo seu enterro (Gran Enciclopedia Galega, s. v. defunto).
 Aire de morto: crenza supersticiosa segundo a cal as persoas que vían un cadáver cando o levaban ó cemiterio, non tardaban en morrer tamén.
 Aire dun defunto: denominación inespecífica para algúns defectos físicos ou taras.
 Andar cos defuntos: ir diante da Compaña, levando a cruz ou o caldeiro e o hisopo de auga bendita.
 Ansias da morte: estertores do moribundo.Eladio Rodríguez, s. v. ansias.
 Antes a morte: expresión de rexeitamento de algo que se estima intolerable. 
 Apagárselle a vida, acabárselle a candea [a alguén]: morrer.
 Aparecer co rabo pra riba: morrer.
 Arrincar a un dos brazos da morte: salvarlle a vida cando estaba a morrer.Eladio Rodríguez, s. v. arrincar.
 Arrincarlle a alma [a un]: matar.
 Ata a morte: firmemente resolto, pase o que pase. 
 Ata a morte ten vicio: para cualificar a que se cre valer máis do que vale.
 Axudar a ben morrer: auxiliar ó moribundo coas oracións apropiadas.Eladio Rodríguez, s. v. axudar.
 Batallar coa morte: estar morrendo, agoniar.
 Boa sorte: morte en graza de Deus. Contraponse a mala morte, co significado de morrer en pecado
 Botarse a afogar, botarse ó mar: suicidarse botándose á auga.Eladio Rodríguez, s. v. botarse.
 Busca-la morte: facer voluntariamente certas cousas que poden representar grave perigo.
 Cabodano: síncope de cabo do ano: día que se cumpre un ano do pasamento de alguén, e oficio relixioso que se celebra nese día.Real Academia Gallega, s. v. cabo.Eladio Rodríguez, s. v. cabo.
 Caer na cova: recibir sepultura, ser enterrado.Eladio Rodríguez, s. v. caír.
 Caer/caír redondo: caer repentinamente ó chan, morto (ou sen sentido).Real Academia Gallega 1913, s. v. caer.Eladio Rodríguez, s. v. caír.
 Caerlle a facha [a alguén]: dise de quen está a piques de morrer.Eladio Rodríguez, s. v. caír.
 Caír na charpela: morrer, ser enterrado (charpela é trampa).
 Calado / caladiño coma un morto, coma un defunto, coma un defuntiño: estar moi calado, sen dar fala.Eladio Rodríguez, s. v. caladiño.
 Cambiar de barrio, ir ó outro barrio: morrer.. Tamén Mandar ó outro barrio [a alguén]: matar.
 Cantar para o carneiro, cantar pró carneiro: morrer.<ref>Fai alusión ó antigo costume do banquete funerario que se ofrecía ós asistentes ó funeral. Ou ben ó costume de encabezas a comitiva fúnebre, desde a casa ata igrexa, do gando que posuíra o morto, quizais un resto do pago da loitosa; entre estes animais sempre ía un año e constaba o pago dun canon polo valor do carneiro (Antón Fraguas: Gran Enciclopedia Galega, s. v. enterro. Fraguas non explica a quen se realizaba ese pago).</ref>
 Casar con Pedro Ligón: morrer.
 Cerrar / fechar o ollo / os ollos: morrer.
 Chamar [Deus] a par de si: morrer.
 Chamar / levar Deus / Dios a un: morrer. Tamén, chamouno Deus pra /para si.Eladio Rodríguez, s. v. Dios.
 Chegar o tempo de durmir fóra, ir dormir fóra: morrer.Alonso Montero recólleo de Antón Noriega Varela, que o escoitara en Chavín (Viveiro) e que escribiu estes versos: "¡Ai, ai Dios! E ha chegar a hora/ de sair para dormir fóra".
 Chegarlle a hora, chegarlle a súa hora (derradeira) [a alguén]: morrer.
 Chegarlle a hora de pechar os ollos [a alguén]: morrer.
 Coller o pasaporte: morrer.A morte enténdese como unha viaxe (ó ceo, ó máis alá, ó outro mundo), e de aí a mención ó pasaporte.
 Comer / levar o demo [a un]: morrer.
 Comer terra, comer miñocas: morrer.Non tardarei en comer terra. Avisoume a Morte, ¿sabendes? (Castelao: Os vellos non deben de namorarse).
 Como quen fala cun morto: frase de resignación ante quen non contesta ou non fai caso ningún.Eladio Rodríguez, s. v. falar.
 Cortarlle a liña [a alguén]: morrer. Lembra a imaxe da mitoloxía grega de cortar o fío da vida.En francés, achever sa fusée.
 Criar fentos, criar malvas, criar herbas: morrer.Son todas plantas ventureiras, que medran sen que ninguén as semente. Con toda probabilidade crecían nos vellos cemiterios de terra.
 Dar a alma, dar a alma a Deus: morrer.
 Dar as boqueadas, boqueos, moqueadas, dar a derradeira boqueada, estar dando as boqueadas, estar nas boquexadas: agoniar.Real Academia Gallega 1913, s. v. boqueada.Eladio Rodríguez, s. v. boqueada.
 Dar cabo de alguén: matar a alguén. 
 Dar co cu no tego: morrer.O tego é un caixón pequeno de madeira utilizado como medida de capacidade de cereais, equivalente a medio ferrado.
 Dar / darlle ganancia /proveito ao cura: morrer.Na literatura oral (refráns, cantigas, contos) resulta común ver o crego como alguén que saca proveito das desgrazas alleas.
 Dar de comer ós bichocos.
 Dar morte: matar a alguén. 
 Dar o corpo  á terra: enterrar.Antón Fraguas, 63.
 Dar os fíos á tea: morrer.Alonso Montero di que o recolleu de Marcial Valladares.
 Dar todo de si: morrer.
 Dar un baño de terra: ser enterrado.En inglés take an earth bath.
 Darlle de comer aos bichocos: morrer.
 Darlle un repente [a alguén]: morrer repentinamente.
 De mala morte: loc. adxectiva que expresa un valor mínimo, desprezable. 
 De morte: implacablemente, con ferocidade.
 Deixar de sufrir: morrer, descansar en paz.
 Deixar no sitio/ teso/ sen folgo [a alguén]: matar a alguén.
 Deixar tan longo como era [a alguén]: matar a alguén.
 Descargar a almiña o defunto: facer testamento no leito de morte.
 Despachar deste mundo, estar despachado deste mundo: recibir os últimos sacramentos.Antón Fraguas, 57. 
 ¡Deus lle dea unha boa hora!: desexo de que alguén morra en paz."¿Seica empeorou túa nai? ¡Deus lle dea unha boa hora! Facíache Deus mil favores se cha levase" (Antonio López Ferreiro: A tecedeira de Bonaval, Biblioteca galega 120, vol. 9, 227; La Voz de Galicia 2001).
 Deus nos libre do día das alabanzas: aplícase ó día da morte, momento no que só se reciben loanzas e só se lembran as virtudes do defunto.Francisco Lanza, 79. No orixinal: Dios.
 Deus te salve / aparte do día das gabanzas.Eladio Rodríguez, s. v. Dios.
 Devalar as dores para sempre: morrer.
 Durmir coma un morto: durmir profundamente.Eladio Rodríguez, s. v. dormir.
 Empurrar á cova: dar terra a alguén.
 Encartar a gaita: morrer.
 Enfriárselle o ceo da boca, arrefecerlle o ceo da boca, xearlle na boca [a alguén]: morrer.
 Entregar / entregarlle a alma a Deus, ó Señor, ó creador, ós anxos: morrer.
 Esperar o seu pasamento: estar na agonía.
 Esquecerse de respirar, de tirar polo folgo: morrer.
 Estar a matar: dise daqueles que están moi a mal entre si.
 Estar á morte: estar un enfermo en estado crítico. 
 Estar acabando, estar acabando os días da súa vida: estar próximo a morrer.Antón Fraguas, 57.
 Estar ás portas da morte: a piques de morrer.
 Estar ás últimas de todo: a piques de morrer.Antón Fraguas, 57.
 Estar baixo os terróns: estar morto.
 Estar comendo terra: dise da persoa que morreu e está enterrada.Eladio Rodríguez, s. v. comer.
 Estar con Deus: estar morto.
 Estar cos pés prá cova, estar cun pé na cova: estar a piques de morrer.Cerviño Ferrín (2013), 445. 
 Estar de corpo presente: estar exposto o cadáver no velorio.
 Estar descontando: estar morto.
 Estar dun día para outro, estar dunha hora para outra: estar próximo a morrer.
 Estar en pasión / na pasión: agoniar.
 Estar en tránsito /transo: agoniar.
 Estar encoveirado: estar lívido, morto.
 Estar entre a vida e a morte: estar en inminente risco de morrer.
 Estar entre catro velas: estar no cadaleito, no velorio.
 Estar entre o caldeiro e a cruz: estar morto ou a piques de morrer.Nun velorio tradicional, o cadaleito colocábase na mellor habitación da casa, coa cabeza cara á parede, na que estaba un crucifixo, e cun caldeiro de auga bendita ós pés.
 Estar falando con Deus: estar xa morto.
 Estar gozando de Deus: estar xa morto e, supostamente, no ceo.Eladio Rodríguez, s. v. Dios.
 Estar nas últimas, estar dando as últimas: ser a morte algo inminente. 
 Estar no cabo [dos seus días]: estar morrendo.
 Estar no urco: estar na sepultura.O urco era o lugar ó que ían as almas dos finados, na mitoloxía romana.
 Estar ó pé da morte: estar un enfermo en estado crítico. 
 Estar pensando na morte da becerra: non estar atento ó que se di ou se fai, estar absorto noutros pensamentos. Tamén, estar pensando na morte da burra.
 Estar tan morto coma a miña avoa: frase despectiva ante algo pasado de moda e xa sen valor. Tamén ten o sentido directo, co que se asegura que unha persoa está morta.Eladio Rodríguez, s. v. aboa.
 Estarricar estirar a pata / a perna: morrer.
 Este ovo asado vai: aplícase a quen, por vello ou enfermo, está próximo a morrer.
 Estercar cebolas: morrer.
 Estirar a corna.
 Estirar a pata Estirar / recachar o rabo: morrer.
 Exhalar o espírito: morrer.DRAG on line [consultado o 6.02.2026].
 Exhalar o último suspiro, entregar o folgo derradeiro: morrer.
 Facer a carantoña: morrer."Das oracións que rezades cal é a que máis vos gusta? O Padre Nuestro... ¿Que pidides n-esa petición? Que lauden a Dios, o mesmo que nosoutros, aqueles que solo s'acordan d'el cando fan a carantoña e pasan a vida facéndonos falcatrúas" (Fr. Marcos da Portela: Catecismo do labrego, Ed. Castrelos, col. O Moucho nº 1, px. 20).
 Facer a dó: acudir ó velorio.
 Facer o pranto: chorar a berros polo defunto, no velorio ou, máis frecuentemente, durante o enterro.
 Facer unha morte: asasinar a alguén.
 Facer saír a alma do corpo [a alguén]: matar a alguén.
 Facerse o morto: non responder, non dar as explicacións que se esixen, desentenderse dun asunto.
 Feito de mala morte: feito mal, de calquera forma, sen nincún coidado. 
 Feo coma a morte, máis feo que a morte: extremadamente feo.Eladio Rodríguez, s. v. feo.
 Frío coma a morte, frío coma un cadavre, frío coma un morto: dise de algo sumamente frío pero tamén dunha persoa impasible.Eladio Rodríguez, s. v. frío.
 Fuxir a vida dun: morrer.
 Guerra a morte: sen dar cuartel. 
 Ir á / para a pataqueira: morrer.En todas estas expresións sobre a base de Ir a..., ir para... está implícita a relación causa-efecto, é dicir, morrer e ser enterrado.
 Ir a súa casa o crego vestido de pega: recibir o viático (alude á roupa que viste o cura: a alba sobre a sotana).
 Ir á terra: morrer e ser sepultado.
 Ir bailar ós campos de Andalucía: morrer.Alonso Montero engade que, en francés, danser significa morrer.
 Ir cavar cos ombros: morrer.
 Ir con Deus, ir cear con Deus: morrer.
 Ir cos pés para adiante, Saír cos pés por diante: morrer.
 Ir criar fentos / malvas / herbas, e tamén ir criar malvas á horta do cura: morrer.
 Ir dar esterco: morrer.
 Ir dar fentos: morrer.
 Ir / irlle gardar os pitos ó abade, ir contar os pitos ao crego, irlle coidar as galiñas ao cura, ir pra onde o cura: morrer.Rivas Quintas (1978), s. v. pito.Refírese á práctica de enterrar os mortos no adro da igrexa, próximo á casa reitoral. En San Miguel da Piteira (O Carballiño) recolleuse a fórmula: "Coidar dos pitos do San Miguel".
 Ir ó ceo, ir á gloria, ir ao inferno: morrer.
 Ir ó outro mundo, marchar para o outro mundo: morrer.
 Ir para a choupela: morrer.Miguel Rubinos Conde: "Da roda para a piola: refráns e frases do sur de Galicia", en Cadernos de Fraseoloxía Galega 15, 2013, 491. Recólleo en Cervantes. Choupela é o cárcere e, por extensión, a sepultura.</ref>
 Ir para a gloria dos ratos: morrer.
 Ir para debaixo dos terróns, ir para o burato: ser sepultado.Castelao: Un ollo de vidro, 42: "Morrín ... e ben afeitado e ben peiteado e co meu traxe dos días de festa fun para debaixo dos terróns".
 Ir para o buraco / burato, ir ao ichó: morrer.Ichó é unha trampa para cazar perdices.
 Ir para o / pró ceo das toupas, ir logo pró ceo das toupas: morrer.Rivas Quintas (1978), s. v. topia. Recólleo en Curtis: Iste vai ir lojo pro ceo das téupoas, pronto irá baixo terra.
 Ir pra baixo do chan coma as teupas: frase que anuncia a inminente morte de alguén.
 Ir pra debaixo dos terróns: morrer.
 Ir soltando o ferro: envellecer, chegar cedo o momento da morte.A frase indica a decadencia física dun vello, e procede do feito de que cando a roda do carro vai vella, perde os cravos e as lamias, algo que os labregos denominan soltar o ferro.
 Ir ver ó seu pai: morrer.
 Irlle faltando o aceite [a alguén]: acabárselle a vida.Eladio Rodríguez, s. v. ir.
 Irllo contar ao demo, levar o demo [a alguén]: morrer.
 Irse da casa: morrer.Di Eladio Rodríguez que os mendigos que ían pedindo esmola polas portas piden pola almiña de quen se lle foi da casa, é dicir, pola alma de quen morreu.
 Irse desta vida: morrer.
 Irse do mundo, irse deste mundo: morrer.
 Irse o irmán 'iniquitate''': morrer.A voz iniquitate vén dos responsos que o crego botaba polo defunto. No Catecismo do labrego, o bo home laméntase de que nin xiquera é un xente, que desque lle chaman a un 'volo' no bautismo hasta 'niquitate' no enterro ... temos que soltar os cartiños dunha maneira ou doutra" (O catecismo do labrego, colección O Moucho nº 1, px 11).
 Irse /írselle o fío da vida, cortarlle a liña [a alguén]: morrer.A expresión reflicte literalmente o mito grego das Moiras (as Parcas na mitoloxía romana), tres deusas, irmás entre si, que deciden o destino dos homes, e cando e como van morrer, mediante o fío da vida que conceden a cada persoa ó nacer. Átropos, a máis vella, é a que se encarga da cortar o fío no momento da morte.
 Irse para sempre: morrer.
 Levar á sepultura: enterrar a alguén.
 Levar ó alén: enterrar a alguén.
 Loitar coa morte: estar durante longo tempo en agonía.
 Máis calado que a morte: gardar un segredo.Pode falar sin medo, tío Sanfona, que en cuestión de riserva son máis calada que a morte" (Enrique Labarta Pose: O tío Miseria, Colección O Moucho 17, Castrelos 1968 [ed. facsimilar de Galaxia-El País 2008].
 Máis morto que vivo: estado de espanto maiúsculo.
 ¡Máis valera morrer!: expresión ante unha desgraza irremediable e de graves consecuencias.
 Mandar a mellor vida, mandar para o outro barrio: matar a alguén.
 Marea de defuntos: marea viva.Constantino García González (1985): Glosario de voces galegas de hoxe, Universidade de Santiago, Verba anexo 27, s. v. marea.
 Matalas calando: buscar conseguir un propósito sen que se note, sen chamar a atención.Eladio Rodríguez engade as variantes "Matalas calando e apalpalas a cegas" e "Matalas calando e tomalas con tento".
 Matar a fame / a sede, matar o bicho: comer, beber para calmar a fame ou a sede.Rivas Quintas (1978), s. v. matar.
 Matar dous paxaros dun tiro: conseguir dúas cousas á vez mediante unha única acción.
 Matar o lume, matar a luz: apagar o lume, apagar a luz. Tamén morrer o lume, morrer o fogo: apagarse el só.
 Morra o conto, morra o conto que o conto non enche, morra o conto e chovan fanecas: frase para cortar unha discusión, forzando o paso a outro tema. Tamén se usa para pechar un trato.Francisco Lanza, 46.Clodio González Pérez, 35.
miniatura|Diccionario gallego-castellano, 1884, Marcial Valladares.
 Morrendo e adeprendendo.Francisco Lanza, 75.
 Morrer á miñoca, morrer á mioca: morrer na máis absoluta miseria, de fame. Aplícase tamén en vida, co significado de estar na maior pobreza, vivindo de pedir esmola polas portas, e corre tamén nas formas andar, vivir ou casar á miñoca ou á mioca.Marcial Valladares, s. v. mioca (px. 617).Eladio Rodríguez, s. v. miñoca.Zamora Mosquera, 139.Cerviño Ferrín (2013), 451.
 Morrer adoecendo coma un can: morrer desesperado, padecendo moita dor.Eladio Rodríguez, s. v. can.. Tamén morrer como un can adoecido ou morrer coma un can da rabia.Gran Enciclopedia Galega, s. v. can.
 Morrer coa fame, morrer de fame: forma hiperbólica de expresar a moita fame que se ten.Eladio Rodríguez, s. v. fame.
 Morrer coma un can: morrer un só e abandonado de familiares e amigos, sen que ninguén coide dun ou se compadeza del.
 Morrer de desgracia: suicidarse.
 Morrer do mal do boi: frase que se di ós  preguiceiros a ver se espertan. "Non, ti non has de morrer do mal do boi".Francisco Lanza, 46.
 Morrer vestido, morrer coas zocas postas: morrer violentamente. 
 Morte en fóra: frase coa que se garante que se vai cumpri-lo compromiso adquirido, poñendo como única excepción a propia morte.Marcial Valladares s. v. morte en fóra.
 Morte morrida: morte natural, por vellez ou enfermidade.
 Morte matada: morte violenta, por accidente, suicidio ou asasinato.
 Non acordar máis: morrer.
 Non contar o conto, non contalo, non contalo máis: morrer.
 Non dar a pé nin a man: estar como morto.
 Non dar vela neste enterro [a alguén]: díselle a quen se quere entrometer nun asunto que non lle concerne. "Ninguén che deu vela neste enterro".Cerviño Ferrín (2013), 456.
 Non ha de faltar unha hora pra morrer: frase para tranquilizar a alguén preocupado en exceso por algo que teña que facer.Cerviño Ferrín (2013), 456. 
 Non ha de morrer de cornada de burro: aplícase a quen toma excesivas precaucións, mesmo ante perigos inexistentes.
 Non morrer da súa morte: suicidarse.
 Non saír do día: ser inminente a morte.Antón Fraguas, 578.
 Non ser de morte: frase irónica ante un accidente ou enfermidade que non representa realmente ningún perigo grave. 
 Non ser morte de home: ser menor o dano do que se esperaba, non ser tan grave como se temía.
 Non ter [aínda] a tega chea: non ser aínda a hora de morrer.Rivas Quintas (1978), s. v. tega. A tega era antiga medida de cereais equivalente a medio ou a un ferrado, segundo as zonas.
 Non ter máis que dicir: morrer.
miniatura|250px|Cacaforra da morte (Amanita phalloides)
 Non ter onde caerse morto: ser extremadamente pobre.Francisco Lanza, 47. No orixinal: donde.
 Pagar coa súa, pagar por si: morrer.
 Pan da morte: denominación xenérica de calquera cogomelo velenoso. Tamén pan da zorra e pan do demo.Rivas Quintas (1988), s. v. pan. Rivas Quintas aplica a denominación de pan da morte á Amanita phalloides, popularmente chamada cacaforra da morte (VV. AA. (2012) Vocabulario forestal, Santiago de Compostela, Universidade de Santiago de Compostela / Deputación de Lugo.
 Pan do defunto, pan do enterro: molete de pan que se distribuía entre os asistentes ó funeral ou ó enterro, normalmente ós máis pobres.Antón Fraguas, 64.
 Partir deste mundo, abandonar este mundo, deixar o mundo, partir / marchar deste val de bágoas: morrer.
 Pasar / deixar a ferramenta: morrer.
 Pasar a mellor vida.Buján Otero, Patricia.García Barros dá así a volta a expresión: "O tío Baraxas pasara a peor vida, que, aínda que soe chamarse mellor, non debe selo tanto cando son moi poucos os que van a ela polo seu gusto" (Aventuras de Alberte Quiñoi, Galaxia 2020 (colección Literaria), px. 333.
 Paxaro da morte: denominación xenérica de calquera ave rapaz nocturna. Adoita usarse, por ser as máis comúns, ó moucho ou á curuxa.
 Ó pé da morte: a punto de morrer. 
 Pena de morte: a pena capital. 
 Pensar na morte da becerra ou estar pensando na morte da becerra, ou da burra: estar abstraído, non pensar no que se está a facer. 
 Perder a culler: morrer.Alonso Montero recólleo na forma perdere a chuchara; ¿erro por cuchara? 
 Perder a vida: morrer.
 Pola morte que debo a Dios: expresión coa que se reafirma a veracidade do que se asegura.
 Poñer a espora: administrar a Extrema unción.
 Poñer a morrer: incomodar en extremo, ou enfermar subitamente."Tan magoado fiquei que perdín a coor e os folgos pra o traballo, desganeime, enflaquecín e púxenme a morrer" (Castelao: Un ollo de vidro, 45).
 Procesión das mortallas: procesión relixiosa na que se ofrecen aqueles que estiveron ás portas da morte, ben vestidos con mortallas brancas, ben dentro de ataúdes.
 ¡Que me maten se non foi así!: fórmula utilizada para reafirmar rotundamente a verdacidade do que se di. 
 Quedarse coma [un] morto: reacción de sorpresa ante unha noticia repentina que causa pesar ou sentimento.Eladio Rodríguez, s. v. quedarse.
 Quedar(se) coma un paxariño: morrer de repente.
 Quedar(se) para sempre: morrer.
 Recachar o rabo: morrer.
 Remachar a mazaroca.
 Repousar debaixo da terra /dos torróns: estar morto.
 Saír da casa por pés alleos: morrer, levar ó defunto a enterrar.
 Ser bo /boa para [ir] buscar a morte: frase irónica que se aplica a quen tarda demasiado en facer un encargo que implica certa dilixencia.Cerviño Ferrín (2013), 449. 
 Ser [algo] tan certo como que temos que morrer: frase coa que se acredita que o que se di é absolutamente verídico, que non se pode discutir.Eladio Rodríguez, s. v. certo.
 Sofrir morte e pasión: sentirse moi contrariado, atormentado, violento. 
 Subir ó ceo: morrer, aplicado especialmente ós meniños.
 Tardarlle a un a brosa [a alguén]: dise do vello acabado próximo á morte.Eladio Rodríguez, s. v. certo. A brosa é a machada coa que se ha cortar a madeira para o seu ataúde ou a que lle vai cortar o fío da vida.
 Ter as ferraduras da morte: mostrar na cara as engurras propias dunha persoa que vai morrer pronto.Gran Enciclopedia Galega, s. v. ferrador.
 Ter tanto bazo como un defunto á porta da igrexa.Zamora Mosquera, 237.Aplícase á persoa que ten moita calma para todo, que é moi lenta e cachazudo, sen inmutarse por nada.Eladio Rodríguez, s. v. bazo. Dá como expresións sinónimas Ter tanto bazo coma a miña vaca e ter tanto bazo coma un burro morto, que recolle de A. Noriega Varela: Como falan os brañegos, 58.
 Ter terra por riba: estar morto.
 Tomar un baño de terra: morrer.
 Tornarse terra: morrer.
 Tranquilo, morreu cagando: resposta a aquel que nos quere tranquilizar dicindo que esteamos tranquilos.Cerviño Ferrín (2013), 452. "-Non apures tanto que aínda faltan dúas horas, podes ir tranquilo. -Tranquilo morreu cagando".
 Triste coma a morte.Antonio de la Iglesia: El idioma gallego. Su antigüedad y vida, Biblioteca Gallega 1886, vol. III, px. 228 [ed. facsimilar Maxtor, Valladolid 2006].
 Ver a morte ós ollos: atoparse nunha situación de extremo perigo.Zamora Mosquera, 249.
 Ver a morte preto 
 Vestir a caixa de piñeiro: morrer.
 Volver un da morte á vida: recuperarse con ben dunha grave enfermidade.
 Xa mandou recado.
 Xa non come o pan de trigo: dise de quen está a morrer.José María Pereda Álvarez (1953): "Aportaciones léxicas y folklóricas al estudio de la lengua gallega", en Douro Litoral (5ª série, VII-VIII).
 Xa non ser do noso mundo: morrer.

Refraneiro
miniatura|250px|A morte a ninguén perdoa
 A auga corrente non mata á xente.Eladio Rodríguez, s. v. auga.
 A auga corrente nunca mata á xente.Real Academia Gallega 1913, s. v. auga.
 A casa feita i o cadaleito á porta.
 A casa onde non hai fogo cheira a morto.
 A mal mortal nin médico nin meiciña lle val.Eladio Rodríguez, s. v. mal.
 A mala chaga sana, a mala fada mata.Eladio Rodríguez, s. v. chaga.
 A mala chaga sana e a mala sona mata.Eladio Rodríguez, s. v. malo.
 A millor sorte é ter unha boa morte.Eladio Rodríguez, s. v. sorte.
 A morte a ninguén perdoa.Eladio Rodríguez, s. v. morte.
 A morte a todos iguala.
 A morte a us dá boa i a outros mala sorte.
 A morte bárreo todo.
 A morte é boa cando certamente é mala.
 A morte é fonte da vida: morren us pra que outros vivan.
 A morte é tan certa como a vida é incerta.
 Á morte, estirala pata.
 A morte, nin buscala nin temela.
 A morte non veña, que achaque non faltará.
 A morte por todo morde.
 A morte sempre ten desculpa.
 A morte tódalas cousas iguala. La Voz de Galicia 26.04.1986.
 A morte todo o atalla.
 A morte todo o descompón.
 A mortos e a idos non hai amigos.Adela Leiro Lois (dir.): Cambados: a tradición oral. Colexio Público Castrelo (Cambados), 1986, 88.
 A mortos e a idos poucos amigos.Eladio Rodríguez, s. v. morto.
 A mortos e idos non hai amigos.Antón Noriega Varela: Como falan os brañegos, 87.
 Á muller que ruín sexa, dúas tundas: unha para que Deus vaia vela, outra para que a ver a Deus vaia ela.Moreiras Santiso, Xosé: Os mil e un refráns galegos da muller Alvarellos, Lugo 1978, 30. 
 A pena do morto chega ó horto.Moreiras Santiso, Xosé: Os mil e un refrás galegos do home. Autoedición, Lugo 1977, 179.
 A quen matares o pai non lle críes o fillo.Eladio Rodríguez, s. v. matar.
 A quen morte allea desexa, a súa lle chega.
 A raíz de anciana todo sanda, menos o mal da morte que é moi forte.Rivas Quintas, Elixio: Frampas II. Contribución al Diccionario Gallego. Alvarellos, Lugo 1988, 14. A anciana é a xanzá (Gentiana lutea), afamada herba medicinal.
 A rei morto, rei posto.
 A San Andrés de Teixido vai de morto o que non foi de vivo.La Voz de Galicia 20.01.1984.
 A sepultura, por vella que sea, se lle cantan un responso, ben se recrea.Eladio Rodríguez, s. v. sepultura.
 A vella que incha, na cova rincha.Ramón Fernández-Oxea, X. [Ben Cho-Shey]: "Cancionero y refranero de Corme", en Revista de Dialectolología y Tradiciones Populares VII, 1951, 506.
 Aceitona, unha é ouro; dúas, prata; a terceira mata.Eladio Rodríguez, s. v. aceitona.
 Achaque quer a morte, non sabe de que sorte.
 Afoga o que mete debaixo a cachola, que o que a leva fóra ben aboia.Clodio González Pérez: O refraneiro do mar, Deputación Provincial de Pontevedra, Vigo 1988, 123.
 Afórcate e morrerás santo.Juan Sobreira Salgado (1792-1797): Papeletas de un diccionario gallego, s. v. aforcar.
 Alifaces quere a morte, mais chegar chega sen sorte.<ref>Rivas Quintas, Elixio: Frampas: contribución al diccionario gallego III, Dicionario de Dicionarios 2001. Alifafes son os achaques leves pero frecuentes, propios da vellez.
 Amigos e mulas falescen ás duras.Bouza Brey, Fermín: Etnografía y Folklore de Galicia II. Xerais, Vigo 1982, 219.
 Amor e morte, nada máis forte.Cabana, Darío Xohán: O libro do amor, Castrelos, Vigo 1974, 35.
 Andade a decir verdades e morreredes nos hospitales.Eladio Rodríguez, s. v. andar.Gran Enciclopedia Galega, s. v. andar.Moreiras Santiso (1977), 71.
 Andar, andar, e o corpo pra enterrar.
 Andar, andar, e ó fin morrer.
 Andar todo o mundo e morrer en Lugo.
 Ano por ano, máis come o morto có sano.Moreiras Santiso (1977), 80.
 Antes morrer que deixarse matar.Eladio Rodríguez, s. v. morrer.
 Antes morte que vergonza.
 Ás artes non te mates.Clodio González Pérez, 142. Refírese, evidentemente, ás artes de pesca.
 Ás artes non te mates, porque o mar fai nas redes desbarates.Clodio González Pérez, 142.
 Asegún é a vida, así é a morte.Eladio Rodríguez, s. v. vida.
 Ata a morte, pé forte.No orixinal: Hastra.
 Ata a morte, tente forte.No orixinal: Hastra.
 Ata a morte, todo é vida.No orixinal: Hastra.
 Ata a morte, vida forte.Aníbal Otero, s. v. forte; no orixinal: Hast'a morte. Porque non hai que temela, engade.
 Ata a sepultura, a carne viva non é segura.No orixinal: Hastra.
 Ata morrer, todo é vivir.Eladio Rodríguez, s. v. morrer. No orixinal: Hastra.
 Auga corrente non mata á xente.Marcial Valladares, s. v. auga.Moreiras Santiso (1977), 175.
 Auga corrente non mata á xente, auga parada está envelenada.Francisco Lanza, 77.Moreiras Santiso (1977), 175.
 Auga que corre non mata ó home.Moreiras Santiso (1977), 63.
 Axe quer a morte e non sabe de que sorte.Axe é desaire, desprezo, humillación.Ferro Ruibal e Veiga Novoa.
 Barco sen cuberta, sepultura aberta.Clodio González Pérez, 108.
 Ben veñas, morte, se vés soila.
 Buscando un amigo a vida pasei, e morro de vello e non o atopei.Eladio Rodríguez, s. v. amigo.
 Cabalo á carreira, sepultura aberta.Eladio Rodríguez, s. v. cabalo.Gran Enciclopedia Galega, s. v. cabalo.
 Cacaforra comida, nin herba nin manciña".Galicia Encantada (consultada o 19.12.2925). A cacaforra da morte (Amanita phalloides) é a causa da case totalidade das intoxicacións mortais por consumo de cogomelos.
 Cada probe enterra o seu pai como pode.Eladio Rodríguez, s. v. enterrar.Moreiras Santiso (1977), 55.Rivas Quintas (1988), 115.Ramón Fernández-Oxea, X., 506.
 Cada un enterra a seu pai como pode.Moreiras Santiso (1977), 194.
 Cada un enterre ó seu pai como poida. Xan deixoulle unha pata fóra.Xesús Ferro Ruibal (dir): Dicionario dos nomes galegos, Ir Indo, Vigo 1992, s. v.  Xoán.
 Cal é a vida, tal é a morte.
 Cando a galiña canta, ós mortos resucita.
 Cando a lancha non torna, cadaleito polo mar.Clodio González Pérez, 127.
 Cando a ver un enfermo moitos médicos van alporízase o sancristán, porque é sinal de ¡din! ¡dan!Eladio Rodríguez, s. v. enfermo.
 Cando é de morte o mal, de Dios lle veña o remedio.
 Cando menos se pensa, a morte chega.
 Cando morras, acabouse.
 Cando o galo canta a deshora, ó seu dono venta na cova.Antonio Fraguas Fraguas: La Galicia insólita. Tradiciones gallegas. Edicións do Castro, Sada 1990, px. 53. O galo non é unha ave de mal agoiro, pero o seu canto a deshora, ou cando a galiña canta como un galo, si que o é.
 Cando o mal é de morte, o remedio é morrer.Gran Enciclopedia Galega, s. v. humor.</ref>
 Cando o neno endenta / denta, a morte tenta / o tenta.Eladio Rodríguez: endenta (s. v. neno), denta (s. v. dentar).Moreiras Santiso (1977), 80; no orixinal: endenta.
 Cando o vello empeza a inchar e o novo a fraquear, señal de logo marchar.Moreiras Santiso (1977), 186.
 Cando o vello incha, logo na cova rincha.Eladio Rodríguez, s. v. rinchar. Explica que ó morrer, a rixidez da morte contrae os labios, quedando os dentes ó descuberto, a similitude de cando rinchan as bestas.
 Cando o vello incha, logo rincha.<ref>Marcial Valladares, s. v. rinchar. No orixinal: Cand'o vèllo hincha.
 Cando o vello incha, siñal de que logo rincha.Eladio Rodríguez, s. v. vello.
 Cando o vello non pode beber, pódenlle a cova facer.Eladio Rodríguez, s. v. beber.
 Cando o vello non poida beber, pódenlle a cova facer.Moreiras Santiso (1977), 139.Refraneiro do viño, 12.
 Cando se chama á morte e non vén, é que a súa razón ten.
 Cando te embarques, fai testamento.Clodio González Pérez, 125.
 Canto máis norte, máis frío de morte.Clodio González Pérez, 95.
 Cara sen dentes fai ós mortos viventes.Eladio Rodríguez, s. v. cara.
 Casa feita, cova aberta.Eladio Rodríguez, s. v. casa.
 Casa nova, dono morto.Moreiras Santiso (1977), 108.
 Casar e morrer, á última hora.Adela Leiro, 81.
 Casar e morrer, todo á vez.Adela Leiro, 81.
 Casar e morrer, unha vez.Darío Xohán Cabana: O libro do amor, Castrelos, Vigo 1974, 45.
 Catarro, casamento, cagarreira e caída, catro ces que quitan ó vello a vida.Moreiras Santiso (1977), 181.
 Catro cousas levan ó vello á sepultura: unha caída, unha pulmonía, casar cunha muller nova e unha cagarría.Moreiras Santiso (1977), 84.
 Ceas, penas e soles, matan ós homes.
 Cen anos hai que morreu, e aínda hoxe a vella chora.Moreiras Santiso (1978), 63. 
 Coa morte todo se acaba.
 Coa morte todo se esquece.
 Coa morte todo se vai.
 Comamos, bebamos e runflemos, que ó cabo de morrer temos.Eladio Rodríguez, s. v. comer. Runflar é presumir, vangloriarse.Refraneiro do viño, 13.
 Come forte, durme forte, caga forte e non teñas medo á morte.Eladio Rodríguez, s. v. forte.Eladio Rodríguez, s. v. comer. 
 Come, morto, que verzas che cozo.
 Con aceitonas e pan quente, mórrese a xente.Eladio Rodríguez, s. v. aceitona.
 Con pan ou sen pan, o que non morra vivirá por san Xoán.
 Con auga se cura a xente: o que non morre a modiño ha de morrer de repente.
 Contigo me enterren, que ben me entendes.
 Contra a morte non hai casa forte.
 Contra a morte non hai home forte.Moreiras Santiso (1977), 113.Adela Leiro, 80.La Voz de Galicia 17.05.1986.
 Contra a morte non hai medio, pero a morte é un remedio.
 Corazón forte, ó seu dono leva á morte.Eladio Rodríguez, s. v. forte.Moreiras Santiso (1977), 30.
 Da morte non se escapa nin o rico nin o probe, nin o rei nin o Papa.La Voz de Galicia 18.01.1986.
 Dálle tres figas á morte se mexas craro, cagas duro e peideas forte.Moreiras Santiso (1977), 63.Facerlle a figa a alguén é mostrarlle a man pechada co dedo polgar asomando entre os dedos medio e índice. Este aceno é sinal de burla, desprezo ou insulto (amais de esconxurar o mal de ollo).
 Dálle verzas en agosto se queres ver ó teu home morto.Eladio Rodríguez, s. v. berza. No orixinal: berzas.Moreiras Santiso (1977), 21. No orixinal: berzas.
 Das grandes ceas están as sepulturas cheas.Adela Leiro, 89.
 De facer testamento, faino a tempo.Eladio Rodríguez, s. v. testamento
 De fame non morre ninguién; de moito comer, máis de cen.Eladio Rodríguez, s. v. fame.La Voz de Galicia 13.10.1984.
 De morrer ninguén se escapa, nin o rei nin o Papa.Moreiras Santiso (1977), 113. 
 De morte é sinal o non querer sanar.
 Déanos Dios pacencia, e morte sin penitencia.Moreiras Santiso (1977), 40.
 Decía o enterramortos: Dios día que facer a cada un no seu ufizo. 
 Despois de morto, nin viña nin horto.Refraneiro do viño, 44.
 Deus dea que facer a cada un no seu oficio, dixo o enterrador.Saudade 3, maio 1943, 24. No orixinal: dé.
 ¡Deus dea que facer!... Dicía o enterramortos.Zamora Mosquera, 81. 
 Dios perdoe ós defuntos, e con saúde os enterremos.Eladio Rodríguez, s. v. Dios.
 Deus perdoe ós mortos e con saúde ós enterremos.Moreiras Santiso (1977), 40.
 Dios dea pacencia e morte sin penitencia.Moreiras Santiso (1977), 168.
 Dispois de morrer, campanas por gaitas.Eladio Rodríguez, s. v. morrer.
 Dor de viúdo pouco dura, sendo agudo.
 Duro é non ter que comer, pero máis duro é ter que morrer.Eladio Rodríguez, s. v. duro.
 ¡E logo! ¡E non sabes de que mal morreu ela! Moreiras Santiso (1978), 87. 
 En mal de morte, ningún médico ten sorte.
 Ende morrendo, acabouse todo.
 Engordar, pra morrer.Eladio Rodríguez, s. v. engordar.
 Enterro sin choros e romaría sin gaita, non teñen gracia.Eladio Rodríguez, s. v. enterro. 
 Espantouse a morte da aforcada cando a viu tan esguedellada.Eladio Rodríguez, s. v. espantarse.
 Está a vella morrendo e está deprendendo.Expresa que non debe abandonarse o estudo e a aprendizaxe por moitos anos que un teña.
 Está un morrendo e está deprendendo.
 Estase a vella a morrer e inda está por adeprender.Moreiras Santiso (1977), 72. 
 Estase a vella a morrer e inda está pra adeprender.
 Este labor feito vai, dixo o que enterraba á muller.Moreiras Santiso (1978), 58 (Este labor) e 63 (Esta labor). 
 Fidalgo probe, na palla morre.Moreiras Santiso (1977), 158.
 Fillos e polos, moitos son poucos.Moreiras Santiso (1977), 53. Reflicte a alta mortalidade infantil.
 Gori, gori, enterremos a este probe, e se non ten diñeiro, enterrémolo no palleiro.Moreiras Santiso (1977), 194.
 Hai que buscar a vida, que a morte vén ela soila.
 Hai que saber con quen se gastan os cartos, moita cera cun ruín defunto é un atraso.Moreiras Santiso (1977), 37.
 Home honrado, denantes morto que aforcado.Moreiras Santiso (1977), 17.
 Home morto, non come pan.Moreiras Santiso (1977), 170. 
 Home morto, non dá fala.Zamora Mosquera, 119. 
 Home morto, non fai guerra.Moreiras Santiso (1977), 170.  
 Home morto, non fala.Moreiras Santiso (1977), 47.  
 Home morto, non fuma.Moreiras Santiso (1977), 170.  
 Home morto, non gana soldo.Moreiras Santiso (1977), 170.   
 Home morto, non pide rezos e responsos.Moreiras Santiso (1977), 170.  
 Home vello e muller nova, deica a cova.Rivas Quintas (1988), s. v. cova.
miniatura|Hoxe fermosura, mañá sepultura
 Hoxe fermosura, mañá sepultura.Eladio Rodríguez, s. v. hoxe.
 Hoxe moita figura, mañán na sepultura.
 Hoxe na vida, mañán na mortalla, ¡vállache Xuncras pra quen un traballa.
 Hoxe na vida, mañán na morte, benia o corpo que pola alma traballa.
 Inda na sepultura, por vella que sexa, se lle din un responso, ben ela se recrea.Eladio Rodríguez, s. v. responso.
 Inda non está morto e está esfolado. 
 Leite de cabra e leite de burra danse camiño da sepultura.Eladio Rodríguez, s. v. leite.
 Maio me molla, maio me enxuga, maio me leva á sepultura.La Voz de Galicia 7.05.1988.
 Máis mata a aprensión que a enfermedá.Eladio Rodríguez, s. v. aprensibre.
 Máis matan ceas que guerras.
 Máis te quero ver morto que torto.Tamén existe o contrario: Vale máis torto que morto.
 Máis val de vivo cheirar a touro, que de morto a ouro.  
 Máis val morrer que mal vivir.
 Máis vale cheirar de vivo a merda que de morto a incenso e cera.Moreiras Santiso (1977), 43.   
 Máis vale perder un minuto na vida que a vida nun minuto.Adela Leiro, 102.
 Mal alongado, morte no cabo.Rivas Quintas (1988), s. v.alongado.Aníbal Otero utiliza a forma Mal delongado, a morte no cabo (Vocabulario de San Jorge de Piquín, s. v. delongado).
 Mal de morte ó meu home lle caia en sorte.Moreiras Santiso (1977), 90.
 Mal moi alongado, morte ó cabo.
 Mala é a morte que deixa baleira a casa ou a corte.Eladio Rodríguez, s. v. malo. No orixinal: valeira.
 Mala morte mate á morte.
 Mata e matarante, e xa matarán a quen te mate.
 Matarás, matarte han, e a quen te mate matarán.
 Mate mouros quen poida, que os mouros tamén son persoas.
 Mentras non se morren'hai tal camiño andado.
 Mordedura de alacrán: busca viño e busca pan, que mañán te enterrarán.Refraneiro do viño, 15.
 Morra Marta / marta, morra farta.Cerviño Ferrín (2013), 455. Aplícao a quen come en exceso ou come algo que lle pode sentar mal.
 Morran outros e vivamos, e con saúde os enterremos.
 Morre o rei e morre o Papa; e de morrer ninguién escapa.
 Morre o rei, morre o Papa; de morrer ninguén se escapa.Adela Leiro, 99 e 105.
 Morrendo e adeprendendo.
 Morrer por morrer, morra meu pai que é máis vello.Juan Sobreira Salgado (1792-1797): Papeletas de un diccionario gallego, ed. de J. L. Pensado Tomé (Instituto de Estudios Orensanos, Ourense 1979), s. v. morrer. No orixinal: morra meu pay que he mays vello.
 Morte de pai, casa non desfai, pero si morte de nai.
 Morte de sogra e door de nora, máis por dentro que por fóra.
 Morte de us é vida de outros.
 Morte duns, esterco doutros.Rivas Quintas (1988), s. v. morte. No orixinal: Morte dus...
 Morte duns, vida doutros.Cerviño Ferrín (2013), 455.
 Morte e nai, solo unha hai.
 Morte e venda desfai renda.
 Morte non veña que achaque non teña.
 Morte non veñas que achaque non teñas.Francisco Lanza, 79.
 Morte por morte, en ti cai a sorte.Rivas Quintas (1978), s. v. morte.
miniatura|300px|Relevo no antigo cemiterio de peregrinos de Santiago de Compostela. "Como te ves, eu vinme. Como me ves, veraste"
 Morto á auga, espera borrasca.Clodio González Pérez, 127.
 Morto á auga, galerna non falta.Clodio González Pérez, 127.
 Morto como me ves, eu xa fun o que ti es, e ti serás o que eu son, queiras ou non.
 Eladio Rodríguez recólleo como refrán, aínda que ten máis trazas de sentenza moralista ou epitafio que, baixo a imaxe dun esqueleto ou caveira, pretende lembrar á xente -aínda viva- que algún día morrerán e que o seu destino tras este momento -o ceo ou o inferno- dependerán do seu comportamente neste mundo. Así, Patricia Buján recolle outra fórmula semellante: "A fin do corpo, esta que vedes; a da alma, segundo obredes". 
 Morto está, que non pernexa.
 Morto non haxa que achaque non falla.
 Morto o burro, cebada ó rabo.Adela Leiro, 48.
 Morto o can, morta a rábea.
 Morto ó mar, borrasca vén.Clodio González Pérez, 127.
 Morto si, mais non rendido.
 Muller morta, sete á porta.Zamora Mosquera, 141. 
 Mulleres e malas noites matan ós homes.Moreiras Santiso (1978), 61.Darío Xohán Cabana, 39.
 Na paz e na guerra, o que matan morto queda.
 Na sepultura amolece a carne máis dura.Adela Leiro, 98.
 Na terra e no mar, afógase o que non sabe nadar.Clodio González Pérez, 21.
 Nadar e nadar, e morrer na beiramar.Clodio González Pérez, 73.
 Nadar e nadar, e morrer no mar.Clodio González Pérez, 127.
 Nadar e nadar, e na beira afogar.Clodio González Pérez, 124.
 Nadar, nadar, e ó cabo afogar.Clodio González Pérez, 124.
 Nin de moito mal se morre nin de pouco escapa o que está na cama.
 Nin morte sin pranto, nin voda sin canto.
 Nin voda probe, nin mortalla rica.Eladio Rodríguez, s. v. boda. No orixinal: boda.
 Nin voda sin canto, nin enterro sin pranto.
 Nin voda sin namoros, nin enterro sin choros.
 Nin voda triste, nin enterro alegre.
 Ninguén afoga cando a auga é pouca.Clodio González Pérez, 73.Na px. 124 recólleo como Ninguén se afoga....
 Ninguén debe vivir probe por morrer rico.Eladio Rodríguez, s. v. vivir.
 Ninguién morre hasta que Deus quer.
 Ninguién morre tan probe, que máis probe non nacese.
 No enterro, os achegados, e nas honras, os convidados.Eladio Rodríguez, s. v. enterro.
 No nacer e no morrer todos iguais temos que ser. 
 No seo do mar cabemos todos.Clodio González Pérez, 127.
 Non andes con soberbia enriba da terra porque has de ir pra debaixo dela.Eladio Rodríguez, s. v. terra.
 Non é mala morte cando fai o que debe o que morre.
 Non é o mesmo morrer, que ver morrer.
miniatura|300px|Non hai como morrer pra coñecer a morte
 Non hai amigos a mortos e a idos.Eladio Rodríguez, s. v. amigo.
 Non hai como morrer pra coñecer a morte.
 Non hai como morrer pra que gaben a un.
 Non hai morte que veña, que achaque non teña.  
 Non hai ninguén tan probe que ó morrer non lle sobre.
 Non hai voda probe nin mortuorio rico.Darío Xohán Cabana, 40. No orixinal: boda.
 Non lle quero ben nin mal, mais folgaríame velo na forca espernexar.La Voz de Galicia 13.05.1995.
 Non se me dá nada, que en morrendo todo se acaba.Eladio Rodríguez, s. v. darse.Non se me dá nada por algo quere dicir que non importa nada nin dá mágoa perdelo.
 Non veña a morte, que achaque non ha faltar.
 Novo que morres, ¡vello que esperas!Moreiras Santiso (1977), 80.
 Nun ano morre a vella ou quen a leva.Moreiras Santiso (1978), 65. 
 Nunca mellor morre o home que cando máis quer vivir.
 Ó cabo morrer, e a chave na porta.
 O caldo de galiña, ós mortos resucita. 
 O día que te cases, ou te curas ou te matas.Moreiras Santiso (1978), 84. 
 Ó enfermo purgádeo, sangrádeo, acochádeo, e se morre, enterrádeo.Eladio Rodríguez, s. v. enfermo. 
[[File:A doctor, straddled by a skeleton, holds a full purse in his hands Wellcome V0011676.jpg|miniatura|O erro do médico, a terra o tapa]]
 O erro do médico, a terra o tapa; o do avogado, o diñeiro o sana.Eladio Rodríguez, s. v. erro. No orixinal: abogado.Moreiras Santiso (1977), 70.
 Ó escudeiro rico mórreselle a muller como a calquera veciño.Moreiras Santiso (1978), 65.La Voz de Galicia 5.03.1988.
 O home que comeza a inchar, se é vello é pra morrer; se é mozo é pra sanar.Eladio Rodríguez, s. v. home. No orixinal: hinchar, hincha.
 O home que incha, si é mozo sana; e si é vello, na cova rincha.Moreiras Santiso (1977), 186.
 O home que inchar, si for vello pra morrer, si mozo pra sanar.Bouza-Brey II, 228. No orixinal: hinchar.
 O loito do morto non chega ó suarego do horto.Moreiras Santiso (1977), 179.Suarego: soleira, perpiaño baixo a porta.
 O mal da morte naide o entende.Rivas Quintas (1978), s. v. morte.
 O mal da morte non ten cura. Rivas Quintas (1978), s. v. morte.
 O mal largo, a morte ó cabo.
 Ó mar, madeira, e os ósos á terra.Clodio González Pérez, 127.
 O mellor mariñeiro morre no mar, onde ninguén se pode descoidar.Clodio González Pérez, 21.
 O morto á cova, o vivo á bola.Adela Leiro, 105.
 O morto á mortalla, i o vivo á fogaza.
 O morto apodrece i o orfo crece.
 O morto e o ausente non son xente.Moreiras Santiso (1977), 81.
 O morto no cimiterio i o vivo no candieiro.O candeeiro utilízase para manter dereita unha candea. Tamén designa unha lámpada ou un farol
 O morto quer a mortalla e o vivo quer a faramalla.Faramalla é cháchara, leria, conversa.
 O mozo logo pode morrer, pero o vello pouco pode vivir.Eladio Rodríguez, s. v. mozo.Moreiras Santiso (1977), 80.
 O mozo mirrar e o vello engordar é pouco durar.Moreiras Santiso (1977), 186.
 O mozo pode morrer, mais o vello non pode vivir.Zamora Mosquera, 170.
 O mozo pode morrer, pero o vello xa non está pra moito vivir.
 O norte, á noite, ten a morte.Clodio González Pérez, 98.
 O pesar e o difunto vai todo xunto.
 ó porco e ó sogro quixéraos mortos.Eladio Rodríguez, s. v. porco.Moreiras Santiso (1977), 7.O libro do porco, 39.
 O que a ferro mata, a ferro morre.Adela Leiro, 100.
 O que a us mata, a outros sana.
 O que ben vive, ben morre.
 O que cede o seu antes que morra, merece na cabeza unha porra.Moreiras Santiso (1977), 188. 
 O que dá o que ten antes de que morra, merece que lle dean cunha cachiporra.
 O que dá o que ten antes de que morra, que lle dean cachiporra.Moreiras Santiso (1977), 188.
 Ó que é de morte, a i-auga élle forte.
 O que enferma pra morrer, ningún remedio lle pode valer.Eladio Rodríguez, s. v. enfermar.La Voz de Galicia 3.08.1985. 
 Ó que ha morrer ás escuras, non lle importa ser cereiro.
 O que ha morrer ás escuras, pra nada quer candil.
 O que ha ser probe, nunca rico morre.Moreiras Santiso (1977), 108. 
 O que mal nos queira que no ceo nos vexa.Rivas Quintas (1988), s. v. cousa.
 Ó que morre, entérrano.No orixinal: Ó que se morre...
 O que no berce se adeprende, soilo na cova se esquece.
 O que no leite se mama, na mortalla se derrama.Eladio Rodríguez, s. v. leite. 
 O que non entra no mar, non se pode afogar.Clodio González Pérez, 124.
 O que non mata, engorda.Eladio Rodríguez, s. v. engordar.Adela Leiro, 94.Cerviño Ferrín (2013), 457. 
 O que non nace non morre.Cerviño Ferrín (2013), 457. 
 O que non se alaba, de ruín morre.Moreiras Santiso (1977), 49. No orixinal: se morre. 
 O que non vai á guerra non morre nela.Eladio Rodríguez, s. v. guerra.
 Ó que por consello do demo se dá morte, Santiago a vida lle devolve.Xesús Ferro Ruibal (dir): Dicionario dos nomes galegos, Ir Indo, Vigo 1992, s. v.  Santiago.O refrán resume o milagre XVII do libro II do Códice Calixtino. Conta que un mozo de Lión que se deitara cuha moza e, ó pouco, marchou de peregrino cara Santiago. No camiño aparecéuselle o demo en forma humana e, facéndose pasar polo apóstolo Santiago, botoulle en cara o pecado que cometera sen que, ata o de agora, mostrase arrepentimento. Para que, nesas circunstancias, a peregrinación fora agradable ó apóstolo e a Xesús, debería arrincarse o membro co que pecara. O mozo, finalmente, cortouse o pene de raíz e, naturalmente, morreu desangrado. Milagrosamente, cando ía ser enterrado, resucitou e contou que a súa alma fora levada polos demos ata Roma e que, obrigados por Santiago, levárono ante a Virxe, quen ordenou que se lle restablecera o corpo e regresara vivo e salvo ó lugar onde morrera. Unha vez recuperado, continuou o camiño ata Compostela (Códice Calixtino, tradución e notas de Xosé López Díaz. Libro II, capítulo XVII, pp. 419-423).
 O que ten quen o chore, tódolos días morre.
 O que vive de recordos, vive entre os mortos.Moreiras Santiso (1977), 50.  
 O que vive pobre e morre rico, é ben borrico.Moreiras Santiso (1977), 173. 
 Ó vello que incha e ó mozo que mirra, quédalle pouca vida.
 O vello que incha, na cova rincha.Zamora Mosquera, 185.
 Onde hai morte, hai mala sorte.
 Onde hai morte, non hai boa sorte.
 Onde hai morte, non hai mala sorte.
 Onte morreu el, e xa ela casar quer; ¡ai do que ten que morrer!No orixinal: casarse.
 Os boticarios son os cociñeiros da morte.Eladio Rodríguez, s. v. boticario.
 Os enfermos cúranse nos libros e mórrense nas camas.Eladio Rodríguez, s. v. enfermo. 
 Os mortos abren os ollos ós vivos.
 Os mortos non se queren levantar pra que non lle collan o seu lugar.
 Os mortos non se queren levantar pra que non os volvan a enterrar.
 Os mortos non teñen medo ós vivos.
 Os mortos son os que dan consello ós vivos.
 Os vivos o verán, que os mortos non poderán.Eladio Rodríguez, s. v. ver.
 Pagar e morrer, á última hora.Adela Leiro, 106.  
 Pai morto, fillo irdeiro.Moreiras Santiso (1977), 111. 
 Pan quente e viño forte, ó vello danlle morte.Moreiras Santiso (1977), 179. 
 Para o amor e a morte non hai cousa forte.Darío Xohán Cabana, 73.La Voz de Galicia 10.01.1987.
 Paxel que moito refregan e home que moito se cura, pouco duran.Moreiras Santiso (1977), 180.Paxel ou, mellor, paxelo é calquera peza de roupa de home ou de muller, especialmente a roupa interior branca.
 Paxel que moito se lava e home que moito se cura, pouco duran. 
 Peixes mortos, homes vivos; peixes vivos, homes mortos.Clodio González Pérez, 32.
 Penas e ceas teñen as sepulturas cheas.Eladio Rodríguez, s. v. pena.
 Picadura de alacrán, busca cura e sancristán.Adela Leiro, 63.
 Picadura de alacrán, chama cura e sancristán.Adela Leiro, 64.
 Picadura de denociña, busca cura e campaíña.Adela Leiro, 63.
 Pola mañán ouro, pola tarde prata e pola noite mata.Adela Leiro, 44. A solución a esta especie de adiviña é a laranxa.  
 Por eso morreu Pepiño, por beber auga en vez de viño.Adela Leiro, 38. 
 Por San Andrés, quen non ten porco mata á muller.Moreiras Santiso (1978), 63. O libro do porco, 40.
 Por unha vella que morreu, cen anos de pestilencia.
 Pra a morte non hai casa forte.
 Pra a morte non hai home forte.
 Pra a morte non hai remedio cando veña, senón estarricar a perna.
 Pra enterros, Lugo.Parece ser que os enterros en Lugo teñen sona pola súa pompa e suntuosidade esaxerados.
 Pra mortanzos non sirven herbanzos.Aníbal Otero, s. v. mortanzos, co significado de síntomas de morte.
 Pra sacar da súa casa un morto fan falla ó menos catro homes.
 Pró amor i a morte non hai casa forte.Eladio Rodríguez, s. v. amor.
 Pró mal mortal ningunha herba val.
 Purgádeo, sangrádeo, coidádeo, e se morre, enterrádeo. 
 Que morrer hemos, ben o sabemos.
 Que non morran as vacas, que os homes hainos a manadas.
 Queiramos ou non queiramos, pra morrer nacemos.
 Quen a morte de outro agarda, longa corda desata.
 Quen do alacrán está picado, cóidase medio enterrado.Eladio Rodríguez, s. v. alacrán.Gran Enciclopedia Galega, s. v. alacrán.Moreiras Santiso (1977), 29. 
 Quen en maio non merenda, ós mortos se encomenda.Bouza-Brey, II, 231. No orixinal: cos mortos.Antón Noriega Varela: Reportorio de refrás pra todol-os meses do ano", en Nós 3, 30.12.1920, px. 17.
 Quen erra coas cacaforras pronto lle chega a hora.Galicia Encantada (consultada o 19.12.2925). A cacaforra (Amanita phalloides) é un cogomelo tóxico e mortal.
 Quen está a pucheiro, anda a tratos co sepultureiro.No orixinal: Quen está pucheiro.... 
 Quen máis non pode, morrer se deixa.
 ¿Quen morreu? Quen pan comeu e viño bebeu.Anónimo: Cantigas do viño, Castrelos, col O Moucho 1968, 3ª ed. 1974, 49. 
 Quen non teme á morte non é home forte.Moreiras Santiso (1977), 44.
 ¡Quen te desfai casa forte!, a morte.Rivas Quintas (1988), s. v. forte. 
 Quen teme á morte non disfroita da vida.
 Quen ten quen o chore, cada día morre.Bouza-Brey, 233.No orixinal: que o chore, posible erro por quen.
 Quen vive de recordos, vive entre mortos.Zamora Mosquera, 215. 
 Raíz de anciana todo o sana, menos o mal de morte, que é moi forte.Rivas Quintas (1988), s. v. xenciana.
 Rapaz que vela e vello que dorme, sinal é de morte.Eladio Rodríguez, s. v. dormir. 
 Remar, remar, pra morrer na beiramar.Clodio González Pérez, 24.
 Sabemos da morte, máis non sabemos de qué sorte.
 Se a morte non nos para o carro, todos teremos un camiño andado.Zamora Mosquera, 222. 
 Se a pizma de liñaza non cura, ¡chama ó cura!Zamora Mosquera, 222.Pizma é a bisma ou, mellor, bilma, aquel medicamento de uso externo que se aplica mediante compresas, en xeral quentes.
 Se che pica un alacrán, busca viño, busca pan, e mais crego e sancristán, antes hoxe que mañán, pois logo te enterrarán.
 Se en xaneiro tose o neno, non teñas medo; se tose no mes da sega pode ir pra terra.Moreiras Santiso (1977), 133.
 Se han de morrer dous que morra un.
 Se morremos, pra iso nacemos.
 Se mudas o vello da terra, logo che dará el a pelexa.Lémbrese o paralelo "Cátalle corte nova ao boi vello que ele deixará o pelexo".
 Se o diñeiro é forte, máis forte é a morte.Eladio Rodríguez, s. v. diñeiro.
 Se o mozo pode morrer, o vello non pode vivir.Eladio Rodríguez, s. v. mozo.
 Se ó vello lle quitan a pinguiña e mais a cociña, que o enterren axiña.Refraneiro do viño 19.
 Se os doores non matasen, ningún door sería grave.Eladio Rodríguez, s. v. door.
 Se queres a muller morta, dálle samborca.Clodio González Pérez, 46.
 Se queres facer testamento, faino antes de estar enfermo. 
 Se queres ó teu marido matar, dálle verzas por san Xoán.Moreiras Santiso (1977), 22.Moreiras Santiso (1978), 69.
 Se queres ver a túa muller morta, dálle a comer samborga.Eladio Rodríguez, s. v. samborca.Moreiras Santiso (1977), 26.Clodio González Pérez, 46. No orixinal: de comer, samborca.A samborga, samborca, sabela ou, mellor, zamborca (Alosa alosa) é un peixe que desova no curso baixo dos ríos. Ten sona de pésima calidade, especialmente a femia tras desovar, e de aí o refrán (Dicionario de dicionarios).
 Se te morde a donicela, busca camisa prá terra.Eladio Rodríguez, s. v. donicela. A mesma crenza no carácter mortal da trabada da donicela corre nos Ancares leoneses: Si te muerde a dunicela, busca camisa para terra e Si te muerde la doñeta, prepara la pala y la azadeta; si te muerde el escorpión, prepara la pala y el azadón ("Bestiario popular leonés" IV, en Diario de León 20.03.2016).Moreiras Santiso (1977), 29.
 Se te morde a donicela, busca viño e busca vela, que mañán che darán terra.Eladio Rodríguez, s. v. donicela.Moreiras Santiso (1977), 164.A vela fai referencia ás candeas que se colocaban rodeando o cadaleito durante o velorio ou logo na igrexa durante a misa.
 Se te morde a salamántiga, que che fagan logo a cama.Eladio Rodríguez, s. v. salamántiga. O suposto carácter pezoñento da píntega ou salamántiga vén de vello e non se limita a Galicia. O agustino saxón Hugo de San Víctor escribía -no século XII- que o veleno da píntega era o máis forte de tódolos animais pezoñosos: mentres que estes poden ferir máis ou menos á xente, unha píntega pode matar a varios homes (De bestiis et aliis rebus). 
 Se te morde o alacrán, busca cura e sancristán, que mañán te enterrarán.Vicente Risco, 165. A pesar da insistencia do refraneiro, a picada do alacrán non é mortal agás casos excepcionais (alerxias) ou situación de grave deterioración na saúde da persoa picada. Obsérvese, tamén, o uso habitual do verbo morder en lugar de picar, que sería o esperable no caso dun alacrán; a literatura popular utiliza tamén morder para referirse ás picadas de abellas, avésporas, moscas, etc. 
 Se te morde un alacrán, busca viño e busca pan, sacerdote e sancristán, quen mañán te enterrarán.Vicente Risco, 165.Refraneiro do viño, 20.
 Se te morde un alacrán, garda viño e garda pan, que mañán te enterrarán.Vicente Risco, 165.Refraneiro do viño, 20. 
 Se te morde un alacrán, tres días comerás pan. 
 Se te morde un alacrán, xa non comerás máis pan. 
 Se te pica un alacrán, chama crego e sancristán.
 Se te pica un alacrán, tres días comerás pan.
 Se te roe un alacrán, busca a cera e mais o pan, e se te roe a adelouciña, búscaos aínda máis axiña.Valladares (1884), s. v. adelouciña. No orixinal: "Se te ròi un alacrán,/ busca a cera e mai-l-o pán;/ e, se te ròi a adelouciña,/ búsca-os inda mais ajiña".Emilio Álvarez Giménez: Refranero agícola y metereológico gallego, Pontevedra 1904, 29. No orixinal: adelonciña, non sabemos se por erro ou se se trata dunha variante local.
 Se te roe un alacrán, busca viño e busca pan, e mais crego e sancristán, antes hoxe que mañá, pois logo te enterrarán.Refraneiro do viño, 20.
 Se te roe un alacrán, tres días comerás máis pan.
 Se te roe un alacrán, xa non comerás máis pan.
miniatura|300px|Se tiveras a túa casa a arder, a túa muller a morrer, e no teu cu un abilleiro, ¿a quen acudirías primeiro?
 Se tiveras a túa casa a arder, a túa muller a morrer, e no teu cu un abilleiro, ¿a quen acudirías primeiro?Moreiras Santiso (1977), 26. 
 Sepa o home: morre o rico e morre o probe.Moreiras Santiso (1977), 188. 
 Soles, penas e ceas teñen as sepulturas cheas.Eladio Rodríguez, s. v. sol.
 Tal vida, tal morte.
 Tan verdiña é a herbiña do cimenterio como a do regado lameiro.
 Tanto morre o Papa como o que non ten capa. 
 Tanto ó rico coma ó probe, dándolle a da morte, morre.Moreiras Santiso (1977), 114. 
 Tanto vale o responso cantado comoo rezado.Eladio Rodríguez, s. v. responso.
 Terás moita sorte se Deus cha dá, e morrerás de vello se chegas alá.Moreiras Santiso (1977), 28. 
 Testamento non é enterramento, pero é presentemento.
 Todo está ben se a morte non vén.Francisco Lanza, 76.
 Todo o que non trai morte fai forte.
 Todo ten remedio menos a morte. 
 Todo vai ben, se a morte non vén.
 Unha boa morte é a mellor sorte.
 Unha cacaforra no cesto fai perder o resto.Galicia Encantada (consultada o 19.12.2925). A cacaforra (Amanita phalloides) posúa volva e anel, pero se se recolle mal pode perdelos e confundirse con outras especies comestibles e da mesma cor verdosa, como a netorra (Russula virescens).
 Unha hora pra morrer non ha de faltar. 
 Us matan e outros esfolan.Cómpre ter presente o dobre sentido, alegórico, frecuente no refraneiro.
 Vai a vella morrendo e vai deprendendo.Moreiras Santiso (1978), 72. 
 Vai o vello morrendo e mais vai deprendendo.
 Val máis deixar na morte ó inimigo, que pedir na vida ó amigo.
 Val máis morte calada, que pública desventura.
 Val máis que digan "Aquí correu" ca "Aquí morreu".Moreiras Santiso (1977), 36. 
 Vale máis torto que morto.Ramón Fernández-Oxea, X., 504. Lémbrese o contrario: Máis te quero ver morto que torto.
 ¿Vas á rapeta? Andarás mollado e morrerás infrado.Clodio González Pérez, 141.
 ¿Vas á rapeta? Andarás mollado, faraste a porreta e morrerás inflado.Eladio Rodríguez, s. v. rapeta.Clodio González Pérez, 141.
 Vello que fai voda, cava sen querer a súa cova.Moreiras Santiso (1977), 140. 
 Vello que incha e mozo que mirra, pouca vida.Antón Noriega Varela: Como falan os brañegos, 86. No orixinal: qu'hincha.
 Vello que incha, logo rincha.Moreiras Santiso (1977), 140.No orixinal: hincha.
 Vello que incha, na cova revincha.Antón Noriega Varela: Como falan os brañegos, 86. No orixinal: qu'hincha
 Vello que incha, na cova desincha.Moreiras Santiso (1977), 186. No orixinal: hincha, deshincha.
 Vello que se namora chama pola derradeira hora.
 Vén a morte e non diz día. 
 Vén a morte e non se sabe de que sorte.
 Vida sen amigos, morte sen testigos.Adela Leiro, 88.Moreiras Santiso (1977), 150.
 Vivir como Dios manda e morrer como Dios queira.Eladio Rodríguez, s. v. Dios.
 Voda e mortalla do ceo baixa.
 Vodas maiales. todas mortales.
 Xuntos, nin defuntos.Gran Enciclopedia Galega, s. v. defunto.

Cantigueiro
 A miña muller morreu/ e enterreina tras do forno,/ pasei onte por alí,/ inda me choscou un ollo.Saudade, 4, xullo 1943, 8.
 A miña muller morrío, enterreina nun valado;/ cando paso por alí/ chóscoll'o ollo de lado.Ramón Fernández-Oxea, X., 476.
 Casarei convosco, vello,/ ha de ser con tal partido/ que ou habés de morrer logo/ ou vos han d'enterrar vivo.Juan Sobreira Salgado (1792-1797): Papeletas de un diccionario gallego, ed. de J. L. Pensado Tomé (Instituto de Estudios Orensanos, Ourense 1979), s. v. casar.
 Confesei ao señor cura/ todo o noso ben querer/ e doume por penitencia/ de te amar até morrer.
 Entón era eu, que andaba na danza,/ non sei que me deu, non sei que me deu,/ nin que me daría,/ que dispois do baile coidei que morría.Eladio Rodríguez, s. v. danza.
 Eu ben vin estar a morte/ comendo unha piña de uvas;/ vaite de aí, morte negra,/ desamparo das viudas.Anónimo: Cantigas do viño, Castrelos, colección O Moucho 6, 1968, 31. A morte negra é aquela que non avisa, que non permite prepararse, en contraposición coa morte branca ou boa morte. Quizais teña relación co cualificativo de peste negra dos andazos de peste do século XIV. 
 Eu ben vin estar a morte/ no monte comendo abrulas/ ¡Vai de aí, morte pelada!/ ¡Desamparo de viudas!.Federico Maciñeira Pardo de Lama: "Literatura popular das terras da Capelada e da Faladoira", en Cuadernos de Estudios Gallegos XXVI, 78, 1921, 105. Abrulas son  croques, dedaleiras.  
 Eu ben vin estar a morte/ nun parral comendo uvas;/ vaite de aí, morte negra,/ desamparo das viudas.Ana Acuña: "Relacións entre a literatura popular e a fraseoloxía. Novas achegas", en Cadernos de Fraseoloxía Galega 8, 2006, 18. Recolle a cantiga de Parroquia de Velle (1936).
 Eu ben vir estar o moucho/ comendo un racimo de uvas;/ marcha de ehí, morte negra,/ desamparo das viudas.Anónimo: Cantigas do viño, Castrelos, colección O Moucho 6, 1968, 31. O moucho está considerado como paxaro de mal agoiro, personificación da morte. No texto: recimo.
 Eu ben vir estar o moucho/ encima dun gacio d-uvas;/ vaite d-ahí, morte negra,/ desamparo das viudas. 
miniatura|Eu subín ó alcipreste,/ cheguei ó medio, caín...
 Eu subín a un alcipreste,/ nunca tan alta me vín;/ se o alcipreste é a morte,/ eu para morrer nacín. 
 Eu subín ó alcipreste,/ cheguei ó medio, caín./ Alcipreste, morte negra,/ i eu para morrer nacín.O alcipreste plántase nos cemiterios, ós que confire -segundo Fraguas- o aire de señorío que posúen os pazos galegos.
 Eu voute pedir un beixo/ mesmo á porta da rúa,/ se tu non mo queres dar/ eu morro por culpa túa.
 Indo para Santiago,/ doume a morte no camiño;/ deixo dito que me enterren/ na cama do meu veciño.
 Indo para Santiago,/ doume a morte nunha eira;/ deixo dito que me enterren/ na cama da costureira. 
 Loito levo na cabeza,/ loito sobre o corazón/ e loito en todo o corpiño/ desque me morreu Antón.
 Mala morte mate á morte/ se vén polas costureiras/ que se foron ás amoras/ e estragaron as silveiras.Marcial Valladares s. v. morte.
 Miña sogra morreu onte,/ deixoume o caldo na ola,/ vámonos comendo o caldo,/ quen se morreu, que se morra.Saudade, 4, xullo 1943, 30.
 Non se me dá por ser cruz/ tendo o calvario ó pé,/ non se me dá por morrer/ sabendo eu por quen é.
 O adro terra da igrexa/ onde se enterran anxiños,/ oh terra, que estás comendo/ corpos tan delicadiños.Fraguas recóllea de Augusto Pires de Lima (Porto 1928); no orixinal: igreja, anjinhos.
 O meu corazón é teu/ e o teu de quen será?/ O meu morre pol-o teu/ e o teu por quen morrerá? Oh morte, tirana morte,/ eu de ti teño dar queixas;/ quen has de levar non levas,/ quen has de deixar non deixas.Antón Fraguas: "O culto ôs Mortos".
 Oh morte, tirana morte,/ oh morte cruel sin fin;/ levásteme a miña amada,/ agora levaime a min.
 Roupa da miña varanda,/ roupiña da miña voda,/ ¿quen te ha de usar, miña roupa,/ se hoxe a de loito de abonda?Mariño Ferro, X. R. (2000).
 Sabe Dios d’hoxe nun ano/ donde estará o meu corpo,/ ou eiquí ou noutro lado,/ ou na sepultura morto.Ramón Fernández-Oxea, X., 493.
 Teño feito xuramento,/ e mais heino de cumprir,/ que o día do teu enterro/ hei de bailar e mais rir.Ramón Fernández-Oxea, X., 460.

 A morte na literatura de autor 
Sen ser popular, cómpre recoller tamén estes versos de Rosalía de Castro:
 Morte negra, morte negra,/ cura de dores e engaños,/ ¿por que non máta-las mozas/ antes que as maten os mozos?En Follas Novas, citado por Ana Acuña: "Relacións entre a literatura popular e a fraseoloxía. Novas achegas", en Cadernos de Fraseoloxía Galega 8, 2006, 18.

 Contos 
Como é obvio, a Morte tamén está presente nos contos tradicionais galegos. Na liña da suposta aceptación e normalidade da morte hai un conto no que un matrimonio xa maior discute sobre o momento da morte, aducindo non terlle medo ningún. Mais un día chegou a Morte de verdade, e entón todo foron excusas e sinalarse un ó outro como o que tiña que marchar con ela.

Corre outro conto no que un home, pai de moitos fillos e sen ter con qué mantelos, foi buscar un padriño para o último. Rexeitou a Deus e ó Demo porque non son xustos e teñen dúas varas de medir, e tratan distinto a pobres e ricos, pero aceptou encantado á Morte porque, esta si, era xusta, equitativa e non aceptaba recomendacións.Na colección de Contos populares da provincia de Lugo, do Centro de Estudos Fingoy, o conto remata neste punto (conto número 5 (px. 15). O resto do conto recóllese do Dicionario de seres míticos galegos, de Cuba, Miranda e Reigosa, s. v. morte. Unha vez que chegaron a un acordo, o padriño (é dicir, a Morte) dixo que ía facer médico ó afillado, e sen necesitar estudar nada de nada. Simplemente tería que observar onde estaba colocada a Morte: se na cabeceira, é que o enfermo non tiña remedio e ía morrer seguro; se estaba ós pés da cama, non había medo e, receitase o que receitase, o enfermo curaría.
miniatura|300px|Ilustración dun conto dos Irmáns Grimm
Deste xeito, o médico fíxose moi famoso e rico, porque sempre acertaba. Dunha volta avisárono para tratar a un vello rico, que lle ofreceu canto tiña se lle salvaba a vida. Pero o caso era que a Morte estaba na cabeceira, agardando por levarse ó vello. O médico, que non quería quedar sen a recompensa prometida, ordenou que levantaran ó enfermo e o deitaran de novo, pero coa cabeza nos pés da cama, co que a Morte quedou ós pés do enfermo. Este zafouse de morrer, pero o médico morreu no acto, ó esquecer que a Morte nunca fai a viaxe en balde.

Noutro caso, un home recibiu o agoiro da súa morte, indicando con precisión día e hora. Pretendendo enganala, foiuse á taberna. Cando a Morte chegou á casa e preguntou por el dixéronlle que non estaba, que saíra de viaxe, así que a Morte decidiu non irse de baleiro e acordou ir á Taberna, a ver se levaba a algún que estivese por alá. E, efectivamente, levou ó mesmo home que veu buscar.

E volvendo ós avisos que nos dá a Morte para prepararnos para ese momento, hai outro conto no que un rapaz atopouse un día coa Morte e terminaron fixéndose moi amigos. Como, en todo caso, o rapaz sabía que algún día tiña que morrer pediulle á Morte, como amigos que eran, que lle avisara cando fose vir, e así podía divertirse sen preocupacións mentres tanto. A Morte aceptouno e separáronse. Pasaron moitos anos e un día presentouse ante el, que xa ía vello, para levalo. O home protestoulle porque o acordado era que lle avisaría con tempo, e que isto de vir así, agora, non estaba ben. 

A Morte, tranquila, preguntoulle se non lle branquexara o pelo, se non perdera os dentes e as forzas, se agora non se cansaba por nada. O home tivo que recoñecer que si, que todo iso era verdade, ante o que a Morte lle fixo unha última pregunta: "E logo, ¿que máis avisos querías?".Contos populares da provincia de Lugo, nº 4 (px. 14).

Notas

Véxase tamén
 Bibliografía
 : "Lingüística da cautela e da expresividade: sinónimos galegos de 'demo', 'morrer' ('morte'), 'porco', 'sacerdote' e 'sapo'", en Madrygal 11, 11-17 (Madrygal)







 Centro de Estudos Fingoy (1972): Contos populares da provincia de Lugo, Galaxia, Vigo.
 Gran Enciclopedia Galega (2003).
 Antón Fraguas Fraguas: "O culto ôs Mortos", conferencia pronunciada no Ateneo de Vigo, o 9.05.1931, publicada en Nós, suplemento II, 3-16; fe na propias revista Nós, nº 87, 15.03.1931, 42-46.









 Real Academia Gallega: Diccionario Gallego-Castellano (1913-1928).

 , Frampas II. Contribución al Diccionario Gallego (Alvarellos, Lugo 1988) e Frampas III. Contribución al Diccionario Gallego (2001), en Dicionario de Dicionarios.

 Saudade (Verba Galega nas Américas), México 1942-1953. Facsímile do Centro Ramón Piñeiro para a Investigación en Humanidades, 2008.
 , Marcial: Diccionario gallego-castellano, Santiago 1884 [en Dicionario de Dicionarios]
 La Voz de Galicia: suplemento baixo o nome Galicia, publicado os sábados (entre 1984 e 1995).


Outros artigos
 Danza do abellón
 Loito
 A morte na cultura popular galega

morte
Categoría:Morte